क्अ इइ।३७२।२-२१ रो इव्।१०३-१०५ तिलादिभ्यः खञ् च । तिलादिभ्यः खञ् च इति वक्तव्यम् । तिल्यम् । तैलीनम् । किमर्थम् इदम् उच्यते न यता मुक्ते धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । उमाभङ्गयोः अधान्यत्वात् । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति उच्यते । न च उमाभङ्गे धान्ये । चमेषु यत् पठ्यते तत् धान्यम् । न च एते तत्र पठ्येते । तत् तर्हि खञ्ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति । यदि तत् अनुवर्तते व्रीहिशालयोः ढक् यवयवकषष्टिकात् यत् इति खञ् च इति खञ् अपि प्राप्नोति । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् । व्रीहिशालयोः ढक् भवति । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् । यवयवकषष्टिकात् यत् भवति । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् भवति । विभाषा तिलमाषोमाभङ्गणुभ्यः । भवनेक्षेत्रेग्रहणम् अनुवर्तते । धान्यानाम् इति निवृत्तम् । अथ वा मण्डूकप्लुतयः अधिकाराः । यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः । अथ वा अन्यवचनात् चकाराकरणात् प्रकृतापवादः विज्ञायते यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः । अन्यस्य प्रत्ययस्य वचनात् चकारस्य च अनुकर्षणार्थस्य अकरणात् प्रकृतस्य खञः ढग्यतौ बाधकौ भविष्यतः यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः बाधकः भवति । अथ वा एतत् ज्ञापयति अनुवर्तन्ते च नाम विधयः न च अनुवर्तनात् एव भवन्ति । किम् तर्हि । यत्नात् भवन्ति । अथ वा यता मुक्ते धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति एव सिद्धम् । ननु च उक्तम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । उमाभङ्गयोः अधान्यत्वात् इति । न एषः दोषः । धिनोतेः धान्यम् । एते च अपि धिनुतः । अथ वा शणसप्तदशानि धान्यानि ।
KA II.372.2-21 Ro IV.103-105 tilādibhyaḥ khañ ca . tilādibhyaḥ khañ ca iti vaktavyam . tilyam . tailīnam . kimartham idam ucyate na yatā mukte dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti eva siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . umābhaṅgayoḥ adhānyatvāt . dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti ucyate . na ca umābhaṅge dhānye . cameṣu yat paṭhyate tat dhānyam . na ca ete tatra paṭhyete . tat tarhi khañgrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti . yadi tat anuvartate vrīhiśālayoḥ ḍhak yavayavakaṣaṣṭikāt yat iti khañ ca iti khañ api prāpnoti . sambandham anuvartiṣyate . dhānyānām bhavane kṣetre khañ . vrīhiśālayoḥ ḍhak bhavati . dhānyānām bhavane kṣetre khañ . yavayavakaṣaṣṭikāt yat bhavati . dhānyānām bhavane kṣetre khañ bhavati . vibhāṣā tilamāṣomābhaṅgaṇubhyaḥ . bhavanekṣetregrahaṇam anuvartate . dhānyānām iti nivṛttam . atha vā maṇḍūkaplutayaḥ adhikārāḥ . yathā maṇḍūkāḥ utplutya utplutya gacchanti tadvat adhikārāḥ . atha vā anyavacanāt cakārākaraṇāt prakṛtāpavādaḥ vijñāyate yathā utsargeṇa prasaktasya apavādaḥ . anyasya pratyayasya vacanāt cakārasya ca anukarṣaṇārthasya akaraṇāt prakṛtasya khañaḥ ḍhagyatau bādhakau bhaviṣyataḥ yathā utsargeṇa prasaktasya apavādaḥ bādhakaḥ bhavati . atha vā etat jñāpayati anuvartante ca nāma vidhayaḥ na ca anuvartanāt eva bhavanti . kim tarhi . yatnāt bhavanti . atha vā yatā mukte dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti eva siddham . nanu ca uktam . na sidhyati . kim kāraṇam . umābhaṅgayoḥ adhānyatvāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . dhinoteḥ dhānyam . ete ca api dhinutaḥ . atha vā śaṇasaptadaśāni dhānyāni .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.