Patanjali: Vyakaranamahabhasya 5.2

क्अ इइ।३७२।२-२१ रो इव्।१०३-१०५ तिलादिभ्यः खञ् च । तिलादिभ्यः खञ् च इति वक्तव्यम् । तिल्यम् । तैलीनम् । किमर्थम् इदम् उच्यते न यता मुक्ते धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । उमाभङ्गयोः अधान्यत्वात् । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति उच्यते । न च उमाभङ्गे धान्ये । चमेषु यत् पठ्यते तत् धान्यम् । न च एते तत्र पठ्येते । तत् तर्हि खञ्ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति । यदि तत् अनुवर्तते व्रीहिशालयोः ढक् यवयवकषष्टिकात् यत् इति खञ् च इति खञ् अपि प्राप्नोति । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् । व्रीहिशालयोः ढक् भवति । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् । यवयवकषष्टिकात् यत् भवति । धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् भवति । विभाषा तिलमाषोमाभङ्गणुभ्यः । भवनेक्षेत्रेग्रहणम् अनुवर्तते । धान्यानाम् इति निवृत्तम् । अथ वा मण्डूकप्लुतयः अधिकाराः । यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः । अथ वा अन्यवचनात् चकाराकरणात् प्रकृतापवादः विज्ञायते यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः । अन्यस्य प्रत्ययस्य वचनात् चकारस्य च अनुकर्षणार्थस्य अकरणात् प्रकृतस्य खञः ढग्यतौ बाधकौ भविष्यतः यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः बाधकः भवति । अथ वा एतत् ज्ञापयति अनुवर्तन्ते च नाम विधयः न च अनुवर्तनात् एव भवन्ति । किम् तर्हि । यत्नात् भवन्ति । अथ वा यता मुक्ते धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति एव सिद्धम् । ननु च उक्तम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । उमाभङ्गयोः अधान्यत्वात् इति । न एषः दोषः । धिनोतेः धान्यम् । एते च अपि धिनुतः । अथ वा शणसप्तदशानि धान्यानि ।

KA II.372.2-21 Ro IV.103-105 tilādibhyaḥ khañ ca . tilādibhyaḥ khañ ca iti vaktavyam . tilyam . tailīnam . kimartham idam ucyate na yatā mukte dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti eva siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . umābhaṅgayoḥ adhānyatvāt . dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti ucyate . na ca umābhaṅge dhānye . cameṣu yat paṭhyate tat dhānyam . na ca ete tatra paṭhyete . tat tarhi khañgrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti . yadi tat anuvartate vrīhiśālayoḥ ḍhak yavayavakaṣaṣṭikāt yat iti khañ ca iti khañ api prāpnoti . sambandham anuvartiṣyate . dhānyānām bhavane kṣetre khañ . vrīhiśālayoḥ ḍhak bhavati . dhānyānām bhavane kṣetre khañ . yavayavakaṣaṣṭikāt yat bhavati . dhānyānām bhavane kṣetre khañ bhavati . vibhāṣā tilamāṣomābhaṅgaṇubhyaḥ . bhavanekṣetregrahaṇam anuvartate . dhānyānām iti nivṛttam . atha vā maṇḍūkaplutayaḥ adhikārāḥ . yathā maṇḍūkāḥ utplutya utplutya gacchanti tadvat adhikārāḥ . atha vā anyavacanāt cakārākaraṇāt prakṛtāpavādaḥ vijñāyate yathā utsargeṇa prasaktasya apavādaḥ . anyasya pratyayasya vacanāt cakārasya ca anukarṣaṇārthasya akaraṇāt prakṛtasya khañaḥ ḍhagyatau bādhakau bhaviṣyataḥ yathā utsargeṇa prasaktasya apavādaḥ bādhakaḥ bhavati . atha vā etat jñāpayati anuvartante ca nāma vidhayaḥ na ca anuvartanāt eva bhavanti . kim tarhi . yatnāt bhavanti . atha vā yatā mukte dhānyānām bhavane kṣetre khañ iti eva siddham . nanu ca uktam . na sidhyati . kim kāraṇam . umābhaṅgayoḥ adhānyatvāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . dhinoteḥ dhānyam . ete ca api dhinutaḥ . atha vā śaṇasaptadaśāni dhānyāni .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७२।२३-३७३।२ रो इव्।१०५ सम्मुख इति किम् निपात्यते । सम्मुख इति समस्य अन्तलोपः । सम्मुख इति समस्य अन्तलोपः निपात्यते । सममुखस्य दर्शनः सम्मुखीनः ।

KA II.372.23-373.2 Ro IV.105 sammukha iti kim nipātyate . sammukha iti samasya antalopaḥ . sammukha iti samasya antalopaḥ nipātyate . samamukhasya darśanaḥ sammukhīnaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७३।४-६ रो इव्।१०५-१०६ अयानयम् नेयः इति उच्यते । तत्र न ज्ञायते कः अयः कः अनयः इति । अयः प्रदक्षिणम् । अनयः प्रसव्यम् । प्रदक्षिणप्रसव्यगमिनाम् शाराणाम् यस्मिन् परैः पदानाम् असमावेशः सः अयानयः । अयानयम् नेयः अयानयीनः शारः ।

KA II.373.4-6 Ro IV.105-106 ayānayam neyaḥ iti ucyate . tatra na jñāyate kaḥ ayaḥ kaḥ anayaḥ iti . ayaḥ pradakṣiṇam . anayaḥ prasavyam . pradakṣiṇaprasavyagaminām śārāṇām yasmin paraiḥ padānām asamāveśaḥ saḥ ayānayaḥ . ayānayam neyaḥ ayānayīnaḥ śāraḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७३।८-१५ रो इव्।१०६-१०७ परोवर इति किम् निपात्यते । परोवर इति परसोत्ववचनम् । परोवर इति परस्य ओत्वम् निपात्यते । यदि एवम् परस्यौत्ववचनम् इति प्राप्नोति । शकन्धुन्यायेन निर्देशः । अथ वा न एवम् विज्ञायते परस्य ओत्वम् निपात्यते इति । कथम् तर्हि । परस्य शब्दरूपस्य आदेः उत्वम् निपात्यते इति । परान् च अवरान् च अनुभवति परोवरीणः । अथ परम्पर इति किम् निपात्यते । परपरतराणाम् परम्परभावः । परपरतराणाम् परम्परभावः निपात्यते । परान् च परतरान् च अनुभवति परम्परीणः ।

KA II.373.8-15 Ro IV.106-107 parovara iti kim nipātyate . parovara iti parasotvavacanam . parovara iti parasya otvam nipātyate . yadi evam parasyautvavacanam iti prāpnoti . śakandhunyāyena nirdeśaḥ . atha vā na evam vijñāyate parasya otvam nipātyate iti . katham tarhi . parasya śabdarūpasya ādeḥ utvam nipātyate iti . parān ca avarān ca anubhavati parovarīṇaḥ . atha parampara iti kim nipātyate . paraparatarāṇām paramparabhāvaḥ . paraparatarāṇām paramparabhāvaḥ nipātyate . parān ca paratarān ca anubhavati paramparīṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७३।१७-३७४।९ रो इव्।१०७-१०८ इह समांसमीना गौः सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति सुब्लुक् प्राप्नोति । समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् । समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् भविष्यति । यत् अयम् यलोपम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अत्र लुक् भवति इति । समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् इति चेत् उत्तरपदस्य लुग्वचनम् । समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् इति चेत् उत्तरपदस्य लुक् वक्तव्यः । सिद्धम् तु पूर्वपदस्य यलोपवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । पूर्वपदस्य यलोपः वक्तव्यः । अनुत्पत्तौ उत्तरपदस्य च वावचनम् । अनुत्पत्तौ पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च यलोपः वा वक्तव्यः । समाम् समाम् विजायते । समायाम् समायाम् विजायते इति ।

KA II.373.17-374.9 Ro IV.107-108 iha samāṃsamīnā gauḥ supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti subluk prāpnoti . samām samām vijāyate iti yalopavacanāt alugvijñānam . samām samām vijāyate iti yalopavacanāt alugvijñānam bhaviṣyati . yat ayam yalopam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na atra luk bhavati iti . samām samām vijāyate iti yalopavacanāt alugvijñānam iti cet uttarapadasya lugvacanam . samām samām vijāyate iti yalopavacanāt alugvijñānam iti cet uttarapadasya luk vaktavyaḥ . siddham tu pūrvapadasya yalopavacanāt . siddham etat . katham . pūrvapadasya yalopaḥ vaktavyaḥ . anutpattau uttarapadasya ca vāvacanam . anutpattau pūrvapadasya uttarapadasya ca yalopaḥ vā vaktavyaḥ . samām samām vijāyate . samāyām samāyām vijāyate iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७४।११-१४ रो इव्।१०८ आगवीनः इति किम् निपात्यते । गोः आङ्पूर्वात् अ तस्य गोः प्रतिदानात् कारिणि खः । गोः आङ्पूर्वात् अ तस्य गोः प्रतिदानात् कारिणि खः निपात्यते । अ तस्य गोः प्रतिदानात् कर्मकारी आगवीनः कर्मकरः ।

KA II.374.11-14 Ro IV.108 āgavīnaḥ iti kim nipātyate . goḥ āṅpūrvāt a tasya goḥ pratidānāt kāriṇi khaḥ . goḥ āṅpūrvāt a tasya goḥ pratidānāt kāriṇi khaḥ nipātyate . a tasya goḥ pratidānāt karmakārī āgavīnaḥ karmakaraḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७४।१६-१८ रो इव्।१०९ किम् यः शालायाम् अधृष्टः सः शालीनः कूपे वा यत् अकार्यम् तत् कौपीनम् । न इति आह । उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । शालाप्रवेशनम् अर्हति अधृष्टः सः शालीनः । कूपावतरणम् अर्हति अकार्यम् तत् कौपीनम् ।

KA II.374.16-18 Ro IV.109 kim yaḥ śālāyām adhṛṣṭaḥ saḥ śālīnaḥ kūpe vā yat akāryam tat kaupīnam . na iti āha . uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . śālāpraveśanam arhati adhṛṣṭaḥ saḥ śālīnaḥ . kūpāvataraṇam arhati akāryam tat kaupīnam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७४।२०-२१ रो इव्।१०९-११० व्रातेन जीवति इति उच्यते । किम् व्रातम् नाम । नानाजातीयाः अनियतवृत्तयः उत्सेधजीविनः सङ्घाः व्राताः । तेषाम् कर्म व्रातम् । व्रातकर्मणा जीवति इति व्रातीनः ।

KA II.374.20-21 Ro IV.109-110 vrātena jīvati iti ucyate . kim vrātam nāma . nānājātīyāḥ aniyatavṛttayaḥ utsedhajīvinaḥ saṅghāḥ vrātāḥ . teṣām karma vrātam . vrātakarmaṇā jīvati iti vrātīnaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७५।२-६ रो इव्।११० हैयङ्गवीनम् इति किम् निपात्यते । ह्योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः सञ्ज्ञायाम् तस्य विकारे । ह्योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः निपात्यते सञ्ज्ञायाम् विषये तस्य विकारे इति एतस्मिन् अर्थे । ह्योगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनम् घृतम् । सञ्ज्ञायाम् इति किमर्थम् । ह्योगोदोहस्य विकारः उदश्वित् । अत्र मा भूत् इति ।

KA II.375.2-6 Ro IV.110 haiyaṅgavīnam iti kim nipātyate . hyogodohasya hiyaṅgvādeśaḥ sañjñāyām tasya vikāre . hyogodohasya hiyaṅgvādeśaḥ nipātyate sañjñāyām viṣaye tasya vikāre iti etasmin arthe . hyogodohasya vikāraḥ haiyaṅgavīnam ghṛtam . sañjñāyām iti kimartham . hyogodohasya vikāraḥ udaśvit . atra mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७५।८-१३ रो इव्।११०-१११ मूले इति वक्तव्यम् । पक्षस्य मूलम् पक्षतिः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । मूले इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णाइदिभ्यः कुणब्जाहचौ इति । यदि तत् अनुवर्तते पाके अपि प्राप्नोति । मूले इति अनुवर्तते । पाके इति निवृत्तम् । कथम् पुनः एकयोगनिर्दिष्टयोः एकदेशः अनुवर्तेत एकदेशः वा निवर्तेत । एकयोगनिर्दिष्टानाम् अपि एकदेशानुवृत्तिः भवति । तत् यथा । सङ्ख्यावयादेः ङीप् । दामहायनान्तात् च । सङ्ख्यादेः इति अनुवर्तते । अव्ययादेः इति निवृत्तम् ।

KA II.375.8-13 Ro IV.110-111 mūle iti vaktavyam . pakṣasya mūlam pakṣatiḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . mūle iti vartate . kva prakṛtam . tasya pākamūle pīlvādikarṇāidibhyaḥ kuṇabjāhacau iti . yadi tat anuvartate pāke api prāpnoti . mūle iti anuvartate . pāke iti nivṛttam . katham punaḥ ekayoganirdiṣṭayoḥ ekadeśaḥ anuvarteta ekadeśaḥ vā nivarteta . ekayoganirdiṣṭānām api ekadeśānuvṛttiḥ bhavati . tat yathā . saṅkhyāvayādeḥ ṅīp . dāmahāyanāntāt ca . saṅkhyādeḥ iti anuvartate . avyayādeḥ iti nivṛttam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७५।१५-१७ रो इव्।१११ इह नाना इति सहार्थः गम्येत । द्वौ हि प्रतिषेधौ प्रकृतम् अर्थम् गमयतः । न न सः सह एव इति । न एषः दोषः । न अयम् प्रत्ययार्थः । किम् तर्हि प्रकृतिविशेषणम् एतत् । वि नञ् इति एताभ्याम् असहवाचिभ्याम् नानाञौ भवतः । कस्मिन् अर्थे । स्वाऋथे ।

KA II.375.15-17 Ro IV.111 iha nānā iti sahārthaḥ gamyeta . dvau hi pratiṣedhau prakṛtam artham gamayataḥ . na na saḥ saha eva iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na ayam pratyayārthaḥ . kim tarhi prakṛtiviśeṣaṇam etat . vi nañ iti etābhyām asahavācibhyām nānāñau bhavataḥ . kasmin arthe . svāṛthe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७५।१९-३७६।६ रो इव्।१११-११२ कस्मिन् अर्थे शालजादयः भवन्ति । न सह इति वर्तते । भवेत् सिद्धम् विशाले शृङ्गे विशङ्कटे शृङ्गे इति । इह खलु सङ्कटम् इति सङ्गतार्थः गम्यते । प्रकटम् इति प्रगरार्थः गम्यते । उत्कटम् इति उद्गतार्थः गम्यते । एवम् तर्हि साधने शालजादयः भवन्ति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । उपसर्गेभ्यः इमे विधीयन्ते । उपसर्गाः च पुनः एवमात्मकाः यत्र कः चित् क्रियावाचै शब्दः प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषम् आहुः । यत्र हि न प्रयुज्यते ससाधनम् तत्र क्रियाम् आहुः । ते एते उपसर्गेभ्यः विधीयमानाः ससाधनायाम् क्रियायाम् भविष्यन्ति । एवम् अपि भवेत् सिद्धम् विशाले शृङ्गे इति । इदम् तु न सिध्यति । विशालः । विशङ्कटः इति । एतत् अपि सिद्धम् । कथम् । अकारः मत्वर्थीयः । विशाले अस्य स्तः विशालः । विशङ्कटे अस्य स्तः विशङ्कटः इति ।

KA II.375.19-376.6 Ro IV.111-112 kasmin arthe śālajādayaḥ bhavanti . na saha iti vartate . bhavet siddham viśāle śṛṅge viśaṅkaṭe śṛṅge iti . iha khalu saṅkaṭam iti saṅgatārthaḥ gamyate . prakaṭam iti pragarārthaḥ gamyate . utkaṭam iti udgatārthaḥ gamyate . evam tarhi sādhane śālajādayaḥ bhavanti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . upasargebhyaḥ ime vidhīyante . upasargāḥ ca punaḥ evamātmakāḥ yatra kaḥ cit kriyāvācai śabdaḥ prayujyate tatra kriyāviśeṣam āhuḥ . yatra hi na prayujyate sasādhanam tatra kriyām āhuḥ . te ete upasargebhyaḥ vidhīyamānāḥ sasādhanāyām kriyāyām bhaviṣyanti . evam api bhavet siddham viśāle śṛṅge iti . idam tu na sidhyati . viśālaḥ . viśaṅkaṭaḥ iti . etat api siddham . katham . akāraḥ matvarthīyaḥ . viśāle asya staḥ viśālaḥ . viśaṅkaṭe asya staḥ viśaṅkaṭaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७६।८-३७७।४ रो इव्।११२-११४ कटच्प्रकरणे अलाबूतिलोमाभ्यः रजसि उपसङ्ख्यानम् । कटच्प्रकरणे अलाबूतिलोमाभ्यः रजसि अभिधेये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अलाबूकटः । तिलकटः । उमाकटः । भङ्गायाः च । भङ्गायाः च इति वक्तव्यम् । भङ्गाकटः । गोष्ठादयः स्थानादिषु पशुनामादिभ्यः । गोष्ठादयः प्रत्ययाः स्थानादिषु अर्थेषु पशुनामादिभ्यः वक्तव्याः । गोगोष्ठम् । अविगोष्ठम् । कटच् च वक्तव्यः । अविकटः उष्ट्रकटः । पटच् च वक्तव्यः । अविपटः उष्ट्रपटः । गोयुगशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः । उष्ट्रगोयुगम् । खरगोयुगम् । तैलशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः । इङ्गुदतैलम् । सर्षपतैलम् । शाकटशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः । इक्षुशाकटम् । मूलशाकटम् । शाकिनशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः । इक्षुशाकिनम् मूलशाकिनम् । उपमानात् वा सिद्धम् । उपमानात् वा सिद्धम् एतत् । गवाम् स्थानम् गोष्ठम् । यथा गवम् तद्वत् उष्ट्राणाम् । कटच् वक्तव्यः इति । यथा नानाद्रव्याणाम् सङ्घातः कटः एवम् अवयः संहताः अविकटः । पटत् च वक्तयः इति । यथा पटः प्रस्तीर्णः एवम् अवयः प्रस्तीर्णाः अविपटः । गोयुगशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः इति । गोः युगम् गोयुगम् । यथा गोः तद्वत् उष्ट्रस्य । उष्ट्रगोयुगम् । तैलशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः इति । प्रकृत्यन्तरम् तैलशब्दः विकारे वर्तते । एवम् च कृत्वा तिलतैलम् इति अपि सिद्धम् भवति । शाकटशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः एव । शाकिनशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः एव ।

KA II.376.8-377.4 Ro IV.112-114 kaṭacprakaraṇe alābūtilomābhyaḥ rajasi upasaṅkhyānam . kaṭacprakaraṇe alābūtilomābhyaḥ rajasi abhidheye upasaṅkhyānam kartavyam . alābūkaṭaḥ . tilakaṭaḥ . umākaṭaḥ . bhaṅgāyāḥ ca . bhaṅgāyāḥ ca iti vaktavyam . bhaṅgākaṭaḥ . goṣṭhādayaḥ sthānādiṣu paśunāmādibhyaḥ . goṣṭhādayaḥ pratyayāḥ sthānādiṣu artheṣu paśunāmādibhyaḥ vaktavyāḥ . gogoṣṭham . avigoṣṭham . kaṭac ca vaktavyaḥ . avikaṭaḥ uṣṭrakaṭaḥ . paṭac ca vaktavyaḥ . avipaṭaḥ uṣṭrapaṭaḥ . goyugaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ . uṣṭragoyugam . kharagoyugam . tailaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ . iṅgudatailam . sarṣapatailam . śākaṭaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ . ikṣuśākaṭam . mūlaśākaṭam . śākinaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ . ikṣuśākinam mūlaśākinam . upamānāt vā siddham . upamānāt vā siddham etat . gavām sthānam goṣṭham . yathā gavam tadvat uṣṭrāṇām . kaṭac vaktavyaḥ iti . yathā nānādravyāṇām saṅghātaḥ kaṭaḥ evam avayaḥ saṃhatāḥ avikaṭaḥ . paṭat ca vaktayaḥ iti . yathā paṭaḥ prastīrṇaḥ evam avayaḥ prastīrṇāḥ avipaṭaḥ . goyugaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ iti . goḥ yugam goyugam . yathā goḥ tadvat uṣṭrasya . uṣṭragoyugam . tailaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ iti . prakṛtyantaram tailaśabdaḥ vikāre vartate . evam ca kṛtvā tilatailam iti api siddham bhavati . śākaṭaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ eva . śākinaśabdaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७७।६-१४ रो इव्।११५ इनच्पिटच्काः प्रत्ययाः वक्तव्याः चिकचिचिक् इति एते च प्रकृत्यादेशाः वक्तव्याः । चिकिनः । चिपिटः । चिक्कः । क्लिन्नस्य चिल्पिल् लः च अस्य चक्षुषी । क्लिन्नस्य चिल् पिल् इति एतौ प्रकृत्यादेशौ वक्तव्यौ लः च प्रत्ययः अस्य चक्षुषी इति एतस्मिन् अर्थे । क्लिन्ने अस्य चक्षुषी चिल्लः । पिल्लः । चुल् च वक्तव्यः । चुल्लः । यदि अस्य इति उच्यते चिल्ले चक्षुषी पिल्ले चक्षुषी इति न सिध्यति । तस्मान् न अर्थः अस्य ग्रहणे । कथम् चिल्लः पिल्लः इति । अकारः मत्वर्थीयः । चिल्ले अस्य स्तः चिल्लः । पिल्ले अस्य स्तः पिल्लः इति ।

KA II.377.6-14 Ro IV.115 inacpiṭackāḥ pratyayāḥ vaktavyāḥ cikacicik iti ete ca prakṛtyādeśāḥ vaktavyāḥ . cikinaḥ . cipiṭaḥ . cikkaḥ . klinnasya cilpil laḥ ca asya cakṣuṣī . klinnasya cil pil iti etau prakṛtyādeśau vaktavyau laḥ ca pratyayaḥ asya cakṣuṣī iti etasmin arthe . klinne asya cakṣuṣī cillaḥ . pillaḥ . cul ca vaktavyaḥ . cullaḥ . yadi asya iti ucyate cille cakṣuṣī pille cakṣuṣī iti na sidhyati . tasmān na arthaḥ asya grahaṇe . katham cillaḥ pillaḥ iti . akāraḥ matvarthīyaḥ . cille asya staḥ cillaḥ . pille asya staḥ pillaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३३७।१६-३७८।१७ रो इव्।११५-११८ प्रमाणे इति किमयम् प्रत्ययार्थः । प्रमाणम् प्रत्ययार्थः न । प्रमाणे इति न अयम् प्रत्ययार्थः । क्व तर्हि प्रत्ययाः भवन्ति । तद्वति । कुतः एतत् । अस्य इति वर्तनात् । अस्य इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । तद् अस्य सञ्जातम् तारकादिभ्यः इतच् इति । प्रथमः च द्वितीयः च ऊर्ध्वमाने मतौ मम । ऊरुद्वयसम् । ऊरुदघ्नम् । प्रमाणे लः । प्रमाणे लः वक्तव्यः : शमः , दिष्टिः , वितस्तिः । द्विगोः नित्यम् । द्विगोः नित्यम् लः वक्तव्यः । द्विशतम् । त्रिशतम् । द्विदिष्टिः । त्रिदिष्टिः । द्विवितस्तिः । त्रिवितस्तिः । किमर्थम् इदम् उच्यते । संशये श्राविणम् वक्ष्यति यस्य अस्यम् पुरस्तात् अपकर्षः । डट् स्तोमे । डट् स्तोमे वक्तव्यः । पञ्चदशः स्तोमः । शच्शनोः डिनिः । शच्शनोः डिनिः वक्तव्यः । त्रिंशिनः मासाः । पञ्चदशिनः अर्धमासाः । विंशतेः च इति वक्तव्यम् । विंशिनः अङ्गिरसः । प्रमाणपरिमाणाभ्याम् सङ्ख्यायाः च संशये । मात्रच् वक्तव्यः । शममात्रम् । दिष्टिमात्रम् । वितस्तिमात्रम् । कुडवमात्रम् । पञ्चमात्राः । दशमात्राः । वत्वन्तात् स्वार्थे द्वयसज्मात्रचौ बहुलम् । वत्वन्तात् स्वार्थे द्वयसज्मात्रचौ बहुलम् वक्तव्यौ । तावत् एव तावद्द्वयसम् । तावन्मात्रम् । यावत् एव यावद्द्वयसम् । यावन्मात्रम् । [प्रमाणम् प्रत्ययार्थः न तद्वति अस्य इति वर्तनात् । प्रथमः च द्वितीयः च ऊर्ध्वमाने मतौ मम । प्रमाणे लः । द्विगोः नित्यम् । डट् स्तोमे । शच्शनोः डिनिः । प्रमाणपरिमाणाभ्याम् सङ्ख्यायाः च संशये (र् इव्।११८)]

KA II.337.16-378.17 Ro IV.115-118 pramāṇe iti kimayam pratyayārthaḥ . pramāṇam pratyayārthaḥ na . pramāṇe iti na ayam pratyayārthaḥ . kva tarhi pratyayāḥ bhavanti . tadvati . kutaḥ etat . asya iti vartanāt . asya iti vartate . kva prakṛtam . tad asya sañjātam tārakādibhyaḥ itac iti . prathamaḥ ca dvitīyaḥ ca ūrdhvamāne matau mama . ūrudvayasam . ūrudaghnam . pramāṇe laḥ . pramāṇe laḥ vaktavyaḥ : śamaḥ , diṣṭiḥ , vitastiḥ . dvigoḥ nityam . dvigoḥ nityam laḥ vaktavyaḥ . dviśatam . triśatam . dvidiṣṭiḥ . tridiṣṭiḥ . dvivitastiḥ . trivitastiḥ . kimartham idam ucyate . saṃśaye śrāviṇam vakṣyati yasya asyam purastāt apakarṣaḥ . ḍaṭ stome . ḍaṭ stome vaktavyaḥ . pañcadaśaḥ stomaḥ . śacśanoḥ ḍiniḥ . śacśanoḥ ḍiniḥ vaktavyaḥ . triṃśinaḥ māsāḥ . pañcadaśinaḥ ardhamāsāḥ . viṃśateḥ ca iti vaktavyam . viṃśinaḥ aṅgirasaḥ . pramāṇaparimāṇābhyām saṅkhyāyāḥ ca saṃśaye . mātrac vaktavyaḥ . śamamātram . diṣṭimātram . vitastimātram . kuḍavamātram . pañcamātrāḥ . daśamātrāḥ . vatvantāt svārthe dvayasajmātracau bahulam . vatvantāt svārthe dvayasajmātracau bahulam vaktavyau . tāvat eva tāvaddvayasam . tāvanmātram . yāvat eva yāvaddvayasam . yāvanmātram . [pramāṇam pratyayārthaḥ na tadvati asya iti vartanāt . prathamaḥ ca dvitīyaḥ ca ūrdhvamāne matau mama . pramāṇe laḥ . dvigoḥ nityam . ḍaṭ stome . śacśanoḥ ḍiniḥ . pramāṇaparimāṇābhyām saṅkhyāyāḥ ca saṃśaye (R IV.118)]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७८।१९-३७९।१ रो इव्।११८-११९ किमर्थम् परिमाणे इति उच्यते न प्रमाणे इति वर्तते । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् परिमाणग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत् प्रमाणम् अन्यत् परिमाणम् इति । डावतौ अर्थवैशेष्यात् निर्देशः पृथक् उच्यते । न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अन्यत् प्रमाणम् अन्यत् परिमाणम् इति । उक्तः अत्र विशेषः । मात्राद्यप्रतिघाताय । एवम् च कृत्वा मात्रादीनाम् प्रतिघातः न भवति । भावः सिद्धः च डावतोः । डावत्वन्तात् मात्रजादीनाम् भावः सिद्धः भवति ।

KA II.378.19-379.1 Ro IV.118-119 kimartham parimāṇe iti ucyate na pramāṇe iti vartate . evam tarhi siddhe sati yat parimāṇagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ anyat pramāṇam anyat parimāṇam iti . ḍāvatau arthavaiśeṣyāt nirdeśaḥ pṛthak ucyate . na etat jñāpakasādhyam anyat pramāṇam anyat parimāṇam iti . uktaḥ atra viśeṣaḥ . mātrādyapratighātāya . evam ca kṛtvā mātrādīnām pratighātaḥ na bhavati . bhāvaḥ siddhaḥ ca ḍāvatoḥ . ḍāvatvantāt mātrajādīnām bhāvaḥ siddhaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७९।२-५ रो इव्। ११९-१२० वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्याम् छन्दसि सादृशे उपसङ्ख्यानम् । वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्याम् छन्दसि सादृशे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न त्वावान् अन्यः दिव्यः न पर्थिवः न जातः न जनिष्यते । त्ववतः पुरूवसो । यज्ञम् विप्रस्य मवतः । त्वत्सदृशस्य । मत्सदृशस्य इति । [डावतौ अर्थवैशेष्यात् निर्देशः पृथक् उच्यते । मात्राद्यप्रतिघाताय । भावः सिद्धः च डावतोः (र् इव्।१२०)]

KA II.379.2-5 Ro IV. 119-120 vatupprakaraṇe yuṣmadasmadbhyām chandasi sādṛśe upasaṅkhyānam . vatupprakaraṇe yuṣmadasmadbhyām chandasi sādṛśe upasaṅkhyānam kartavyam . na tvāvān anyaḥ divyaḥ na parthivaḥ na jātaḥ na janiṣyate . tvavataḥ purūvaso . yajñam viprasya mavataḥ . tvatsadṛśasya . matsadṛśasya iti . [ḍāvatau arthavaiśeṣyāt nirdeśaḥ pṛthak ucyate . mātrādyapratighātāya . bhāvaḥ siddhaḥ ca ḍāvatoḥ (R IV.120)]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७९।७-१० रो इव्।१२० केन विहितस्य किमिदम्भ्याम् वतुपः वः घत्वम् उच्यते । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः भवति किमिदम्भ्याम् वतुप् इति यत् अयम् किमिदम्भ्याम् उत्तरस्य वतुपः वः घत्वम् शास्ति । अथ वा योगविभागः करिष्यते । किमिदम्भ्याम् वतुप् भवति । ततः वः घः इति । वः च अस्य घः भवति इति ।

KA II.379.7-10 Ro IV.120 kena vihitasya kimidambhyām vatupaḥ vaḥ ghatvam ucyate . etat eva jñāpayati ācāryaḥ bhavati kimidambhyām vatup iti yat ayam kimidambhyām uttarasya vatupaḥ vaḥ ghatvam śāsti . atha vā yogavibhāgaḥ kariṣyate . kimidambhyām vatup bhavati . tataḥ vaḥ ghaḥ iti . vaḥ ca asya ghaḥ bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७९।१२-१५ रो इव्।१२०-१२१ बहुषु इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । कियान् । कियन्तौ । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । किम् इति एतत् परिप्रश्ने वर्तते परिप्रश्नः च अनिर्ज्ञाते अनिर्ज्ञातम् च बहुषु । द्व्येकयोः पुनः निर्ज्ञातम् । निर्ज्ञातत्वात् द्व्येकयोः परिप्रश्नः न भवति । परिप्रश्नाभावात् किम् एव तावत् न अस्ति कुतः प्रत्ययः ।

KA II.379.12-15 Ro IV.120-121 bahuṣu iti vaktavyam . iha mā bhūt . kiyān . kiyantau . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kim iti etat paripraśne vartate paripraśnaḥ ca anirjñāte anirjñātam ca bahuṣu . dvyekayoḥ punaḥ nirjñātam . nirjñātatvāt dvyekayoḥ paripraśnaḥ na bhavati . paripraśnābhāvāt kim eva tāvat na asti kutaḥ pratyayaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३७९।१७-३८०।४ रो इव्।१२१-१२२ इह कस्मात् न भवति । बहवः अवयवाः अस्याः सङ्ख्यायाः इति । अवयवे या सङ्ख्या इति उच्यते । न च का चित् सङ्ख्या अस्ति यस्याः बहुशब्दः अवयवः स्यात् । ननु च इयम् अस्ति सङ्ख्या इति एव । न एषा सङ्ख्या । सञ्ज्ञा एषा । अवयवविधाने अवयविनि प्रत्ययः । अवयवविधाने अवयविनि प्रत्ययः भवति इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । पञ्च अवयवाः । दश अवयवाः इति । अथ अवयविनि इति उच्यमाने अवयवस्वामिनि कस्मात् न भवति । पञ्च पश्ववयवाः देवदत्तस्य इति । अवयवशब्दः अयम् गुणशब्दः अस्य इति च वर्तते । तेन यम् प्रति अवयवः गुणः तस्मिन् अवयविनि प्रत्ययेन भवितव्यम् । कम् च प्रति अवयवः गुणः । समुदायम् । यदि एवम् अवयविनि इति अपि न वक्तव्यम् । अवयवेषु कस्मात् न भवति । अस्य इति वर्तते ।

KA II.379.17-380.4 Ro IV.121-122 iha kasmāt na bhavati . bahavaḥ avayavāḥ asyāḥ saṅkhyāyāḥ iti . avayave yā saṅkhyā iti ucyate . na ca kā cit saṅkhyā asti yasyāḥ bahuśabdaḥ avayavaḥ syāt . nanu ca iyam asti saṅkhyā iti eva . na eṣā saṅkhyā . sañjñā eṣā . avayavavidhāne avayavini pratyayaḥ . avayavavidhāne avayavini pratyayaḥ bhavati iti vaktavyam . iha mā bhūt . pañca avayavāḥ . daśa avayavāḥ iti . atha avayavini iti ucyamāne avayavasvāmini kasmāt na bhavati . pañca paśvavayavāḥ devadattasya iti . avayavaśabdaḥ ayam guṇaśabdaḥ asya iti ca vartate . tena yam prati avayavaḥ guṇaḥ tasmin avayavini pratyayena bhavitavyam . kam ca prati avayavaḥ guṇaḥ . samudāyam . yadi evam avayavini iti api na vaktavyam . avayaveṣu kasmāt na bhavati . asya iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८०।६-१२ रो इव्।१२२-१२३ किमर्थम् उदात्तः इति उच्यते । उदात्तः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रत्ययस्वरेण अपि एषः स्वरः सिद्धः । न सिध्यति । चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् प्रसज्येत । अथ उदात्तः इति उच्यमाने कुतः एतत् आदेः उदात्तत्वम् भविष्यति न पुनः अन्तस्य इति । उदात्तवचनसामर्थ्यात् यस्य अप्राप्तः स्वरः तस्य भविष्यति । कस्य च अप्राप्तः । आदेः । अन्तस्य पुनः चित्स्वरेण एव सिद्धम् ।

KA II.380.6-12 Ro IV.122-123 kimartham udāttaḥ iti ucyate . udāttaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . pratyayasvareṇa api eṣaḥ svaraḥ siddhaḥ . na sidhyati . citaḥ antaḥ udāttaḥ bhavati iti antodāttatvam prasajyeta . atha udāttaḥ iti ucyamāne kutaḥ etat ādeḥ udāttatvam bhaviṣyati na punaḥ antasya iti . udāttavacanasāmarthyāt yasya aprāptaḥ svaraḥ tasya bhaviṣyati . kasya ca aprāptaḥ . ādeḥ . antasya punaḥ citsvareṇa eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८०।१२-३८१।५ रो इव्।१२३-१२५ इह कस्मात् न भवति । एकादश माषाः अधिकाः अस्मिन् कार्षापणशते इति । अधिके समानजातौ । समानजातौ अधिके इष्यते । अथ इह कस्मात् न भवति । एकादश कार्षापणाः अधिकाः अस्याम् कार्षापणत्रिंसति इति । इष्टम् शतसहस्रयोः । शतसहस्रयोः अधिके इष्यते । अथ एकादशम् शतसहस्रम् इति कस्य आधिक्ये भवितव्यम् । यस्य सङ्ख्या तदाधिक्ये डः कर्तव्यः मतः मम । यदि तावत् शतानि सङ्ख्यायन्ते शताधिक्ये भवितव्यम् । अथ सहस्राणि सङ्ख्यायन्ते सहस्राधिक्ये भवितव्यम् । डविधाने परिमाणशब्दानाम् आधिक्यस्य अधिकरणाभावात् अनिर्देशः । डविधाने परिमाणशब्दानाम् आधिक्यस्य अधिकरणाभावात् अनिर्देशः । अगमकः निर्देशः अनिर्देशः । न हि एकादशानाम् शतम् अधिकरणम् । सिद्धम् तु पञ्चमीनिर्देशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । पञ्चमीनिर्देशात् । पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यः । तत् अस्मात् अधिकम् इति । सः तर्हि पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । यदि अपि तावत् व्यापके वैषयिके वा अधिकरणे सम्भवः न अस्ति औपश्लेषिकम् अधिकरणम् विज्ञास्यते । एकादश कार्षापणाः उपश्लिष्टाः अस्मिन् शते एकादशम् शतम् ।

KA II.380.12-381.5 Ro IV.123-125 iha kasmāt na bhavati . ekādaśa māṣāḥ adhikāḥ asmin kārṣāpaṇaśate iti . adhike samānajātau . samānajātau adhike iṣyate . atha iha kasmāt na bhavati . ekādaśa kārṣāpaṇāḥ adhikāḥ asyām kārṣāpaṇatriṃsati iti . iṣṭam śatasahasrayoḥ . śatasahasrayoḥ adhike iṣyate . atha ekādaśam śatasahasram iti kasya ādhikye bhavitavyam . yasya saṅkhyā tadādhikye ḍaḥ kartavyaḥ mataḥ mama . yadi tāvat śatāni saṅkhyāyante śatādhikye bhavitavyam . atha sahasrāṇi saṅkhyāyante sahasrādhikye bhavitavyam . ḍavidhāne parimāṇaśabdānām ādhikyasya adhikaraṇābhāvāt anirdeśaḥ . ḍavidhāne parimāṇaśabdānām ādhikyasya adhikaraṇābhāvāt anirdeśaḥ . agamakaḥ nirdeśaḥ anirdeśaḥ . na hi ekādaśānām śatam adhikaraṇam . siddham tu pañcamīnirdeśāt . siddham etat . katham . pañcamīnirdeśāt . pañcamīnirdeśaḥ kartavyaḥ . tat asmāt adhikam iti . saḥ tarhi pañcamīnirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . yadi api tāvat vyāpake vaiṣayike vā adhikaraṇe sambhavaḥ na asti aupaśleṣikam adhikaraṇam vijñāsyate . ekādaśa kārṣāpaṇāḥ upaśliṣṭāḥ asmin śate ekādaśam śatam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८१।७-१६ रो इव्।१२५-१२६ किमर्थम् शद्ग्रहणे अन्तग्रहणम् । शद्ग्रहणे अन्तग्रहणम् प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः अधिकार्थम् । शद्ग्रहणे अन्तग्रहणम् क्रियते । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः विहितः तदादेः तदन्तस्य ग्रहणम् भवति इति इह न प्राप्नोति : एकत्रिंशम् शतम् । इष्यते च अत्र अपि स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति अन्तग्रहणम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । सङ्ख्याग्रहणम् च । सङ्ख्याग्रहणम् च कर्तव्यम् । इह मा भूत् । गोत्रिंशत् अधिकर्म् अस्मिन् शते इति । विंशतेः च । विंशतेः च अन्तग्रहणम् कर्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । एकविंशम् शतम् । चकारात् सङ्ख्याग्रहणम् च कर्तव्यम् । इह मा भूत् । गोविंशतिः अधिकम् अस्मिन् शते इति ।

KA II.381.7-16 Ro IV.125-126 kimartham śadgrahaṇe antagrahaṇam . śadgrahaṇe antagrahaṇam pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ adhikārtham . śadgrahaṇe antagrahaṇam kriyate . pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ vihitaḥ tadādeḥ tadantasya grahaṇam bhavati iti iha na prāpnoti : ekatriṃśam śatam . iṣyate ca atra api syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti antagrahaṇam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . saṅkhyāgrahaṇam ca . saṅkhyāgrahaṇam ca kartavyam . iha mā bhūt . gotriṃśat adhikarm asmin śate iti . viṃśateḥ ca . viṃśateḥ ca antagrahaṇam kartavyam . iha api yathā syāt . ekaviṃśam śatam . cakārāt saṅkhyāgrahaṇam ca kartavyam . iha mā bhūt . goviṃśatiḥ adhikam asmin śate iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८१।१८-३८२।१६ रो इव्।१२६-१२९ निमाने गुणिनि । निमाने गुणिनि इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । गुणेषु मा भूत् । भूयसः । भूयसः इति च वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । भूयसः वाचिकायाः सङ्ख्यायाः उत्पत्तिः यथा स्यात् अल्पीयसः वाचिकायाः सङ्ख्यायाः उत्पत्तिः मा भूत् इति । एकः अन्यतरः । एकः चेत् अन्यतरः भवति इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । द्वौ यवानाम् त्रयः उदश्वितः इति । समानानाम् । समानानाम् च इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । एकः यवानाम् अध्यर्धः उदश्वितः इति । तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । यत् तावत् उच्यते । गुणिनि इति वक्तव्यम् इति । न वक्तव्यम् । गुणेषु कस्मात् न भवति । अस्य इति वर्तते । यत् उक्तम् भूयसः इति वक्तव्यम् इति । न वक्तव्यम् । अल्पीयसः वाचिकायाः सङ्ख्यायाः उत्पत्तिः कस्मात् न भवति । अनभिधानात् । यत् उक्तम् एकः चेत् अन्यतरः भवति इति वक्तव्यम् इति । न वक्तव्यम् । कस्मात् न भवति द्वौ यवानाम् त्रयः उदश्वितः इति । तन्त्रम् विभक्तिनिर्देशः । यत् अपि उच्यते समानानाम् च इति वक्तव्यम् इति । न वक्तव्यम् । कस्मात् न भवति एकः यवानाम् अध्यर्धः उदश्वितः इति । अनभिधानात् । निमेये च अपि दृश्यते । निमेये च अपि प्रत्ययः दृश्यते । द्विमयाः यवाः । त्रिमयाः । किम् पुनः इह निमानम् किम् निमेयम् यावता उभयम् त्यज्यते । सत्यम् एवम् एतत् । क्व चित् तु का चित् प्रसृततरा गतिः भवति । तत् यथा । समाने त्यागे धान्यम् विक्रीणिते यवान् विक्रीणीते इति उच्यते । न कः चित् आह कार्षापणम् विक्रीणिते इति । अथ वा येन अधिगम्यते तत् निमानम् । यत् अधिमयते तत् निमेयम् ।

KA II.381.18-382.16 Ro IV.126-129 nimāne guṇini . nimāne guṇini iti vaktavyam . kim prayojanam . guṇeṣu mā bhūt . bhūyasaḥ . bhūyasaḥ iti ca vaktavyam . kim prayojanam . bhūyasaḥ vācikāyāḥ saṅkhyāyāḥ utpattiḥ yathā syāt alpīyasaḥ vācikāyāḥ saṅkhyāyāḥ utpattiḥ mā bhūt iti . ekaḥ anyataraḥ . ekaḥ cet anyataraḥ bhavati iti vaktavyam . iha mā bhūt . dvau yavānām trayaḥ udaśvitaḥ iti . samānānām . samānānām ca iti vaktavyam . iha mā bhūt . ekaḥ yavānām adhyardhaḥ udaśvitaḥ iti . tat tarhi bahu vaktavyam . na vaktavyam . yat tāvat ucyate . guṇini iti vaktavyam iti . na vaktavyam . guṇeṣu kasmāt na bhavati . asya iti vartate . yat uktam bhūyasaḥ iti vaktavyam iti . na vaktavyam . alpīyasaḥ vācikāyāḥ saṅkhyāyāḥ utpattiḥ kasmāt na bhavati . anabhidhānāt . yat uktam ekaḥ cet anyataraḥ bhavati iti vaktavyam iti . na vaktavyam . kasmāt na bhavati dvau yavānām trayaḥ udaśvitaḥ iti . tantram vibhaktinirdeśaḥ . yat api ucyate samānānām ca iti vaktavyam iti . na vaktavyam . kasmāt na bhavati ekaḥ yavānām adhyardhaḥ udaśvitaḥ iti . anabhidhānāt . nimeye ca api dṛśyate . nimeye ca api pratyayaḥ dṛśyate . dvimayāḥ yavāḥ . trimayāḥ . kim punaḥ iha nimānam kim nimeyam yāvatā ubhayam tyajyate . satyam evam etat . kva cit tu kā cit prasṛtatarā gatiḥ bhavati . tat yathā . samāne tyāge dhānyam vikrīṇite yavān vikrīṇīte iti ucyate . na kaḥ cit āha kārṣāpaṇam vikrīṇite iti . atha vā yena adhigamyate tat nimānam . yat adhimayate tat nimeyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८२।१८-३८३।२२ रो इव्।१२९-१३३ तस्य पूरणे इति अतिप्रसङ्गः । तस्य पूरणे इति अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्रप्नोति । पञ्चानाम् उष्ट्रिकाणाम् पूरणः घटः । सिद्धम् तु सङ्ख्यापूरणे इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । सङ्ख्यापूरणे इति वक्तव्यम् । एवम् अपि घटे प्राप्नोति । सङ्ख्येयम् हि असौ अद्भिः पूरयति । सङ्ख्यापूरणे इति ब्रूमः न सङ्ख्येयपूरणे इति । यस्य वा भावात् अन्यसङ्ख्यात्वम् तत्र । अथ वा यस्य भावात् अन्या सङ्ख्या प्रवर्तते तत्र इति वक्तव्यम् । एवम् अपि द्वितीये अध्याये अष्टमः इति प्राप्नोति । सर्वेषाम् हि तेषाम् भावात् सङ्ख्या प्रवर्तते । चरमोपजाते पूर्वस्मिन् च अनपगते इति वक्तव्यम् । एवम् अपि एकादशीद्वादश्यौ सौविष्टकृती । इदम् द्वितीयम् इदम् तृतीयम् । दश दशमानि इति न सिध्यति । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् तस्य पूरणे इति अतिप्रसङ्गः इति । परिहृतम् एतत् सिद्धम् सङ्ख्यापूरणे इति वचनात् इति । तत् तर्हि सङ्ख्याग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । सङ्ख्यायाः गुणस्य निमाने मयट् इति । एवम् तर्हि न इयम् वृत्तिः उपालभ्यते । किम् तर्हि । वृत्तिस्थानम् उपालभ्यते । वृत्तिः एव अत्र न प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रत्ययार्थाभावात् । न एषः दोषः । वचनात् स्वाऋथिकः भविष्यति । अथ वा पूर्वस्याः सङ्ख्यायाः परापेक्षायाः उत्पत्तिः वक्तव्या उत्तरा च साङ्ख्या आदेशः वक्तव्यः । अथ वा न्यूने अयम् कृत्स्नशब्दः द्रष्टव्यः : चतुर्षु पञ्चशब्दः । अथ वा सर्वे एव द्व्यादयः अन्योन्यम् अपेक्षन्ते । यदि एवम् द्वितीये अध्याये अष्टमः इति प्राप्नोति । भवति एव । प्रकृत्यर्थात् बहिः सर्वा वृत्तिः प्रायेण लक्ष्यते । पूरणे स्यात् कथम् वृत्तिः । वचनात् इति लक्ष्यताम् । तस्याः पूर्वा तु या सङ्ख्या तस्याः [र् तस्याम् ] भवतु तद्धितः । आदेशः च ओत्तरा सङ्ख्या तथा न्याय्या भविष्यति । न्यूने वा कृत्स्नशब्दः अयम् पूर्वस्याम् उत्तराम् यदि सामर्थ्यम् च तया तस्याः तथा न्याय्या भविष्यति । अन्योन्यम् वा व्यपाश्रित्य सर्वस्मिन् द्व्यादयः यदि प्रवर्तन्ते तथा न्याय्या वृत्तिः भवति पूरणे । बहूनाम् वाचिका सङ्ख्या पूरणः च एकः इष्यते । अन्यत्वात् उभयोः न्याय्या वार्क्षी शाखा निदर्शनम् ।

KA II.382.18-383.22 Ro IV.129-133 tasya pūraṇe iti atiprasaṅgaḥ . tasya pūraṇe iti atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prapnoti . pañcānām uṣṭrikāṇām pūraṇaḥ ghaṭaḥ . siddham tu saṅkhyāpūraṇe iti vacanāt . siddham etat . katham . saṅkhyāpūraṇe iti vaktavyam . evam api ghaṭe prāpnoti . saṅkhyeyam hi asau adbhiḥ pūrayati . saṅkhyāpūraṇe iti brūmaḥ na saṅkhyeyapūraṇe iti . yasya vā bhāvāt anyasaṅkhyātvam tatra . atha vā yasya bhāvāt anyā saṅkhyā pravartate tatra iti vaktavyam . evam api dvitīye adhyāye aṣṭamaḥ iti prāpnoti . sarveṣām hi teṣām bhāvāt saṅkhyā pravartate . caramopajāte pūrvasmin ca anapagate iti vaktavyam . evam api ekādaśīdvādaśyau sauviṣṭakṛtī . idam dvitīyam idam tṛtīyam . daśa daśamāni iti na sidhyati . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam tasya pūraṇe iti atiprasaṅgaḥ iti . parihṛtam etat siddham saṅkhyāpūraṇe iti vacanāt iti . tat tarhi saṅkhyāgrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . saṅkhyāyāḥ guṇasya nimāne mayaṭ iti . evam tarhi na iyam vṛttiḥ upālabhyate . kim tarhi . vṛttisthānam upālabhyate . vṛttiḥ eva atra na prāpnoti . kim kāraṇam . pratyayārthābhāvāt . na eṣaḥ doṣaḥ . vacanāt svāṛthikaḥ bhaviṣyati . atha vā pūrvasyāḥ saṅkhyāyāḥ parāpekṣāyāḥ utpattiḥ vaktavyā uttarā ca sāṅkhyā ādeśaḥ vaktavyaḥ . atha vā nyūne ayam kṛtsnaśabdaḥ draṣṭavyaḥ : caturṣu pañcaśabdaḥ . atha vā sarve eva dvyādayaḥ anyonyam apekṣante . yadi evam dvitīye adhyāye aṣṭamaḥ iti prāpnoti . bhavati eva . prakṛtyarthāt bahiḥ sarvā vṛttiḥ prāyeṇa lakṣyate . pūraṇe syāt katham vṛttiḥ . vacanāt iti lakṣyatām . tasyāḥ pūrvā tu yā saṅkhyā tasyāḥ [R tasyām ] bhavatu taddhitaḥ . ādeśaḥ ca ottarā saṅkhyā tathā nyāyyā bhaviṣyati . nyūne vā kṛtsnaśabdaḥ ayam pūrvasyām uttarām yadi sāmarthyam ca tayā tasyāḥ tathā nyāyyā bhaviṣyati . anyonyam vā vyapāśritya sarvasmin dvyādayaḥ yadi pravartante tathā nyāyyā vṛttiḥ bhavati pūraṇe . bahūnām vācikā saṅkhyā pūraṇaḥ ca ekaḥ iṣyate . anyatvāt ubhayoḥ nyāyyā vārkṣī śākhā nidarśanam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८३।२४-३८४।७ रो इव्।१३३-१३४ मडादिषु यस्य आदिः तन्निर्देर्देशः । मडादिषु यस्य आदिः क्रियते तन्निर्देर्देशः कर्तव्यः । अस्य आदिः भवति इति वक्तव्यम् । अकिर्यमाणे हि प्रत्ययाधिकारात् प्रत्ययः अयम् विज्ञायेत । तत्र कः दोषः । प्रत्ययान्तरे हि स्वरे दोषः । प्रत्ययान्तरे हि सति स्वरे दोषः स्यात् । विंशतितमः । एषः स्वरः प्रसज्येत । विंशतितमः इति च इष्यते । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । प्रकृतम् डड्ग्रहणम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । तस्य पूरणे डट् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च अर्थः । नान्तात् इति पञ्चमी डट् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति । तस्मात् इति उत्तरस्य इति । प्रत्ययविधिः अयम् न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति । न अयम् प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते ।

KA II.383.24-384.7 Ro IV.133-134 maḍādiṣu yasya ādiḥ tannirderdeśaḥ . maḍādiṣu yasya ādiḥ kriyate tannirderdeśaḥ kartavyaḥ . asya ādiḥ bhavati iti vaktavyam . akiryamāṇe hi pratyayādhikārāt pratyayaḥ ayam vijñāyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . pratyayāntare hi svare doṣaḥ . pratyayāntare hi sati svare doṣaḥ syāt . viṃśatitamaḥ . eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . viṃśatitamaḥ iti ca iṣyate . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . prakṛtam ḍaḍgrahaṇam anuvartate . kva prakṛtam . tasya pūraṇe ḍaṭ iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca arthaḥ . nāntāt iti pañcamī ḍaṭ iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati . tasmāt iti uttarasya iti . pratyayavidhiḥ ayam na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti . na ayam pratyayavidhiḥ . vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८४।९-१० रो इव्।१३४ चतुरः छयतौ आद्यक्षरलोपः च । चतुरः छयतौ वक्तव्यौ आद्यक्षरलोपः च वक्तव्यः । तुरीयम् । तुर्यम् ।

KA II.384.9-10 Ro IV.134 caturaḥ chayatau ādyakṣaralopaḥ ca . caturaḥ chayatau vaktavyau ādyakṣaralopaḥ ca vaktavyaḥ . turīyam . turyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८४।११-१७ रो इव्।१३४-१३५ अथ किमर्थम् थट्थुकौ पृथक् क्रियेते न सर्वम् थट् एव स्यात् थुक् एव वा । थट्थुकोः पृथक्करणम् पदान्तविधिप्रतिषेधाऋथम् । थट्थुकोः पृथक्करणम् क्रियते पदान्तविधिप्रतिषेधाऋथम् । पदान्तविध्यर्थम् पदान्तप्रतिषेधाऋथम् च । पदान्तविध्यर्थम् तावत् । पर्णमयानि पञ्चथानि भवन्ति । रथः सप्तथः । पदन्तस्य इति नलोपः यथा स्यात् । पदान्तप्रतिषेधाऋथम् । षष्ठः । पदान्तस्य इति जश्त्वम् मा भूत् । इह चतुर्थः इति पदान्तस्य इति विसर्जनीयः मा भूत् इति ।

KA II.384.11-17 Ro IV.134-135 atha kimartham thaṭthukau pṛthak kriyete na sarvam thaṭ eva syāt thuk eva vā . thaṭthukoḥ pṛthakkaraṇam padāntavidhipratiṣedhāṛtham . thaṭthukoḥ pṛthakkaraṇam kriyate padāntavidhipratiṣedhāṛtham . padāntavidhyartham padāntapratiṣedhāṛtham ca . padāntavidhyartham tāvat . parṇamayāni pañcathāni bhavanti . rathaḥ saptathaḥ . padantasya iti nalopaḥ yathā syāt . padāntapratiṣedhāṛtham . ṣaṣṭhaḥ . padāntasya iti jaśtvam mā bhūt . iha caturthaḥ iti padāntasya iti visarjanīyaḥ mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८४।१९-३८५।१३ रो इव्।१३५-१३६ बहुकतिपयवतूनाम् लिङ्गविशिष्टात् उत्पत्तिः । बहुकतिपयवतूनाम् लिङ्गविशिष्टाद् उत्पत्तिः वक्तव्या । इह अपि यथा स्यात् । बह्वीनाम् पूरणी बहुतिथी । कतिपयानाम् पूरणी कतिपयथी । तावतीनाम् पूरणी तावतिथी । बहुकतिपयवतूनाम् लिङ्गविशिष्टाद् उत्पत्तिः सिद्धा । कथम् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति । पुंवद्वचनम् च । पुंवद्भावः च वक्तव्यः । बह्वीनाम् पूरणी बहुतिथी । किमर्थम् न भस्य अढे तद्धिते पुंवत् भवति इति सिद्धम् । भस्य इति उच्यते । यजादौ च भम् भवति । न च अत्र यजादिम् पश्यामः । किम् कारणम् । तिथुका व्यविहितत्वात् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । तिथुक् क्रियताम् पुंवद्भावः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् पुंवद्भावः । नित्यः तिथुक् । कृते अपि पुंवद्भावे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । तिथुक् अपि अनित्यः । अन्यस्य कृते पुंवद्भावे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । अन्तरङ्गः तर्हि तिथुक् । का अन्तरङ्गता । उत्पत्तिसन्नियोगेन तिथुक् उच्यते उत्पन्ने प्रत्यय्ते प्रकृतिप्रत्ययौ आश्रित्य पुंवद्भावः । पुंवद्भावः अपि अन्तरङ्गः । कथम् । उक्तम् एतत् सिद्धः च प्रत्ययविधौ इति । उभयोः अन्तरङ्गयोः परत्वात् पुंवद्भावः । पुंवद्भावे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् तिथुक् सिद्धः : बहुतिथी ।

KA II.384.19-385.13 Ro IV.135-136 bahukatipayavatūnām liṅgaviśiṣṭāt utpattiḥ . bahukatipayavatūnām liṅgaviśiṣṭād utpattiḥ vaktavyā . iha api yathā syāt . bahvīnām pūraṇī bahutithī . katipayānām pūraṇī katipayathī . tāvatīnām pūraṇī tāvatithī . bahukatipayavatūnām liṅgaviśiṣṭād utpattiḥ siddhā . katham . prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇam bhavati iti . puṃvadvacanam ca . puṃvadbhāvaḥ ca vaktavyaḥ . bahvīnām pūraṇī bahutithī . kimartham na bhasya aḍhe taddhite puṃvat bhavati iti siddham . bhasya iti ucyate . yajādau ca bham bhavati . na ca atra yajādim paśyāmaḥ . kim kāraṇam . tithukā vyavihitatvāt na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . tithuk kriyatām puṃvadbhāvaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt puṃvadbhāvaḥ . nityaḥ tithuk . kṛte api puṃvadbhāve prāpnoti akṛte api prāpnoti . tithuk api anityaḥ . anyasya kṛte puṃvadbhāve prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . antaraṅgaḥ tarhi tithuk . kā antaraṅgatā . utpattisanniyogena tithuk ucyate utpanne pratyayte prakṛtipratyayau āśritya puṃvadbhāvaḥ . puṃvadbhāvaḥ api antaraṅgaḥ . katham . uktam etat siddhaḥ ca pratyayavidhau iti . ubhayoḥ antaraṅgayoḥ paratvāt puṃvadbhāvaḥ . puṃvadbhāve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt tithuk siddhaḥ : bahutithī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८५।१५-२० रो इव्।१३६-१३७ असङ्ख्यादेः इति किमर्थम् । इह मा भूत् । एकषष्टः । द्विषष्टः । असङ्ख्यादेः इति शक्यम् अवक्तुम् । कस्मात् न भवति एकषष्टः । द्विषष्टः इति । षष्टिशब्दात् प्रत्ययः विधीयते । कः प्रसङ्गः यत् एकषष्टिशब्दात् स्यात् । न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन । तदन्तविधिना प्राप्नोति । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः भवति इह तदन्तविधिः इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । एकविंशतितमः । एतत् सिद्धम् भवति ।

KA II.385.15-20 Ro IV.136-137 asaṅkhyādeḥ iti kimartham . iha mā bhūt . ekaṣaṣṭaḥ . dviṣaṣṭaḥ . asaṅkhyādeḥ iti śakyam avaktum . kasmāt na bhavati ekaṣaṣṭaḥ . dviṣaṣṭaḥ iti . ṣaṣṭiśabdāt pratyayaḥ vidhīyate . kaḥ prasaṅgaḥ yat ekaṣaṣṭiśabdāt syāt . na eva prāpnoti na arthaḥ pratiṣedhena . tadantavidhinā prāpnoti . grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhiḥ pratiṣidhyate . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha tadantavidhiḥ iti . kim etasya jñāpane prayojanam . ekaviṃśatitamaḥ . etat siddham bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८५।२२-३८६।१४ रो इव्।१३७-१४० छप्रकरणे अनेकपदात् अपि । छप्रकरणे अनेकपदात् अपि इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् : अस्यवामीयम् , कयाशुभीयम् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अप्रातिपदिकत्वात् । सिद्धम् तु प्रातिपदिकविज्ञानात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रातिपदिकविज्ञानात् । कथम् प्रातिपदिकविज्ञानम् । स्वम् रूपम् शब्दस्य अशब्दसञ्ज्ञा इति वचनात् । स्वम् रूपम् शब्दस्य अशब्दसञ्ज्ञा भवति इति । एवम् यः असौ आम्नाये अस्यवामशब्दः पठ्यते सः अस्य पदार्थः । किम् पुनः अन्ये आम्नायशब्दाः अन्ये इमे । ओम् इति आह । कुतः एतत् । आम्नायशब्दानाम् अन्यभाव्यम् स्वरवर्णानुपूर्वीदेशकालनियतत्वात् । स्वरः नियतः आम्नाये अस्यवामशब्दस्य । वर्णानुपूर्वी खलु अपि आम्नाये नियता अस्यवामशब्दस्य । देशः खलु अपि आम्नाये नियतः । श्मशाने न अध्येयम् । चतुष्पथे न अध्येयम् इति । कालः खलु अपि आम्नाये नियतः । न अमावास्यायाम् न चतुर्दशायाम् इति । पदैकदेशसुबलोपदर्शनात् च । पदैकदेशः खलु अपि आम्नाये दृश्यते । अस्यवामीयम् । ननु च एषः सुब्लोपः स्यात् । सुबलोपदर्शनात् च । सुबलोपः खलु अपि दृश्यते । अस्यवामीयम् इति । यदि तर्हि अन्ये आम्नायशब्दाः अन्ये इमे मत्वर्थः न उपपद्यते । अस्यवामशब्दः अस्मिन् अस्ति इति । न सञ्ज्ञा सञ्ज्ञिनम् व्यभिचरति ।

KA II.385.22-386.14 Ro IV.137-140 chaprakaraṇe anekapadāt api . chaprakaraṇe anekapadāt api iti vaktavyam . iha api yathā syāt : asyavāmīyam , kayāśubhīyam . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . aprātipadikatvāt . siddham tu prātipadikavijñānāt . siddham etat . katham . prātipadikavijñānāt . katham prātipadikavijñānam . svam rūpam śabdasya aśabdasañjñā iti vacanāt . svam rūpam śabdasya aśabdasañjñā bhavati iti . evam yaḥ asau āmnāye asyavāmaśabdaḥ paṭhyate saḥ asya padārthaḥ . kim punaḥ anye āmnāyaśabdāḥ anye ime . om iti āha . kutaḥ etat . āmnāyaśabdānām anyabhāvyam svaravarṇānupūrvīdeśakālaniyatatvāt . svaraḥ niyataḥ āmnāye asyavāmaśabdasya . varṇānupūrvī khalu api āmnāye niyatā asyavāmaśabdasya . deśaḥ khalu api āmnāye niyataḥ . śmaśāne na adhyeyam . catuṣpathe na adhyeyam iti . kālaḥ khalu api āmnāye niyataḥ . na amāvāsyāyām na caturdaśāyām iti . padaikadeśasubalopadarśanāt ca . padaikadeśaḥ khalu api āmnāye dṛśyate . asyavāmīyam . nanu ca eṣaḥ sublopaḥ syāt . subalopadarśanāt ca . subalopaḥ khalu api dṛśyate . asyavāmīyam iti . yadi tarhi anye āmnāyaśabdāḥ anye ime matvarthaḥ na upapadyate . asyavāmaśabdaḥ asmin asti iti . na sañjñā sañjñinam vyabhicarati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८६।१६-१८ रो इव्।१४० अध्यायानुवाकाभ्याम् वा लुक् । अध्यायानुवाकाभ्याम् वा लुक् वक्तव्यः । स्तम्भः । स्तम्भीयः । गर्दभाण्डः । गर्दभाण्डीयः । अनुकः । अनुकीयः ।

KA II.386.16-18 Ro IV.140 adhyāyānuvākābhyām vā luk . adhyāyānuvākābhyām vā luk vaktavyaḥ . stambhaḥ . stambhīyaḥ . gardabhāṇḍaḥ . gardabhāṇḍīyaḥ . anukaḥ . anukīyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८६।२०-३८७।३ रो इव्।१४०-१४१ धनहिरण्यात् कामाभिधाने । धनहिरण्यात् कामाभिधाने इति वक्तव्यम् । षष्थ्यर्थे हि अनिष्टप्रसङ्गः । षष्थ्यर्थे हि सति अनिष्टः प्राप्नोति । धने कामः अस्य इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कस्मात् न भवति धने कामः अस्य इति । अनभिधानात् ।

KA II.386.20-387.3 Ro IV.140-141 dhanahiraṇyāt kāmābhidhāne . dhanahiraṇyāt kāmābhidhāne iti vaktavyam . ṣaṣthyarthe hi aniṣṭaprasaṅgaḥ . ṣaṣthyarthe hi sati aniṣṭaḥ prāpnoti . dhane kāmaḥ asya iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kasmāt na bhavati dhane kāmaḥ asya iti . anabhidhānāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८७।५-८ रो इव्।१४१ किम् यः शीतम् करोति सः शीतकः यः वा उष्णम् करोति स उष्णकः । किम् च अतः । तुषारे आदित्ये च प्राप्नोति । एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । शीतम् इव शीतम् । उष्णम् इव उष्णम् । यः आशु कर्तव्यान् अर्थान् चिरेण करोति सः उच्यते शीतकः इति । यः पुनः आशु कर्तव्यान् अर्थान् आशु एव करोति सः उच्यते उष्णकः इति ।

KA II.387.5-8 Ro IV.141 kim yaḥ śītam karoti saḥ śītakaḥ yaḥ vā uṣṇam karoti sa uṣṇakaḥ . kim ca ataḥ . tuṣāre āditye ca prāpnoti . evam tarhi uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . śītam iva śītam . uṣṇam iva uṣṇam . yaḥ āśu kartavyān arthān cireṇa karoti saḥ ucyate śītakaḥ iti . yaḥ punaḥ āśu kartavyān arthān āśu eva karoti saḥ ucyate uṣṇakaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८७।१०-१३ रो इव्।१४१-१४२ अधिकम् इति किम् निपात्यते । अद्यारूढस्य उत्तरपदलोपः च कन् च प्रत्ययः । अध्यारूढम् अधिकम् इति । भवेत् सिद्धम् अध्यारूढः द्रोणः खार्याम् अधिकः द्रोणः खार्याम् इति । इदम् तु न सिध्यति । अध्यारूढा द्रोणेन खारी । अधिका द्रोणेन खारी इति । गत्यर्थानाम् हि क्तः कर्तरि विधीयते । गत्यर्थानाम् वै क्तः कर्मणि अपि विधीयते ।

KA II.387.10-13 Ro IV.141-142 adhikam iti kim nipātyate . adyārūḍhasya uttarapadalopaḥ ca kan ca pratyayaḥ . adhyārūḍham adhikam iti . bhavet siddham adhyārūḍhaḥ droṇaḥ khāryām adhikaḥ droṇaḥ khāryām iti . idam tu na sidhyati . adhyārūḍhā droṇena khārī . adhikā droṇena khārī iti . gatyarthānām hi ktaḥ kartari vidhīyate . gatyarthānām vai ktaḥ karmaṇi api vidhīyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८७।१५-१७ रो इव्।१४२) किम् यः पार्श्वेन अन्विच्छति सः पार्व्श्वकः । किम् च अतः । राजपुरुषे प्राप्नोति । एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । पार्श्वम् इव पार्श्वम् । यः ऋजुना उपायेन अन्वेष्टव्यान् अर्थान् अनृजुना उपायेन अन्विच्छति सः उच्यते पार्श्वकः इति ।

KA II.387.15-17 Ro IV.142) kim yaḥ pārśvena anvicchati saḥ pārvśvakaḥ . kim ca ataḥ . rājapuruṣe prāpnoti . evam tarhi uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . pārśvam iva pārśvam . yaḥ ṛjunā upāyena anveṣṭavyān arthān anṛjunā upāyena anvicchati saḥ ucyate pārśvakaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८७।१९-३८८।२ रो इव्।१४२ किम् यः अयःशुलेन अन्विच्छति सः आयःशूलिकः । किम् च अतः । शिवभागवते प्राप्नोति । एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । अयःशुलम् इव अयःशुलम् । यः मृदुना उपायेन अन्वेष्टव्यान् अर्थान् रभसेन उपायेन अन्विच्छति सः उच्यते आयःशूलिकः इति ।

KA II.387.19-388.2 Ro IV.142 kim yaḥ ayaḥśulena anvicchati saḥ āyaḥśūlikaḥ . kim ca ataḥ . śivabhāgavate prāpnoti . evam tarhi uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . ayaḥśulam iva ayaḥśulam . yaḥ mṛdunā upāyena anveṣṭavyān arthān rabhasena upāyena anvicchati saḥ ucyate āyaḥśūlikaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८८।४-८ रो इव्।१४३ तावतिथम् ग्रहणम् इति लुक् वावचनानर्थक्यम् विभाषाप्रकरणात् । तावतिथम् ग्रहणम् इति लुक् वावचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । विभाषाप्रकरणात् । प्रकृता महाविभाषा । तया एतत् सिद्धम् । तावतिथेन गृह्णाति इति लुक् च । तावतिथेन गृह्णाति इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्य लुक् च वक्तव्यः । षष्थेन गृह्णाति षट्कः ।

KA II.388.4-8 Ro IV.143 tāvatitham grahaṇam iti luk vāvacanānarthakyam vibhāṣāprakaraṇāt . tāvatitham grahaṇam iti luk vāvacanam anarthakam . kim kāraṇam . vibhāṣāprakaraṇāt . prakṛtā mahāvibhāṣā . tayā etat siddham . tāvatithena gṛhṇāti iti luk ca . tāvatithena gṛhṇāti iti upasaṅkhyānam kartavya luk ca vaktavyaḥ . ṣaṣthena gṛhṇāti ṣaṭkaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८८।१०-१७ रो इव्।१४३-१४४ शृङ्खलम् अस्य बन्धनम् करभे इति अनिर्देशः । शृङ्खलम् अस्य बन्धनम् करभे इति अनिर्देशः । अगमकः निर्देशः अनिर्देशः । न हि तस्य शृङ्खलबन्धनम् । शृङ्खलवत्या असौ रज्ज्वा बध्यते । सिद्धम् तु तद्वन्निर्देशात् लुक् च । सिद्धम् एतत् । कथम् । तद्वन्निर्देशः कर्तव्यः लुक् च वक्तव्यः । शृङ्खलवत् बन्धनम् इति । सः तर्हि तद्वन्निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इह यत् न अन्तरेण यस्य प्रवृत्तिः भवति तत् तस्य निमित्तत्वाय कल्पते । न च अन्तरेण शृङ्खलम् बन्धनम् प्रवर्तते । अथ वा साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । शृङ्खलसहचरितम् बन्धनम् श्र्ङ्खलम् बन्धनम् इति ।

KA II.388.10-17 Ro IV.143-144 śṛṅkhalam asya bandhanam karabhe iti anirdeśaḥ . śṛṅkhalam asya bandhanam karabhe iti anirdeśaḥ . agamakaḥ nirdeśaḥ anirdeśaḥ . na hi tasya śṛṅkhalabandhanam . śṛṅkhalavatyā asau rajjvā badhyate . siddham tu tadvannirdeśāt luk ca . siddham etat . katham . tadvannirdeśaḥ kartavyaḥ luk ca vaktavyaḥ . śṛṅkhalavat bandhanam iti . saḥ tarhi tadvannirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . iha yat na antareṇa yasya pravṛttiḥ bhavati tat tasya nimittatvāya kalpate . na ca antareṇa śṛṅkhalam bandhanam pravartate . atha vā sāhacaryāt tācchabdyam bhaviṣyati . śṛṅkhalasahacaritam bandhanam śrṅkhalam bandhanam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८८।१९-२० रो इव्।१४४ प्राये सञ्ज्ञायाम् वटकेभ्यः इनिः । प्राये सञ्ज्ञायाम् वटकेभ्यः इनिः वक्तव्यः । वटकिनी पौर्णमासी ।

KA II.388.19-20 Ro IV.144 prāye sañjñāyām vaṭakebhyaḥ iniḥ . prāye sañjñāyām vaṭakebhyaḥ iniḥ vaktavyaḥ . vaṭakinī paurṇamāsī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८९।२-७ रो इव्। १४४-१४५ किम् निपात्यते । श्रोत्रियन् छन्दः अधीते इति वाक्यार्थे पदवचनम् । छन्दः अधीते इति अस्य वाक्यस्य अर्थे श्रोत्रियन् इति एतत् पदम् निपात्यते । छन्दसः वा श्र्तोत्रभावः तत् अधीते इति घन् च । छन्दसः वा श्र्तोत्रभावः निपात्यते तत् अधीते इति एतस्मिन् अर्थे घन् च प्रत्ययः । छन्दः अधीते शृओत्रियः ।

KA II.389.2-7 Ro IV. 144-145 kim nipātyate . śrotriyan chandaḥ adhīte iti vākyārthe padavacanam . chandaḥ adhīte iti asya vākyasya arthe śrotriyan iti etat padam nipātyate . chandasaḥ vā śrtotrabhāvaḥ tat adhīte iti ghan ca . chandasaḥ vā śrtotrabhāvaḥ nipātyate tat adhīte iti etasmin arthe ghan ca pratyayaḥ . chandaḥ adhīte śṛotriyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८९।९-१२ रो इव्।१४५ इनिठनोः समानकालग्रहणम् । इनिठनोः समानकालग्रहणम् कर्तव्यम् । अद्य भुक्ते श्रः श्राद्धिकः इति मा भूत् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अनभिधानात् इति ।

KA II.389.9-12 Ro IV.145 iniṭhanoḥ samānakālagrahaṇam . iniṭhanoḥ samānakālagrahaṇam kartavyam . adya bhukte śraḥ śrāddhikaḥ iti mā bhūt . uktam vā . kim uktam . anabhidhānāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८९।१४-१६ रो इव्।१४५-१४६ सञ्ज्ञायाम् इति किमर्थम् । त्रिभिः साक्षात् दृष्टम् भवति यः च ददाति यस्मै च दीयते यः च उपद्रष्टा । तत्र सर्वत्र प्रत्ययः प्राप्नोति । सञ्ज्ञाग्रहणसामर्थ्यात् धनिकान्तेवासिनोः न भवति ।

KA II.389.14-16 Ro IV.145-146 sañjñāyām iti kimartham . tribhiḥ sākṣāt dṛṣṭam bhavati yaḥ ca dadāti yasmai ca dīyate yaḥ ca upadraṣṭā . tatra sarvatra pratyayaḥ prāpnoti . sañjñāgrahaṇasāmarthyāt dhanikāntevāsinoḥ na bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३८९।१८-३९०।६ रो इव्।१४६-१४७ किम् निपात्यते । क्षेत्रियः श्रोत्रियवत् । क्षेत्रियः श्रोत्रियवत् निपात्यते । परक्षेत्रे चिकित्स्यः इति एतस्य वाक्यस्य अर्थे क्षेत्रियच् इति एतत् पदम् निपात्यते । परक्षेत्रात् वा तत्र चिकित्स्यः इति परलोपः घच् च । परक्षेत्रात् वा तत्र चिकित्स्यः इति एतस्मिन् अर्थे परलोपः निपात्यते घच् च । परक्षेत्रे चिकित्स्यः क्षेत्रियः ।

KA II.389.18-390.6 Ro IV.146-147 kim nipātyate . kṣetriyaḥ śrotriyavat . kṣetriyaḥ śrotriyavat nipātyate . parakṣetre cikitsyaḥ iti etasya vākyasya arthe kṣetriyac iti etat padam nipātyate . parakṣetrāt vā tatra cikitsyaḥ iti paralopaḥ ghac ca . parakṣetrāt vā tatra cikitsyaḥ iti etasmin arthe paralopaḥ nipātyate ghac ca . parakṣetre cikitsyaḥ kṣetriyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९१।२-२३ रो इव्।१४७-१५३ किमर्थम् इमौ अर्थौ उभौ निर्दिश्येते : अस्य अस्मिन् इति न यत् यस्य भवति तस्मिन् अपि तत् भवति यत् च यस्मिन् भवति तत् तस्य अपि भवति । न एतयोः आवश्यकः समावेशः । भवन्ति हि देवदत्तस्य गावः न च ताः तस्मिन् आधृताः भवन्ति । भवन्ति च पर्वते वृक्षाः न च ते तस्य भवन्ति । अथ अस्तिग्रहणम् किमर्थम् । सत्तायाम् अर्थे प्रत्ययः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न सत्ताम् पदार्थः व्यभिचरति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : सम्प्रतिसत्तायाम् यथा स्यात् , भूतभविष्यत्सत्तायाम् मा भूत् : गावः अस्य आसन् । गावः अस्य भवितारः इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । भवति न तु एतस्मिन् वाक्ये । यदि एतस्मिन् वाक्ये स्यात् यथा इह अस्तेः प्रयोगः न भवति गोमान् यवमान् इति एवम् इह अपि न स्यात् : गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । सति अपि अस्तेः प्रयोगे यथा इह बहुवचनम् श्रूयते गावः अस्य आसन् गावः अस्य भवितारः एवम् इह अपि स्यात् । गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । का तर्हि इयम् वाचोयुक्तिः । गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । एषा एषा वाचोयुक्तिः । न एषा गवाम् सत्ता कथ्यते । किम् तर्हि । गोमत्सत्ता एषा कथ्यते । अस्ति अत्र वर्तमानकालः अस्तिः । कथम् तर्हि भूतभविष्यत्सत्ता गम्यते । धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । अस्तियुक्तात् यथा स्यात् । अनन्तरादियुक्तात् मा भूत् इति । गावः अस्य अनन्तराः । गावः अस्य समीपे इति । अथ क्रियमाणे अपि अस्त्रिग्रहणे इह कस्मात् न भवति । गावः अस्य सन्ति अनन्तराः । गावः अस्य सन्ति समीपे इति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असर्मर्थम् भवति इति । यथा एव तर्हि क्रियमाणे अस्त्रिग्रहणे असामर्थ्यात् अनन्तरादिषु न भवन्ति एवम् अक्रियमाणे अपि न भविष्यति । अस्ति अत्र विशेषः । क्रियमाणे अस्त्रिग्रहणे न अन्तरेण तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् अन्तरादयः अर्थाः गम्यन्ते । अक्रियमाणे पुनः अस्त्रिग्रहणे अन्तरेण अपि तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् अन्तरादयः अर्थाः गम्यन्ते ।

KA II.391.2-23 Ro IV.147-153 kimartham imau arthau ubhau nirdiśyete : asya asmin iti na yat yasya bhavati tasmin api tat bhavati yat ca yasmin bhavati tat tasya api bhavati . na etayoḥ āvaśyakaḥ samāveśaḥ . bhavanti hi devadattasya gāvaḥ na ca tāḥ tasmin ādhṛtāḥ bhavanti . bhavanti ca parvate vṛkṣāḥ na ca te tasya bhavanti . atha astigrahaṇam kimartham . sattāyām arthe pratyayaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . na sattām padārthaḥ vyabhicarati . idam tarhi prayojanam : sampratisattāyām yathā syāt , bhūtabhaviṣyatsattāyām mā bhūt : gāvaḥ asya āsan . gāvaḥ asya bhavitāraḥ iti . na tarhi idānīm idam bhavati : gomān āsīt . gomān bhavitā iti . bhavati na tu etasmin vākye . yadi etasmin vākye syāt yathā iha asteḥ prayogaḥ na bhavati gomān yavamān iti evam iha api na syāt : gomān āsīt . gomān bhavitā iti . sati api asteḥ prayoge yathā iha bahuvacanam śrūyate gāvaḥ asya āsan gāvaḥ asya bhavitāraḥ evam iha api syāt . gomān āsīt . gomān bhavitā iti . kā tarhi iyam vācoyuktiḥ . gomān āsīt . gomān bhavitā iti . eṣā eṣā vācoyuktiḥ . na eṣā gavām sattā kathyate . kim tarhi . gomatsattā eṣā kathyate . asti atra vartamānakālaḥ astiḥ . katham tarhi bhūtabhaviṣyatsattā gamyate . dhātusambandhe pratyayāḥ iti . idam tarhi prayojanam . astiyuktāt yathā syāt . anantarādiyuktāt mā bhūt iti . gāvaḥ asya anantarāḥ . gāvaḥ asya samīpe iti . atha kriyamāṇe api astrigrahaṇe iha kasmāt na bhavati . gāvaḥ asya santi anantarāḥ . gāvaḥ asya santi samīpe iti . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asarmartham bhavati iti . yathā eva tarhi kriyamāṇe astrigrahaṇe asāmarthyāt anantarādiṣu na bhavanti evam akriyamāṇe api na bhaviṣyati . asti atra viśeṣaḥ . kriyamāṇe astrigrahaṇe na antareṇa tṛtīyasya padasya prayogam antarādayaḥ arthāḥ gamyante . akriyamāṇe punaḥ astrigrahaṇe antareṇa api tṛtīyasya padasya prayogam antarādayaḥ arthāḥ gamyante .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९१।२४-३९२।१९ रो इव्।१५३-१५६ अथ इह कस्मात् न भवति । चित्रगुः । शबलगुः इति । बहुव्रीह्युक्तत्वात् मत्वर्थस्य । अथ इह कस्मात् न भवति । चित्राः गावः अस्य सन्ति इति । कुतः कस्मात् न भवति । किम् अवयवात् आहोस्वित् समुदायात् । अवयवात् कस्मात् न भवति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असर्मर्थम् भवति इति । समुदायात् तर्हि कस्मात् न भवति । अप्रातिपदिकत्वात् । ननु च भोः आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्तन्ते । तत् यथा सुप् सुपा इति वर्तमाने अन्यस्य च अन्यस्य च समासः भवति । सत्यम् एवम् एतत् । आकृतिः तु प्रत्येकम् परिसमाप्यते । यावति एतत् परिसमाप्यते ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति तावतः उत्पत्त्या भवितव्यम् । अवयवे च एतत् परिसमाप्यते न समुदाये । अथ इह कस्मात् न भवति । पञ्च गावः अस्य सन्ति पञ्चगुः । दशगुः इति । प्रत्येकम् असामर्थ्यात् समुदायात् अप्रातिपदिकत्वात् समासात् समासेन उक्तत्वात् । न एतत् सारम् । उक्ते अपि हि प्रत्ययार्थे उत्पद्यते द्विगोः तद्धितः । तत् यथा द्वैमातुरः पाञ्चनापितिः इति । न एषः द्विगुः । कः तर्हि । बहुव्रीहिः । अपवादत्वात् द्विगुः प्राप्नोति । अन्तरङ्गत्वात् बहुव्रीहिः भविष्यति । का अन्तरङ्गता । अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः वर्तते विशिष्टे अन्यपदार्थे तद्धितार्थे द्विगुः । तस्मिन् च अस्य तद्धिते अस्तिग्रहणम् क्रियते । यदि तर्हि अतिप्रसङ्गाः सन्ति बहुव्रीहौ अपि अस्तिग्रहणम् कर्तव्यम् अस्तियुक्तात् यथा स्यात् अनन्तरादियुक्तात् मा भूत् इति । अथ न सन्ति तद्धितविधौ अपि न अर्थः अस्तिग्रहणेन । सत्यम् एवम् एतत् । क्रियते तु इदानीम् तद्धितविधौ अस्तिग्रहणम् । तत् वै क्रियमाणम् अपि प्रत्ययविध्यर्थम् न उपाध्यर्थम् । अस्तिमान् इति मतुप् यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । अप्रातिपदिकत्वात् । न एषः दोषः । अव्ययम् एषः अस्तिशब्दः । न एष अस्तेः लट् । कथम् अव्ययत्वम् । विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा । निपातः अव्ययम् इति अव्ययसञ्ज्ञा । एवम् अपि न सिध्यति । किम् कारणम् । अस्तिसामानाधिकरण्ये मतुप् विधीयते । न च अस्तेः अस्तिना सामानाधिकरण्यम् । तत् एतत् क्रियमाणम् अपि प्रत्ययविध्यर्थम् न उपाध्यर्थम् । तस्मात् द्विगोः तद्धितस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः यदि तत् न अस्ति सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेधः इति । सति हि तस्मिन् तेन एव सिद्धम् ।

KA II.391.24-392.19 Ro IV.153-156 atha iha kasmāt na bhavati . citraguḥ . śabalaguḥ iti . bahuvrīhyuktatvāt matvarthasya . atha iha kasmāt na bhavati . citrāḥ gāvaḥ asya santi iti . kutaḥ kasmāt na bhavati . kim avayavāt āhosvit samudāyāt . avayavāt kasmāt na bhavati . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asarmartham bhavati iti . samudāyāt tarhi kasmāt na bhavati . aprātipadikatvāt . nanu ca bhoḥ ākṛtau śāstrāṇi pravartante . tat yathā sup supā iti vartamāne anyasya ca anyasya ca samāsaḥ bhavati . satyam evam etat . ākṛtiḥ tu pratyekam parisamāpyate . yāvati etat parisamāpyate ṅyāpprātipadikāt iti tāvataḥ utpattyā bhavitavyam . avayave ca etat parisamāpyate na samudāye . atha iha kasmāt na bhavati . pañca gāvaḥ asya santi pañcaguḥ . daśaguḥ iti . pratyekam asāmarthyāt samudāyāt aprātipadikatvāt samāsāt samāsena uktatvāt . na etat sāram . ukte api hi pratyayārthe utpadyate dvigoḥ taddhitaḥ . tat yathā dvaimāturaḥ pāñcanāpitiḥ iti . na eṣaḥ dviguḥ . kaḥ tarhi . bahuvrīhiḥ . apavādatvāt dviguḥ prāpnoti . antaraṅgatvāt bahuvrīhiḥ bhaviṣyati . kā antaraṅgatā . anyapadārthe bahuvrīhiḥ vartate viśiṣṭe anyapadārthe taddhitārthe dviguḥ . tasmin ca asya taddhite astigrahaṇam kriyate . yadi tarhi atiprasaṅgāḥ santi bahuvrīhau api astigrahaṇam kartavyam astiyuktāt yathā syāt anantarādiyuktāt mā bhūt iti . atha na santi taddhitavidhau api na arthaḥ astigrahaṇena . satyam evam etat . kriyate tu idānīm taddhitavidhau astigrahaṇam . tat vai kriyamāṇam api pratyayavidhyartham na upādhyartham . astimān iti matup yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . aprātipadikatvāt . na eṣaḥ doṣaḥ . avyayam eṣaḥ astiśabdaḥ . na eṣa asteḥ laṭ . katham avyayatvam . vibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātāḥ bhavanti iti nipātasañjñā . nipātaḥ avyayam iti avyayasañjñā . evam api na sidhyati . kim kāraṇam . astisāmānādhikaraṇye matup vidhīyate . na ca asteḥ astinā sāmānādhikaraṇyam . tat etat kriyamāṇam api pratyayavidhyartham na upādhyartham . tasmāt dvigoḥ taddhitasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ yadi tat na asti sarvatra matvarthe pratiṣedhaḥ iti . sati hi tasmin tena eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९२।२०-३९३।१० रो इव्।१५६-१५९ अथ मत्वर्थीयात् मत्वर्थीयेन भवितव्यम् । न भवितव्यम् । किम् कारणम् । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते । तत्र एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : दण्डिमती शाला । हस्तिमती उपपत्यका इति । भवति । अर्थान्तरे वृत्तात् अर्थान्तरे वृत्तिः । षष्ठ्यर्थे वा वृत्तम् सप्तम्यर्थे वर्तते सप्तम्यर्थे वा वृत्तम् षष्ठ्यर्थे वर्तते । अथ मत्वन्तात् मतुपा भवितव्यम् : गोमन्तः अस्य सन्ति । यवमन्तः अस्य सन्ति इति । न भवितव्यम् । किम् काऋअणम् । यस्य गोमन्तः सन्ति गावः अपि तस्य सन्ति । तत्र उक्तः गोभिः अभिसम्बन्धे प्रत्ययः इति कृत्वा तद्धितः न भविष्यति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : दण्डिमती शाला । हस्तिमती उपपत्यका इति । भवति । अर्थान्तरे वृत्तात् अर्थान्तरे वृत्तिः । षष्ठ्यर्थे वा वृत्तम् सप्तम्यर्थे वर्तते सप्तम्यर्थे वा वृत्तम् षष्ठ्यर्थे वर्तते । इह अपि सप्तम्यर्थे वा वृत्तम् षष्ठ्यर्थे वर्तते षष्ठ्यर्थे वा वृत्तम् सप्तम्यर्थे वर्तते । अन्यथाजातीयकः खलु अपि गोभिः अभिसम्बन्धे प्रत्ययः अन्यथाजातीयकः तद्वता । येन एव खलु अपि हेतुना एतत् वाक्यम् भवति गोमन्तः अस्य सन्ति , यवमन्तः अस्य सन्ति इति तेन एव हेतुना वृत्तिः अपि प्राप्नोति । तस्मात् मत्वर्थीयात् मतुबादेः प्रतिषेधः वक्तव्यः । तम् च अपि ब्रुवता समान्वृत्तौ सरूपः इति वक्तव्यम् । भवति हि दण्डिमती शाला हस्तिमती उपपत्यका इति । शैषिकात् मतुबर्थीयात् शैषिकः मतुबर्थीयः सरूपः प्रत्ययः न इष्टः । सनन्तात् न सन् इष्यते ।

KA II.392.20-393.10 Ro IV.156-159 atha matvarthīyāt matvarthīyena bhavitavyam . na bhavitavyam . kim kāraṇam . arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ . artham sampratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate . tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . na tarhi idānīm idam bhavati : daṇḍimatī śālā . hastimatī upapatyakā iti . bhavati . arthāntare vṛttāt arthāntare vṛttiḥ . ṣaṣṭhyarthe vā vṛttam saptamyarthe vartate saptamyarthe vā vṛttam ṣaṣṭhyarthe vartate . atha matvantāt matupā bhavitavyam : gomantaḥ asya santi . yavamantaḥ asya santi iti . na bhavitavyam . kim kāṛaṇam . yasya gomantaḥ santi gāvaḥ api tasya santi . tatra uktaḥ gobhiḥ abhisambandhe pratyayaḥ iti kṛtvā taddhitaḥ na bhaviṣyati . na tarhi idānīm idam bhavati : daṇḍimatī śālā . hastimatī upapatyakā iti . bhavati . arthāntare vṛttāt arthāntare vṛttiḥ . ṣaṣṭhyarthe vā vṛttam saptamyarthe vartate saptamyarthe vā vṛttam ṣaṣṭhyarthe vartate . iha api saptamyarthe vā vṛttam ṣaṣṭhyarthe vartate ṣaṣṭhyarthe vā vṛttam saptamyarthe vartate . anyathājātīyakaḥ khalu api gobhiḥ abhisambandhe pratyayaḥ anyathājātīyakaḥ tadvatā . yena eva khalu api hetunā etat vākyam bhavati gomantaḥ asya santi , yavamantaḥ asya santi iti tena eva hetunā vṛttiḥ api prāpnoti . tasmāt matvarthīyāt matubādeḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tam ca api bruvatā samānvṛttau sarūpaḥ iti vaktavyam . bhavati hi daṇḍimatī śālā hastimatī upapatyakā iti . śaiṣikāt matubarthīyāt śaiṣikaḥ matubarthīyaḥ sarūpaḥ pratyayaḥ na iṣṭaḥ . sanantāt na san iṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९३।११-३९४।६ रो इव्।१५९-१६१ किम् पुनः इमे मतुप्प्रभृतयः सन्मात्रे भवन्ति । एवम् भवितुम् अर्हति । मतुप्प्रभृतयः सन्मात्रे चेत् अतिप्रसङ्गः । मतुप्प्रभृतयः सन्मात्रे चेत् अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति । व्रीहिः अस्य । यवः अस्य इति । तस्मात् भूमादिग्रहणम् कर्तव्यम् । के पुनः भूमादयः । भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगे अतिशायने संसर्गे अस्तिविवक्षायाम् भवन्ति मतुबादयः । भूम्नि : गोमान् यवमान् । निन्दायाम् : ककुदावर्ती सङ्खादकी । प्रशंसयाम् : रूपवान् वर्णवान् । नित्ययोगे : क्षीरिणः वृक्षाः , कण्टकिनः वृक्षाः इति । अतिशायने : उदरिणी कन्या । संसर्गे : दण्डी छत्री । तत् तर्हि भूमादिग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । कस्मात् न भवति । व्रीहिः अस्य । यवः अस्य इति । उक्तम् वा। किम् उक्तम् । अनभिधानात् इति । इतिकरणः खलु अपि क्रियते । ततः चेत् विवक्षा । भूमादियुक्तस्य एव च विवक्षा । गोमान् यवमान् । भूमादियुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते । न हि कस्य चित् यवः न अस्ति । सङ्खादकी ककुदावर्तिनी । निन्दाउक्तस्य एव सत्ता कथ्यते । न हि कः चित् न सङ्खादकी । रूपवान् वर्णवान् । प्रशंसायुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते । न हि कस्य चित् रूपम् न अस्ति । क्षीरिणः वृक्षाः । कण्टकिनः वृक्षाः इति । नित्ययुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते । न हि कस्य चित् क्षिरम् न अस्ति । उदरिणी कन्या इति । अतिशायनयुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते । न हि कस्य चित् उदरम् न अस्ति । दण्डी छत्री । संसर्गयुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते । न हि कस्य चित् दण्डः न अस्ति । यावतीभिः खलु अपि गोभिः वाहदोहप्रसवाः कल्पन्ते तावतीषु सत्ता कथ्यते । कस्य चित् तिसृभिः कल्पन्ते कस्य चित् शतेन अपि न प्रकल्पन्ते । सन्मात्रे च ऋषिदर्शनात् । सन्मात्रे च पुनः ऋषिः दर्शयति मतुपम् । यवमतीभिः अद्भिः यूपम् प्रोक्षति इति ।

KA II.393.11-394.6 Ro IV.159-161 kim punaḥ ime matupprabhṛtayaḥ sanmātre bhavanti . evam bhavitum arhati . matupprabhṛtayaḥ sanmātre cet atiprasaṅgaḥ . matupprabhṛtayaḥ sanmātre cet atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti . vrīhiḥ asya . yavaḥ asya iti . tasmāt bhūmādigrahaṇam kartavyam . ke punaḥ bhūmādayaḥ . bhūmanindāpraśaṃsāsu nityayoge atiśāyane saṃsarge astivivakṣāyām bhavanti matubādayaḥ . bhūmni : gomān yavamān . nindāyām : kakudāvartī saṅkhādakī . praśaṃsayām : rūpavān varṇavān . nityayoge : kṣīriṇaḥ vṛkṣāḥ , kaṇṭakinaḥ vṛkṣāḥ iti . atiśāyane : udariṇī kanyā . saṃsarge : daṇḍī chatrī . tat tarhi bhūmādigrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kasmāt na bhavati . vrīhiḥ asya . yavaḥ asya iti . uktam vā. kim uktam . anabhidhānāt iti . itikaraṇaḥ khalu api kriyate . tataḥ cet vivakṣā . bhūmādiyuktasya eva ca vivakṣā . gomān yavamān . bhūmādiyuktasya eva sattā kathyate . na hi kasya cit yavaḥ na asti . saṅkhādakī kakudāvartinī . nindāuktasya eva sattā kathyate . na hi kaḥ cit na saṅkhādakī . rūpavān varṇavān . praśaṃsāyuktasya eva sattā kathyate . na hi kasya cit rūpam na asti . kṣīriṇaḥ vṛkṣāḥ . kaṇṭakinaḥ vṛkṣāḥ iti . nityayuktasya eva sattā kathyate . na hi kasya cit kṣiram na asti . udariṇī kanyā iti . atiśāyanayuktasya eva sattā kathyate . na hi kasya cit udaram na asti . daṇḍī chatrī . saṃsargayuktasya eva sattā kathyate . na hi kasya cit daṇḍaḥ na asti . yāvatībhiḥ khalu api gobhiḥ vāhadohaprasavāḥ kalpante tāvatīṣu sattā kathyate . kasya cit tisṛbhiḥ kalpante kasya cit śatena api na prakalpante . sanmātre ca ṛṣidarśanāt . sanmātre ca punaḥ ṛṣiḥ darśayati matupam . yavamatībhiḥ adbhiḥ yūpam prokṣati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९४।७-१५ रो इव्।१६१-१६२ गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् । गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् वक्तव्यः । शुक्लः कृष्णः इति । अव्यतिरेकात् सिद्धम् । न गुणः गुणिनम् व्यभिचरति इति । अव्यतिरेकात् सिद्धम् इति चेत् दृष्टः व्यतिरेकः । दृश्यते व्यतिरेकः । तत् यथ पटस्य शुक्लः इति । तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः । एवम् च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति । शुक्लम् वस्त्रम् । शुक्ला शाटी । शुक्लः कम्बलः । शुक्लौ कम्बलौ । शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति ।

KA II.394.7-15 Ro IV.161-162 guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk . guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk vaktavyaḥ . śuklaḥ kṛṣṇaḥ iti . avyatirekāt siddham . na guṇaḥ guṇinam vyabhicarati iti . avyatirekāt siddham iti cet dṛṣṭaḥ vyatirekaḥ . dṛśyate vyatirekaḥ . tat yatha paṭasya śuklaḥ iti . tathā ca liṅgavacanasiddhiḥ . evam ca kṛtvā liṅgavacanāni siddhāni bhavanti . śuklam vastram . śuklā śāṭī . śuklaḥ kambalaḥ . śuklau kambalau . śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९४।१७-२२ रो इव्।१६२-१६३ किमर्थम् इदम् उच्यते न तत् अस्य अस्ति अस्मिन् इति एव मतुप् सिद्धः । रसादिभ्यः पुनर्वचनम् अन्यनिर्वृत्त्यर्थम् । रसादिभ्यः पुनर्वचनम् क्रियते अन्येषाम् मत्वर्थीयानाम् प्रतिषेधार्थम् । मतुप् एव यथा स्यात् । ये अन्ये मत्वर्थीयाः प्राप्नुवन्ति ते मा भूवन् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । दृश्यन्ते हि अन्ये रसादिभ्यः मत्वर्थीयाः । रसिकः नटः । उर्वशी वै रूपिणी अप्सरसाम् । स्पर्शिकः वायुः इति ।

KA II.394.17-22 Ro IV.162-163 kimartham idam ucyate na tat asya asti asmin iti eva matup siddhaḥ . rasādibhyaḥ punarvacanam anyanirvṛttyartham . rasādibhyaḥ punarvacanam kriyate anyeṣām matvarthīyānām pratiṣedhārtham . matup eva yathā syāt . ye anye matvarthīyāḥ prāpnuvanti te mā bhūvan iti . na etat asti prayojanam . dṛśyante hi anye rasādibhyaḥ matvarthīyāḥ . rasikaḥ naṭaḥ . urvaśī vai rūpiṇī apsarasām . sparśikaḥ vāyuḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९५।२-४ रो इव्।१६३ इह कस्मात् न भवति : चिकीर्षा अस्य अस्ति , जिहीर्षा अस्य अस्ति इति । प्राण्यङ्गात् इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कस्मात् न भवति : चिकीर्षा अस्य अस्ति , जिहीर्षा अस्य अस्ति इति । अनभिधानात् ।

KA II.395.2-4 Ro IV.163 iha kasmāt na bhavati : cikīrṣā asya asti , jihīrṣā asya asti iti . prāṇyaṅgāt iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kasmāt na bhavati : cikīrṣā asya asti , jihīrṣā asya asti iti . anabhidhānāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९५।६-३९६।५ रो इव्।१६३-१६५ सिध्मादिषु यानि अकारान्तानि तेभ्यः लचा मुक्ते इनिठनौ प्रप्नुतः इनिठनौ च न इष्येते । लच् अन्यतरस्याम् इति समुच्चयः । लच् अन्यतरस्याम् इति समुच्चयः अयम् न विभाषा । लच् च मतुप् च । कथम् पुनः एतत् ज्ञायते लच् अन्यतरस्याम् इति समुच्चयः अयम् न विभाषा इति । पिच्छादिभ्यः तुन्दादीनाम् नानायोगकरणम् ज्ञापकम् असमावेशस्य । यत् अयम् पिच्छादिभ्यः तुन्दादीनाम् नानायोगम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः समुच्चयः अयम् न विभाषा इति । यदि विभाषा स्यात् नानायोगकरणम् अनर्थकम् स्यात् । तुन्दादीनि अपि पिच्छादिषु एव पठेत् । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् नानायोगकरणे प्रयोजनम् । किम् । तुन्दादिषु यानि अनकारान्तानि तेभ्यः इनिठनौ यथा स्याताम् । यानि तर्हि अकारान्तानि तेषाम् पाठः किमर्थः । ज्ञापकार्थः एव । अपरः आह : पिच्छादिभ्यः तुन्दादीनाम् नानायोगकरणम् ज्ञापकम् असमावेशस्य । यत् अयम् तुन्दादिभ्यः पिच्छादीनाम् नानायोगम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः समुच्चयः अयम् न विभाषा इति । यदि विभाषा स्यात् नानायोगकरणम् अनर्थकम् स्यात् । पिच्छादीनि अपि तुन्दादिषु एव पठेत् । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् नानायोगकरणे प्रयोजनम् । किम् । पिच्छादिषु यानि अनकारान्तानि तेभ्यः इनिठनौ यथा स्याताम् । यानि तर्हि अकारान्तानि तेषाम् पाठः किमर्थः । ज्ञापकार्थः एव । वस्य च पुनर्वचनम् सर्वविभाषार्थम् । वस्य खलु अपि पुनर्वचनम् क्रियते सर्वविभाषार्थम् । केशात् वः अन्यतरस्याम् इति । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः समुच्चयः अयम् न विभाषा इति । द्युद्रुभ्याम् नित्यार्थम् एके अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् इच्छन्ति । कथम् । विभाषामध्ये अयम् योगः क्रियते । विभाषामध्ये ये विधयः नित्याः ते भवन्ति इति ।

KA II.395.6-396.5 Ro IV.163-165 sidhmādiṣu yāni akārāntāni tebhyaḥ lacā mukte iniṭhanau prapnutaḥ iniṭhanau ca na iṣyete . lac anyatarasyām iti samuccayaḥ . lac anyatarasyām iti samuccayaḥ ayam na vibhāṣā . lac ca matup ca . katham punaḥ etat jñāyate lac anyatarasyām iti samuccayaḥ ayam na vibhāṣā iti . picchādibhyaḥ tundādīnām nānāyogakaraṇam jñāpakam asamāveśasya . yat ayam picchādibhyaḥ tundādīnām nānāyogam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ samuccayaḥ ayam na vibhāṣā iti . yadi vibhāṣā syāt nānāyogakaraṇam anarthakam syāt . tundādīni api picchādiṣu eva paṭhet . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat nānāyogakaraṇe prayojanam . kim . tundādiṣu yāni anakārāntāni tebhyaḥ iniṭhanau yathā syātām . yāni tarhi akārāntāni teṣām pāṭhaḥ kimarthaḥ . jñāpakārthaḥ eva . aparaḥ āha : picchādibhyaḥ tundādīnām nānāyogakaraṇam jñāpakam asamāveśasya . yat ayam tundādibhyaḥ picchādīnām nānāyogam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ samuccayaḥ ayam na vibhāṣā iti . yadi vibhāṣā syāt nānāyogakaraṇam anarthakam syāt . picchādīni api tundādiṣu eva paṭhet . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat nānāyogakaraṇe prayojanam . kim . picchādiṣu yāni anakārāntāni tebhyaḥ iniṭhanau yathā syātām . yāni tarhi akārāntāni teṣām pāṭhaḥ kimarthaḥ . jñāpakārthaḥ eva . vasya ca punarvacanam sarvavibhāṣārtham . vasya khalu api punarvacanam kriyate sarvavibhāṣārtham . keśāt vaḥ anyatarasyām iti . etat eva jñāpayati ācāryaḥ samuccayaḥ ayam na vibhāṣā iti . dyudrubhyām nityārtham eke anyatarasyāṅgrahaṇam icchanti . katham . vibhāṣāmadhye ayam yogaḥ kriyate . vibhāṣāmadhye ye vidhayaḥ nityāḥ te bhavanti iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९६।७-१३ रो इव्।१६५ नप्रकरणे दद्र्वाः ह्रस्वत्वम् च । नप्रकरणे दद्र्वाः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ह्रस्वत्वम् च नप्रकरणे दद्र्वाः ह्रस्वत्वम् च वक्तव्यम् । दद्रुणः । अत्यल्पम् इदम् उच्यते । शाकीपलालीदद्रूणाम् ह्रस्वत्वम् च इति वक्तव्यम् । शाकिनम् , पलालिनम् , दद्रुणम् । विष्वक् इति उत्तरपदलोपः च अकृतसन्धेः । विष्वक् इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् उत्तरपदलोपः च अकृतसन्धेः वक्तव्यः । विष्वक् गतानि अस्य विषुणः ।

KA II.396.7-13 Ro IV.165 naprakaraṇe dadrvāḥ hrasvatvam ca . naprakaraṇe dadrvāḥ upasaṅkhyānam kartavyam hrasvatvam ca naprakaraṇe dadrvāḥ hrasvatvam ca vaktavyam . dadruṇaḥ . atyalpam idam ucyate . śākīpalālīdadrūṇām hrasvatvam ca iti vaktavyam . śākinam , palālinam , dadruṇam . viṣvak iti uttarapadalopaḥ ca akṛtasandheḥ . viṣvak iti upasaṅkhyānam kartavyam uttarapadalopaḥ ca akṛtasandheḥ vaktavyaḥ . viṣvak gatāni asya viṣuṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९६।१५-१६ रो इव्।१६६ वृत्तेः च । वृत्तेः च इति वक्तव्यम् । वार्त्तम् ।

KA II.396.15-16 Ro IV.166 vṛtteḥ ca . vṛtteḥ ca iti vaktavyam . vārttam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९७।५-७ रो इव्।१६७ अयम् मधुशब्दः अस्ति एव द्रव्यपदार्थकः अस्ति रसवाची । आतः च रसवाची अपि । मधुनि एव हि मधु इदम् मधुरम् इति प्रसज्यते । तत् यः रसवाची तस्य इदम् ग्रहणम् । यदि हि द्रव्यपदार्थकस्य ग्रहणम् स्यात् इह अपि प्रसज्येत । मधु अस्मिन् घटे अस्ति ।

KA II.397.5-7 Ro IV.167 ayam madhuśabdaḥ asti eva dravyapadārthakaḥ asti rasavācī . ātaḥ ca rasavācī api . madhuni eva hi madhu idam madhuram iti prasajyate . tat yaḥ rasavācī tasya idam grahaṇam . yadi hi dravyapadārthakasya grahaṇam syāt iha api prasajyeta . madhu asmin ghaṭe asti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९७।८-१० रो इव्।१६७-१६८ रप्रकरणे खमुख्कुञ्जेभ्यः उपसङ्ख्यानम् । खरः । मुखरः । कुञ्जरः । नगात् च इति वक्तव्यम् । नगरम् ।

KA II.397.8-10 Ro IV.167-168 raprakaraṇe khamukhkuñjebhyaḥ upasaṅkhyānam . kharaḥ . mukharaḥ . kuñjaraḥ . nagāt ca iti vaktavyam . nagaram .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९७।१२-२० रो इव्।१६८-१६९ वप्रकरणे मणिहिरण्याभ्याम् उपसङ्ख्यानम् । वप्रकरणे मणिहिरण्याभ्याम् उपसङ्ख्यानम् वक्तव्यम् । मणिवः । हिरण्यवः । छन्दसि ईवनिपौ च । छन्दसि ईवनिपौ च वक्तव्यौ वः च मतुप् च । रथीः अभूत् मुद्गलनी गविष्टौ । सुमङ्गलीः इयम् वधुः । ऋतवानम् । मघवानम् ईमहे । उत् वा च उद्वती च । मेधारथाभ्याम् इरनिरचौ । मेधारथाभ्याम् इरनिरचौ वक्तव्यौ । मेधिरः । रथिरः । अपरः आह : वाप्रकरणे अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति वक्तव्यम् । बिम्बावम् । कुररावम् इष्टकावम् ।

KA II.397.12-20 Ro IV.168-169 vaprakaraṇe maṇihiraṇyābhyām upasaṅkhyānam . vaprakaraṇe maṇihiraṇyābhyām upasaṅkhyānam vaktavyam . maṇivaḥ . hiraṇyavaḥ . chandasi īvanipau ca . chandasi īvanipau ca vaktavyau vaḥ ca matup ca . rathīḥ abhūt mudgalanī gaviṣṭau . sumaṅgalīḥ iyam vadhuḥ . ṛtavānam . maghavānam īmahe . ut vā ca udvatī ca . medhārathābhyām iraniracau . medhārathābhyām iraniracau vaktavyau . medhiraḥ . rathiraḥ . aparaḥ āha : vāprakaraṇe anyebhyaḥ api dṛśyate iti vaktavyam . bimbāvam . kurarāvam iṣṭakāvam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९७।२२-२४ रो इव्।१६९ वलच्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि ड्र्श्यते । वलच्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि ड्र्श्यते इति वक्तव्यम् । भ्रातृवलः । पुत्रवलः । उत्सङ्गवलः ।

KA II.397.22-24 Ro IV.169 valacprakaraṇe anyebhyaḥ api ḍrśyate . valacprakaraṇe anyebhyaḥ api ḍrśyate iti vaktavyam . bhrātṛvalaḥ . putravalaḥ . utsaṅgavalaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९८।२-११ रो इव्।१६९-१७० इनिठनोः एकाक्षरात् प्रतिषेधः । इनिठनोः एकाक्षरात् प्रतिषेधः वक्तव्यः : स्ववान् , खवान् । अत्यल्पम् इदम् उच्यते । एकाक्षरात् कृतः जातेः सप्तम्याम् च न तौ स्मृतौ । एकाक्षरात् : स्ववान् , खवान् । कृतः : कारकवान् , हारकवान् । जातेः : वृक्षवान् , प्लक्षवान् , व्याघ्रवान् , सिंहवान् । सप्तम्याम् च न तौ । दण्डाः अस्याम् शालायाम् सन्ति इति । यदि कृतः न इति उच्यते कार्यी कार्यिकः इति न सिध्यति । तथा च यदि जातेः न इति उच्यते तुण्डली तुण्डलिकः इति न सिध्यति । एवम् तर्हि न अयम् समुच्चयः कृतः च जातेः च इति । किम् तर्हि । जातिविशेषणम् कृद्ग्रहणम् : कृत् या जातिः इति । कथम् कारकवान् , हारकवान् । अनभिधानात् न भविष्यति । यदि एवम् न अर्थः अनेन । कथम् स्ववान् , वृक्षवान् , सिंहवान् , व्याघ्रवान् दण्डाः अस्याम् शालायाम् सन्ति इति । अनभिधानात् न भविष्यति ।

KA II.398.2-11 Ro IV.169-170 iniṭhanoḥ ekākṣarāt pratiṣedhaḥ . iniṭhanoḥ ekākṣarāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : svavān , khavān . atyalpam idam ucyate . ekākṣarāt kṛtaḥ jāteḥ saptamyām ca na tau smṛtau . ekākṣarāt : svavān , khavān . kṛtaḥ : kārakavān , hārakavān . jāteḥ : vṛkṣavān , plakṣavān , vyāghravān , siṃhavān . saptamyām ca na tau . daṇḍāḥ asyām śālāyām santi iti . yadi kṛtaḥ na iti ucyate kāryī kāryikaḥ iti na sidhyati . tathā ca yadi jāteḥ na iti ucyate tuṇḍalī tuṇḍalikaḥ iti na sidhyati . evam tarhi na ayam samuccayaḥ kṛtaḥ ca jāteḥ ca iti . kim tarhi . jātiviśeṣaṇam kṛdgrahaṇam : kṛt yā jātiḥ iti . katham kārakavān , hārakavān . anabhidhānāt na bhaviṣyati . yadi evam na arthaḥ anena . katham svavān , vṛkṣavān , siṃhavān , vyāghravān daṇḍāḥ asyām śālāyām santi iti . anabhidhānāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९८।१३-१७ रो इव्।१७० शिखादिभ्यः इनिः वक्तव्यः इकन् यवखदादिषु । किम् प्रयोजनम् । नियमार्थम् । इनिः एव शिखादिभ्यः इकन् एव यव्खदादिभ्यः । शिखायवखदादिभ्यः नियमस्य अवचनम् निवर्तकत्वात् । शिखायवखदादिभ्यः नियमस्य अवचनम् । किम् कारणम् । निवर्तकत्वात् । किम् निवर्तकम् । अनभिधानम् ।

KA II.398.13-17 Ro IV.170 śikhādibhyaḥ iniḥ vaktavyaḥ ikan yavakhadādiṣu . kim prayojanam . niyamārtham . iniḥ eva śikhādibhyaḥ ikan eva yavkhadādibhyaḥ . śikhāyavakhadādibhyaḥ niyamasya avacanam nivartakatvāt . śikhāyavakhadādibhyaḥ niyamasya avacanam . kim kāraṇam . nivartakatvāt . kim nivartakam . anabhidhānam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९८।१९-३९९।२ रो इव्।१७०-१७१ नित्यग्रहणम् किमर्थम् । विभाषा मा भूत् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । पूर्वस्मिन् एव योगे विभाषाग्रहणम् निवृत्तम् । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् नित्यग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः प्राक् एतस्मात् योगात् विभाषा इति अनुवर्तते । अथ अतः इति अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते एकगविकः न सिध्यति । समासान्ते कृते भविष्यति । एवम् अपि गौशकटिकः न सिध्यति । अथ निवृत्तम् इह अपि प्राप्नोति । गोविंशतिः अस्य अस्ति इति । निवृत्तम् । कस्मात् न भवति : गोविंशतिः अस्य अस्ति इति । अनभिधानात् न भविष्यति ।

KA II.398.19-399.2 Ro IV.170-171 nityagrahaṇam kimartham . vibhāṣā mā bhūt . na etat asti prayojanam . pūrvasmin eva yoge vibhāṣāgrahaṇam nivṛttam . evam tarhi siddhe sati yat nityagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ prāk etasmāt yogāt vibhāṣā iti anuvartate . atha ataḥ iti anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate ekagavikaḥ na sidhyati . samāsānte kṛte bhaviṣyati . evam api gauśakaṭikaḥ na sidhyati . atha nivṛttam iha api prāpnoti . goviṃśatiḥ asya asti iti . nivṛttam . kasmāt na bhavati : goviṃśatiḥ asya asti iti . anabhidhānāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९९।४ रो इव्।१७१ यप्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि दृश्यते । यप्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति वक्तव्यम्। हिम्याः पर्वताः । गुण्याः ब्राह्मणाः ।

KA II.399.4 Ro IV.171 yapprakaraṇe anyebhyaḥ api dṛśyate . yapprakaraṇe anyebhyaḥ api dṛśyate iti vaktavyam. himyāḥ parvatāḥ . guṇyāḥ brāhmaṇāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३९९।७-४००।८ रो इव्।१७१-१७२ छन्दोविन्प्रकरणे अष्टृआमेखलाद्वयोभयरुजाहृदयानाम् दीर्घः च । छन्दोविन्प्रकरणे अष्टृआमेखलाद्वयोभयरुजाहृदयानाम् दीर्घः च इति वक्तव्यम् । अष्ट्रावी । मेखलावी । द्वयावी । उभयावी । रुजावी । हृदयावी । मर्मणः च इति वक्तव्यम् । ममावी । सर्वत्र आमयस्य । सर्वत्र आमयस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आमयावी । शृङ्गवृन्दाभ्याम् आरकन् । शृङ्गवृन्दाभ्याम् आरकन् वक्तव्यः । शृङ्गारकः । वृदारकः । फलबर्हाभ्याम् इनच् । फलबर्हाभ्याम् इनच् वक्तव्यः । फलिनः । बर्हिणः । हृदयात् चालुः अन्यतरस्याम् । हृदयात् चालुः वक्तव्यः अन्यतरस्याम् । हृदयालुः । हृदयी । हृदयिकः । हृदयवान् । शीतोष्णतृप्रेभ्यः तत् न सहते । शीतोष्णतृप्रेभ्यः तत् न सहते इति चालुः वक्तव्यः । शीतालुः । उष्णालुः । तृप्रालुः । हिमात् चेलुः । हिमात् चेलुः वक्तव्यः तत् न सहते इति एतस्मिन् अर्थे । हिमेलुः । बलात् च ऊलः । बलात् च ऊलः वक्तव्यः तत् न सहते इति एतस्मिन् अर्थे । बलूलः । वातात् समूहे च । वातात् समूहे च तत् न सहते इति एतस्मिन् अर्थे ऊलः वक्तव्यः । वातूलः । पर्वमरुद्भ्याम् तप् । पर्वमरुद्भ्याम् तप् वक्तव्यः । पर्वतः । मरुत्तः । ददातिवृत्तम् वा । ददातिवृत्तम् वा पुनः एतत् भविष्यति । मरुद्भिः दत्तः मरुत्तः ।

KA II.399.7-400.8 Ro IV.171-172 chandovinprakaraṇe aṣṭṛāmekhalādvayobhayarujāhṛdayānām dīrghaḥ ca . chandovinprakaraṇe aṣṭṛāmekhalādvayobhayarujāhṛdayānām dīrghaḥ ca iti vaktavyam . aṣṭrāvī . mekhalāvī . dvayāvī . ubhayāvī . rujāvī . hṛdayāvī . marmaṇaḥ ca iti vaktavyam . mamāvī . sarvatra āmayasya . sarvatra āmayasya upasaṅkhyānam kartavyam . āmayāvī . śṛṅgavṛndābhyām ārakan . śṛṅgavṛndābhyām ārakan vaktavyaḥ . śṛṅgārakaḥ . vṛdārakaḥ . phalabarhābhyām inac . phalabarhābhyām inac vaktavyaḥ . phalinaḥ . barhiṇaḥ . hṛdayāt cāluḥ anyatarasyām . hṛdayāt cāluḥ vaktavyaḥ anyatarasyām . hṛdayāluḥ . hṛdayī . hṛdayikaḥ . hṛdayavān . śītoṣṇatṛprebhyaḥ tat na sahate . śītoṣṇatṛprebhyaḥ tat na sahate iti cāluḥ vaktavyaḥ . śītāluḥ . uṣṇāluḥ . tṛprāluḥ . himāt celuḥ . himāt celuḥ vaktavyaḥ tat na sahate iti etasmin arthe . himeluḥ . balāt ca ūlaḥ . balāt ca ūlaḥ vaktavyaḥ tat na sahate iti etasmin arthe . balūlaḥ . vātāt samūhe ca . vātāt samūhe ca tat na sahate iti etasmin arthe ūlaḥ vaktavyaḥ . vātūlaḥ . parvamarudbhyām tap . parvamarudbhyām tap vaktavyaḥ . parvataḥ . maruttaḥ . dadātivṛttam vā . dadātivṛttam vā punaḥ etat bhaviṣyati . marudbhiḥ dattaḥ maruttaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।४००।१०-११ रो इव्।१७३ कुत्सिते इति वक्तव्यम् । यः हि सम्यक् बहु भाषते वाग्मी इति एव सः भवति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नानायोगकरणसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

KA II.400.10-11 Ro IV.173 kutsite iti vaktavyam . yaḥ hi samyak bahu bhāṣate vāgmī iti eva saḥ bhavati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . nānāyogakaraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।४००।१३-१४ रो इव्।१७३ इह कस्मात् न भवति । स्वम् अस्य अस्ति इति । न एषः दोषः । न अयम् प्रत्ययार्थः । किम् तर्हि प्रकृतिविशेषणम् एतत् । स्वामिन् ऐश्वर्ये निपात्यते इति ।

KA II.400.13-14 Ro IV.173 iha kasmāt na bhavati . svam asya asti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na ayam pratyayārthaḥ . kim tarhi prakṛtiviśeṣaṇam etat . svāmin aiśvarye nipātyate iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।४००।१६ रो इव्।१७४ पिशाचात् च इति वक्तव्यम् । पिशाचकी वैश्रवणः ।

KA II.400.16 Ro IV.174 piśācāt ca iti vaktavyam . piśācakī vaiśravaṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।४००।१८-४०१।१० रो इव्।१७४-१७६ इनिप्रकरणे बलात् बाहूरुपूर्वपदात् उपसङ्ख्यानम् । इनिप्रकरणे बलात् बाहूरुपूर्वपदात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । बाहुबली । ऊरुबली । सर्वादेः च । सर्वादेः च इनिः वक्तव्यः । सर्वधनी । सर्वबीजी । सर्वकेशी । अर्थात् च असन्निहिते । अर्थात् च असन्निहिते इनिः वक्तव्यः । अर्थी । असन्निहिते इति किमर्थम् । अर्थवान् । तदन्तात् च । तदन्तात् च इति वक्तव्यम् । धान्यार्थी । हिरण्यार्थी । किमर्थम् तदन्तात् इति उच्यते न तदन्तविधिना सिद्धम् । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते । एवर्म् तर्हि इनन्तेन सह समासः भविष्यति । धान्येन अर्थी धान्यार्थी । सः हि समासः न प्राप्नोति । यदि पुनः अयम् अर्थयतेः णिनिः स्यात् । एवम् अपि क्रियाम् एव कुर्वाणे स्यात् । तूष्णीम् अपि आसीनः यः तत्समर्थानि आचरति सः अभिप्रायेण गम्यते अर्थ्यम् अनेन इति । एवम् तर्हि अयम् अर्थशब्दः अस्ति एव द्रव्यपदार्थकः । तत् यथा अर्थवान् अयम् देशः इति उच्यते यस्मिन् गावः सस्यानि च वर्तन्ते । अस्ति क्रियापदार्थकः भावसाधनः । अर्थनम् अर्थः इति । तत् यः क्रियापदार्थकः तस्य इदम् ग्रहणम् । एवम् च कृत्वा अर्थिकप्रत्यर्थिकौ अपि सिद्धौ भवतः ।

KA II.400.18-401.10 Ro IV.174-176 iniprakaraṇe balāt bāhūrupūrvapadāt upasaṅkhyānam . iniprakaraṇe balāt bāhūrupūrvapadāt upasaṅkhyānam kartavyam . bāhubalī . ūrubalī . sarvādeḥ ca . sarvādeḥ ca iniḥ vaktavyaḥ . sarvadhanī . sarvabījī . sarvakeśī . arthāt ca asannihite . arthāt ca asannihite iniḥ vaktavyaḥ . arthī . asannihite iti kimartham . arthavān . tadantāt ca . tadantāt ca iti vaktavyam . dhānyārthī . hiraṇyārthī . kimartham tadantāt iti ucyate na tadantavidhinā siddham . grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhiḥ pratiṣidhyate . evarm tarhi inantena saha samāsaḥ bhaviṣyati . dhānyena arthī dhānyārthī . saḥ hi samāsaḥ na prāpnoti . yadi punaḥ ayam arthayateḥ ṇiniḥ syāt . evam api kriyām eva kurvāṇe syāt . tūṣṇīm api āsīnaḥ yaḥ tatsamarthāni ācarati saḥ abhiprāyeṇa gamyate arthyam anena iti . evam tarhi ayam arthaśabdaḥ asti eva dravyapadārthakaḥ . tat yathā arthavān ayam deśaḥ iti ucyate yasmin gāvaḥ sasyāni ca vartante . asti kriyāpadārthakaḥ bhāvasādhanaḥ . arthanam arthaḥ iti . tat yaḥ kriyāpadārthakaḥ tasya idam grahaṇam . evam ca kṛtvā arthikapratyarthikau api siddhau bhavataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.