क्अ इइ।४४३।१४-४४४।११ रो इव्।२७३-२७५ शेषात् इति उच्यते । कः शेषः नाम । याभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तः नि विधीयते सः शेषः । किमर्थम् पुनः शेषग्रहणम् क्रियते । याभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तः विधीयते ताभ्यः मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । ये प्रतिपदम् विधीयन्ते ते तत्र बाधकाः भविष्यन्ति । अनवकाशाः हि विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशाः च समासान्ताः । कः अवकाशः । विभाषा कप् । यदा न कप् सः अवकाशः । कपः प्रसङ्गे उभयम् प्राप्नोति । परत्वात् कप् प्राप्नोति । तस्मात् शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् पुनः इदम् शेषग्रहणम् कबपेक्षम् यस्मात् बहुव्रीहेः कप् इति आहोस्वित् समासान्तापेक्षम् यस्मात् बहुव्रीहेः समासान्तः न विहितः इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते कबपेक्षम् अनृचः बह्वृचः इति अत्र अपि प्राप्नोति । अथ समासान्तापेक्षम् अनृक्कम् बह्वृक्कम् सूक्तम् इति न सिध्यति । अस्तु कबपेक्षम् । कथम् अनृचः बह्वृचः इति । विशेषे एतत् वक्तव्यम् । अनृचः माणवे बह्वृचः चरणशाखायाम् इति । इदम् तर्हि ऊधसः अनङि स्त्रीग्रहणम् चोदितम् । तस्मिन् क्रियमाणे अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि न एव कबपेक्षम् शेषग्रहणम् न अपि समासान्तापेक्षम् । किम् तर्हि अनन्तरः यः बहुव्रीह्यधिकारः सः अपेक्ष्यते । अनन्तरे बहुव्रीह्यधिकारे यस्मात् बहुव्रीहेः समासान्तः न विहितः इति । कथम् अनृचः बह्वृचः इति । वक्तव्यम् एव अनृचः माणवे बह्वृचः चरणशाखायाम् इति ।
KA II.443.14-444.11 Ro IV.273-275 śeṣāt iti ucyate . kaḥ śeṣaḥ nāma . yābhyaḥ prakṛtibhyaḥ samāsāntaḥ ni vidhīyate saḥ śeṣaḥ . kimartham punaḥ śeṣagrahaṇam kriyate . yābhyaḥ prakṛtibhyaḥ samāsāntaḥ vidhīyate tābhyaḥ mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . ye pratipadam vidhīyante te tatra bādhakāḥ bhaviṣyanti . anavakāśāḥ hi vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti sāvakāśāḥ ca samāsāntāḥ . kaḥ avakāśaḥ . vibhāṣā kap . yadā na kap saḥ avakāśaḥ . kapaḥ prasaṅge ubhayam prāpnoti . paratvāt kap prāpnoti . tasmāt śeṣagrahaṇam kartavyam . kim punaḥ idam śeṣagrahaṇam kabapekṣam yasmāt bahuvrīheḥ kap iti āhosvit samāsāntāpekṣam yasmāt bahuvrīheḥ samāsāntaḥ na vihitaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate kabapekṣam anṛcaḥ bahvṛcaḥ iti atra api prāpnoti . atha samāsāntāpekṣam anṛkkam bahvṛkkam sūktam iti na sidhyati . astu kabapekṣam . katham anṛcaḥ bahvṛcaḥ iti . viśeṣe etat vaktavyam . anṛcaḥ māṇave bahvṛcaḥ caraṇaśākhāyām iti . idam tarhi ūdhasaḥ anaṅi strīgrahaṇam coditam . tasmin kriyamāṇe api prāpnoti . evam tarhi na eva kabapekṣam śeṣagrahaṇam na api samāsāntāpekṣam . kim tarhi anantaraḥ yaḥ bahuvrīhyadhikāraḥ saḥ apekṣyate . anantare bahuvrīhyadhikāre yasmāt bahuvrīheḥ samāsāntaḥ na vihitaḥ iti . katham anṛcaḥ bahvṛcaḥ iti . vaktavyam eva anṛcaḥ māṇave bahvṛcaḥ caraṇaśākhāyām iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.