P 6.1.108 — Patanjali: Vyakaranamahabhasya

P 6.1.108.2

क्अ इइइ।८२।३-२० रो इव्।४४९-४५० सम्प्रसारणात् पूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणम् असमानाङ्गप्रतिषेधार्थम् । सम्प्रसारणात् पूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । असमानाङ्गप्रतिषेधार्थम् । असमानाङ्गस्य मा भूत् इति । शकह्वर्थम् , परिव्यर्थम् । सिद्धम् असम्प्रसारणात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । असम्प्रसारणात् । वाक्यस्य सम्प्रसारणसञ्ज्ञा न वर्णस्य । अथ वर्णस्य सम्प्रसारणसञ्ज्ञायाम् दोषः एव । वर्णस्य च सम्प्रसारणसञ्ज्ञायाम् न दोषः । कथम् । अन्यः अयम् सम्प्रसारणासम्प्रसारणयोः स्थाने एकः आदिश्यते । कार्यकृतत्वात् वा । अथ वा सकृत् कृतम् पूर्वत्वम् इति कृत्वा पुनः न भविष्यति । तत् यथा वसन्ते ब्राह्मणः अग्नीन् आदधीत इति सकृत् आधाय कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति । विषमः उपन्यासः । युक्तम् यत् तस्य पुनः प्रवृत्तिः न भवति । यः तु तदाश्रयम् प्राप्नोति न तत् शक्यम् बाधितुम् । तत् यथा वसन्ते ब्राह्मणः अग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिः यजेत इति अग्न्याधाननिमित्तम् वसन्ते वसन्ते इज्यते । तस्मात् पूर्वोक्तः एव परिहारः सिद्धम् असम्प्रसारणात् इति । यदि तर्हि न इदम् सम्प्रसारणम् हूतः इति दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । दीर्घत्वम् वचनप्रामाण्यात् । अनवकाशम् दीर्घत्वम् । तत् वचनप्रामाण्यात् भविष्यति । अन्तवत्त्वात् वा । अथ वा पूर्वस्य कार्यम् प्रति अन्तवत् भवति इति दीर्घत्वम् भविष्यति । क्अ इइइ।८२।२१-८४।२३ रो इव्।४५०-४५५ आटः वृद्धेः इयङ् । आटः वृद्धिः भवति इति एतस्मात् इयङ् भवति विप्रतिषेधेन । आटः वृद्धिः भवति इति अस्य अवकाशः ऐक्षिष्ट , ऐहिष्ट । इयङः अवकाशः : अधीयाते , अधीयते । इह उभयम् प्राप्नोति : अध्यैयाताम् अध्यैयत । इयङादेशः भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । अन्तरङ्गा आटः वृद्धिः । का अन्तरङ्गता । वर्णौ आश्रित्य आटः वृद्धिः । अङ्गस्य इयङ् आदेशः । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आट् क्रियताम् इयङादेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इयङ् । नित्यः आट् आगमः । कृते अपि इयङि प्राप्नोति अकृते अपि । इयङ् अपि नित्यः । कृते अपि आटि प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः इयङ् । न हि कृते आति प्राप्नोति । किम् कारणम् । अन्तरङ्गा आटः वृद्धिः । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् । न च अत्र आत् एव इयङः निमित्तम् विहन्ति । अवश्यम् लक्षणान्तरम् आटः वृद्धिः प्रतीक्ष्या । उभयोः नित्ययोः परत्वात् इयङ् आदेशः । आत् गुणात् सवर्णदीर्घत्वम् आङभ्यासयोः । आत् गुणात् सवर्णदीर्घत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । क्व । आङभ्यासयोः । आत् गुणस्य अवकाशः : खट्वेन्द्रः , खट्वोदकम् । सवर्णदीर्घत्वस्य अवकाशः : दण्डाग्रम् , क्षुपाग्रम् । इह उभयम् प्राप्नोति : अद्य , आ , ऊढा : अद्योढा , कदा , आ , ऊढा : कदोढा , उप , इ , इजतुः : उपेजतुः , उप , उ , उपतुः : उपोपतुः । सवर्णदीर्घत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । अभ्यासार्थेन तावत् न अर्थः । अस्तु अत्र आत् गुणः अयवौ च हलादिशेषः । पुनः आत् गुणः भविष्यति । भवेत् सिद्धम् उपेजतुः , उपेजतुः इति । इदम् तु न सिध्यति : उपोपतुः , उपोपुः इति । अत्र हि आत् गुणे कृते ओदन्तः निपातः इति प्रगृह्यसञ्ज्ञा , प्रगृह्यः प्रकृत्या इति प्रगृह्याश्रयः प्रकृतिभावः प्राप्नोति । पदान्तप्रकरणे प्र्कृतिभावः न च एषः पदान्तः । पदान्तभक्तः पदान्तग्रहणेन ग्राहीष्यते । एवम् तर्हि एतत् एव अत्र न अस्ति ओदन्तः निपातः इति । किम् कारणम् । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । इह अपि तर्हि अद्योढा , कदोढा इति भवेत् रूपम् सिद्धम् स्यात् । स्वरे दोषः तु । स्वरे तु दोषः भवति । अद्योढा* एवम् स्वरः प्रसज्येत। अद्योढा* इति च इष्यते । आङि पररूपवचनम् च इदानीम् अनर्थकम् स्यात् । न अनर्थकम् । ज्ञापकार्थम् । किम् ज्ञाप्यम् । आङि पररूपवचनम् तु ज्ञापकम् अन्तरङ्गबलीयस्त्वात् । एतत् ज्ञापयति आचार्यः । अन्तरङ्गम् बलीयः भवति इति । किम् पुनः इह अन्तरङ्गम् किम् बहिरङ्गम् यावता द्वे पदे आश्रित्य सवर्णदीर्घत्वम् भवति आत् गुणः अपि । धातूपसर्गयोः यत् कार्यम् तत् अन्तरङ्गम् । कुतः एतत् । पूर्वम् उपसर्गस्य धातुन योगः भवति न अद्य शब्देन । किमर्थम् तर्हि अद्यशब्दः प्रयुज्यते । अद्यशब्दय्स अपि समुदायेन योगः भवति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनम् पूर्वसवर्णपूर्वत्वतहिलोपटेनङेय्यङिस्मिन्ङिणलौत्वम् अन्तरङ्गम् बहिरङ्गलक्षणात् वर्णविकारात् । पूर्वसवर्णः प्रयोजनम् । अग्नी अत्र , वायू अत्र । पूर्वसवर्णः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः आवादेशः । पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् भवति अन्तरङ्गतः । पूर्वत्व । शकह्वर्थम् , परिव्यर्थम् । पूर्वत्वम् च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् । पूर्वत्वम् भवति अन्तरङ्गतः । तहिलोप । अकारि अत्र । अहारि अत्र । पच इदम् । तहिलोपौ च प्राप्नुतः बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् । तहिलोपौ भवतः अन्तरङ्गतः । टेन । वृक्षेण अत्र , प्लक्षेण अत्र । इनादेशः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् । इनादेशः भवति अन्तरङ्गतः । ङेर्य । वृक्षाय अत्र , प्लक्षाय अत्र । ङेः यादेशः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः एङः पदान्तात् अति इति पररूपत्वम् । ङेः यादेशः भवति अन्तरङ्गतः । ङिस्मिन् । यस्मिन् इदम् , तस्मिन् इदम् । स्मिन्भावः च प्राप्नोति

KA III.82.3-20 Ro IV.449-450 samprasāraṇāt pūrvatve samānāṅgagrahaṇam asamānāṅgapratiṣedhārtham . samprasāraṇāt pūrvatve samānāṅgagrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . asamānāṅgapratiṣedhārtham . asamānāṅgasya mā bhūt iti . śakahvartham , parivyartham . siddham asamprasāraṇāt . siddham etat . katham . asamprasāraṇāt . vākyasya samprasāraṇasañjñā na varṇasya . atha varṇasya samprasāraṇasañjñāyām doṣaḥ eva . varṇasya ca samprasāraṇasañjñāyām na doṣaḥ . katham . anyaḥ ayam samprasāraṇāsamprasāraṇayoḥ sthāne ekaḥ ādiśyate . kāryakṛtatvāt vā . atha vā sakṛt kṛtam pūrvatvam iti kṛtvā punaḥ na bhaviṣyati . tat yathā vasante brāhmaṇaḥ agnīn ādadhīta iti sakṛt ādhāya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati . viṣamaḥ upanyāsaḥ . yuktam yat tasya punaḥ pravṛttiḥ na bhavati . yaḥ tu tadāśrayam prāpnoti na tat śakyam bādhitum . tat yathā vasante brāhmaṇaḥ agniṣṭomādibhiḥ kratubhiḥ yajeta iti agnyādhānanimittam vasante vasante ijyate . tasmāt pūrvoktaḥ eva parihāraḥ siddham asamprasāraṇāt iti . yadi tarhi na idam samprasāraṇam hūtaḥ iti dīrghatvam na prāpnoti . dīrghatvam vacanaprāmāṇyāt . anavakāśam dīrghatvam . tat vacanaprāmāṇyāt bhaviṣyati . antavattvāt vā . atha vā pūrvasya kāryam prati antavat bhavati iti dīrghatvam bhaviṣyati . KA III.82.21-84.23 Ro IV.450-455 āṭaḥ vṛddheḥ iyaṅ . āṭaḥ vṛddhiḥ bhavati iti etasmāt iyaṅ bhavati vipratiṣedhena . āṭaḥ vṛddhiḥ bhavati iti asya avakāśaḥ aikṣiṣṭa , aihiṣṭa . iyaṅaḥ avakāśaḥ : adhīyāte , adhīyate . iha ubhayam prāpnoti : adhyaiyātām adhyaiyata . iyaṅādeśaḥ bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . antaraṅgā āṭaḥ vṛddhiḥ . kā antaraṅgatā . varṇau āśritya āṭaḥ vṛddhiḥ . aṅgasya iyaṅ ādeśaḥ . evam tarhi idam iha sampradhāryam . āṭ kriyatām iyaṅādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt iyaṅ . nityaḥ āṭ āgamaḥ . kṛte api iyaṅi prāpnoti akṛte api . iyaṅ api nityaḥ . kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api . anityaḥ iyaṅ . na hi kṛte āti prāpnoti . kim kāraṇam . antaraṅgā āṭaḥ vṛddhiḥ . yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittam vihanyate na tat anityam . na ca atra āt eva iyaṅaḥ nimittam vihanti . avaśyam lakṣaṇāntaram āṭaḥ vṛddhiḥ pratīkṣyā . ubhayoḥ nityayoḥ paratvāt iyaṅ ādeśaḥ . āt guṇāt savarṇadīrghatvam āṅabhyāsayoḥ . āt guṇāt savarṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena . kva . āṅabhyāsayoḥ . āt guṇasya avakāśaḥ : khaṭvendraḥ , khaṭvodakam . savarṇadīrghatvasya avakāśaḥ : daṇḍāgram , kṣupāgram . iha ubhayam prāpnoti : adya , ā , ūḍhā : adyoḍhā , kadā , ā , ūḍhā : kadoḍhā , upa , i , ijatuḥ : upejatuḥ , upa , u , upatuḥ : upopatuḥ . savarṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena . abhyāsārthena tāvat na arthaḥ . astu atra āt guṇaḥ ayavau ca halādiśeṣaḥ . punaḥ āt guṇaḥ bhaviṣyati . bhavet siddham upejatuḥ , upejatuḥ iti . idam tu na sidhyati : upopatuḥ , upopuḥ iti . atra hi āt guṇe kṛte odantaḥ nipātaḥ iti pragṛhyasañjñā , pragṛhyaḥ prakṛtyā iti pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ prāpnoti . padāntaprakaraṇe prkṛtibhāvaḥ na ca eṣaḥ padāntaḥ . padāntabhaktaḥ padāntagrahaṇena grāhīṣyate . evam tarhi etat eva atra na asti odantaḥ nipātaḥ iti . kim kāraṇam . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . iha api tarhi adyoḍhā , kadoḍhā iti bhavet rūpam siddham syāt . svare doṣaḥ tu . svare tu doṣaḥ bhavati . adyoḍhā* evam svaraḥ prasajyeta. adyoḍhā* iti ca iṣyate . āṅi pararūpavacanam ca idānīm anarthakam syāt . na anarthakam . jñāpakārtham . kim jñāpyam . āṅi pararūpavacanam tu jñāpakam antaraṅgabalīyastvāt . etat jñāpayati ācāryaḥ . antaraṅgam balīyaḥ bhavati iti . kim punaḥ iha antaraṅgam kim bahiraṅgam yāvatā dve pade āśritya savarṇadīrghatvam bhavati āt guṇaḥ api . dhātūpasargayoḥ yat kāryam tat antaraṅgam . kutaḥ etat . pūrvam upasargasya dhātuna yogaḥ bhavati na adya śabdena . kimartham tarhi adyaśabdaḥ prayujyate . adyaśabdaysa api samudāyena yogaḥ bhavati . kim etasya jñāpane prayojanam . prayojanam pūrvasavarṇapūrvatvatahilopaṭenaṅeyyaṅisminṅiṇalautvam antaraṅgam bahiraṅgalakṣaṇāt varṇavikārāt . pūrvasavarṇaḥ prayojanam . agnī atra , vāyū atra . pūrvasavarṇaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ āvādeśaḥ . pūrvasavarṇadīrghatvam bhavati antaraṅgataḥ . pūrvatva . śakahvartham , parivyartham . pūrvatvam ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam . pūrvatvam bhavati antaraṅgataḥ . tahilopa . akāri atra . ahāri atra . paca idam . tahilopau ca prāpnutaḥ bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam . tahilopau bhavataḥ antaraṅgataḥ . ṭena . vṛkṣeṇa atra , plakṣeṇa atra . inādeśaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam . inādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . ṅerya . vṛkṣāya atra , plakṣāya atra . ṅeḥ yādeśaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ eṅaḥ padāntāt ati iti pararūpatvam . ṅeḥ yādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . ṅismin . yasmin idam , tasmin idam . sminbhāvaḥ ca prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.1.108