P 6.1.191 — Patanjali: Vyakaranamahabhasya

P 6.1.191.2

क्अ इइइ।११४।६-११५।२ रो इव्।५२२-५२५ भ्यादिग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । ददाति दधाति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अभ्यस्तस्वरः अत्र बाधकः भविष्यति । अन्ततः उभयम् स्यात् । अनवकाशाः खलु अपि विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशः च अभ्यस्तस्वरः । कः अवकाशः । मिमीते । अथ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् । प्रत्ययात् पूर्वस्य उदात्तत्वम् यथा स्यात् । आटः पूर्वस्य मा भूत् इति । बिभयानि । न च एव अस्ति विशेषः प्रत्ययात् वा पूर्वस्य उदात्तत्वे सति आटः वा । अपि च पिद्भक्तः पिद्ग्रहणेन ग्राहिष्यते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । प्रत्ययात् पूर्वस्य उदात्तत्वम् यथा स्यात् । आटः एव मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । पिद्भक्तः पिद्ग्रहणेन ग्राहिष्यते । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् प्रत्ययग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः स्वरविधौ सङ्घातः कार्यी भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । चित्स्वरात् तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वम् विप्रतिषेधेन इति उक्तम् । तत् उपपन्नम् भवति । अथ पूर्वग्रहणम् किमर्थम् न तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति पूर्वस्य एव भविष्यति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् पूर्वग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः स्वरविधौ सप्तम्यः तदन्तसप्तम्यः भवन्ति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । उपोत्तमम् रिति रिदन्तस्य । चङि अन्यतरस्याम् चङन्तस्य । यदि एतत् ज्ञाप्यते चतुरः शसि इति शसन्तस्य अपि प्राप्नोति । शस्ग्रहणसामर्थ्यात् न भविष्यति । इतरथा हि तत्र एव अयम् ब्रूयात् ऊडिदम्पदाद्यप्पुम्रैद्युभ्यः चतुर्भ्यः च इति । अथ पिद्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । जाग्रति। न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । भवति एव अत्र पूर्वेण । इदम् तर्हि प्रयोजनम् दरिद्रति । आकारेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति । लोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाद् व्यवधानम् एव । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः स्वरसन्धिम् प्रति न स्थानिवत् इति ।

KA III.114.6-115.2 Ro IV.522-525 bhyādigrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . dadāti dadhāti . na etat asti prayojanam . abhyastasvaraḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . antataḥ ubhayam syāt . anavakāśāḥ khalu api vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti sāvakāśaḥ ca abhyastasvaraḥ . kaḥ avakāśaḥ . mimīte . atha pratyayagrahaṇam kimartham . pratyayāt pūrvasya udāttatvam yathā syāt . āṭaḥ pūrvasya mā bhūt iti . bibhayāni . na ca eva asti viśeṣaḥ pratyayāt vā pūrvasya udāttatve sati āṭaḥ vā . api ca pidbhaktaḥ pidgrahaṇena grāhiṣyate . idam tarhi prayojanam . pratyayāt pūrvasya udāttatvam yathā syāt . āṭaḥ eva mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . pidbhaktaḥ pidgrahaṇena grāhiṣyate . evam tarhi siddhe sati yat pratyayagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ svaravidhau saṅghātaḥ kāryī bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . citsvarāt tāsyādibhyaḥ anudāttatvam vipratiṣedhena iti uktam . tat upapannam bhavati . atha pūrvagrahaṇam kimartham na tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti pūrvasya eva bhaviṣyati . evam tarhi siddhe sati yat pūrvagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ svaravidhau saptamyaḥ tadantasaptamyaḥ bhavanti iti . kim etasya jñāpane prayojanam . upottamam riti ridantasya . caṅi anyatarasyām caṅantasya . yadi etat jñāpyate caturaḥ śasi iti śasantasya api prāpnoti . śasgrahaṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . itarathā hi tatra eva ayam brūyāt ūḍidampadādyappumraidyubhyaḥ caturbhyaḥ ca iti . atha pidgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . jāgrati. na etat asti prayojanam . bhavati eva atra pūrveṇa . idam tarhi prayojanam daridrati . ākāreṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati . lope kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvād vyavadhānam eva . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ svarasandhim prati na sthānivat iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.1.191