P 6.1.2 — Patanjali: Vyakaranamahabhasya

P 6.1.2.2

क्अ इइइ।६।१-८।७ रो इव्।२९४-३०१ द्वितीयद्विर्वचने प्रथमनिवृत्तिः प्राप्तत्वात् । द्वितीयद्विर्वचने प्रथमस्य निवृत्तिः वक्तव्या । अटिटिषति । अशिशिषति इति । किम् कारणम् । प्राप्तत्वात् । प्राप्नोति एकाचः द्वे प्रथमस्य इति । ननु च द्वितीयद्विर्वचनम् प्रथमद्विर्वचनम् बाधिष्यते । कथम् अन्यस्य उच्यमानस्य बाधकम् स्यात् । असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् । न वा प्रथमविज्ञाने हि द्वितीयाप्राप्तिः अद्वितीयत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । प्रथमविज्ञाने हि सति द्वितीयस्य अप्राप्तिः स्यात् । किम् कारणम् । अद्वितीयत्वात् । न हि इदानीम् प्रथमद्विर्वचने कृते द्वितीयः द्वितीयः भवति । कः तर्हि । तृतीयः । तत् यथा द्वयोः आसीनयोः तृतीये उपजाते न द्वितीयः द्वितीयः भवति । कः तर्हि । तृतीयः । न हि किम् चित् उच्यते अकृते द्विर्वचने यः द्वितीयः तस्य भवितव्यम् इति । किम् तर्हि कृते द्विर्वचने यः द्वितीयः तस्य भविष्यति । अनारम्भसमम् एवम् स्यात् । अटेः प्रथमस्य द्विर्वचनम् स्यात् । हलादिशेषः । द्वितीयस्य द्विर्वचनम् । हलादिशेषः । त्रयाणाम् अकाराणाम् पररूपत्वे अटिषति इति एवम् रूपम् स्यात् । न अनारम्भसमम् । अटेः प्रथमस्य द्विर्वचनम् । हलादिशेषः । इत्त्वम् । द्वितीयस्य द्विर्वचनम् । हलादिशेषः । इत्त्वम् ड्वयोः इकारयोः सवर्णदीर्घत्वम् । अभ्यासस्य असवर्णे इति इयङादेशः । इयटिषति इति एतत् रूपम् यथा स्यात् । ओणेः च उवणिषति इति । न अनिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः भवितुम् अर्हति । यथा वा आदिविकारे अलः अन्त्यविकाराभावः । यथा वा आदिविविधौ अलः अन्त्यविधिः न भवति एवम् द्वितीयद्विर्वचने प्रथमद्विर्वचनम् न भविष्यति । विषमः उपन्यासः । न अप्राप्ते अलः अन्त्यविधौ आदिविधिः आरभ्यते । सः तस्य बाधकः भविष्यति । इदम् अपि एवञ्जातीयकम् । न अप्राप्ते प्रथमद्विर्वचने द्वितीयद्विर्वचनमारभ्यते । तत् बाधकम् भविष्यति । यत् अपि उच्यते असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् इति । न एतत् अस्ति । सति अपि सम्भवे बाधनम् भवति । तत् यथा दधि ब्राह्मणेभ्यः दीयताम् तक्रम् कौण्डिन्याय इति । सति अपि दधिदानस्य सम्भवे तक्रदानम् निवर्तकम् भवति । एवम् इह अपि सति अपि सम्भवे प्रथमद्विर्वचनस्य द्वितीयद्विर्वचनम् बाधिष्यते । तत्र पूर्वस्य अचः निवृत्तौ व्यञ्जनस्य अनिवृत्तिः वक्तव्या । अटिटिषति इति । यथा एव अचः निवृत्तिः भवति एवम् व्यञ्जनस्य अपि प्राप्नोति । तत्र पूर्वस्य अचः निवृत्तौ व्यञ्जनानिवृत्तिः अशासनात् पूर्वस्य । तत्र पूर्वस्य अचः निवृत्तौ व्यञ्जनस्य अनिवृत्तिः सिद्धा । कुतः । अशासनात् पूर्वस्य । न इह वयम् पूर्वस्य प्रतिषेधम् शिष्मः । किम् तर्हि द्वितीयस्य द्विर्वचनम् आरभामहे । व्यञ्जनानि पुनः नटभार्यवत् भवन्ति । तत् यथा । नटानाम् स्त्रियः रङ्गम् गताः यः यः पृच्छति कस्य यूयम् कस्य यूयम् इति तम् तम् तव तव इति आहुः । एवम् व्यञ्जनानि यस्य यस्य अचः कार्यम् उच्यते तम् तम् भजन्ते । न्द्रादिप्रतिषेधात् च । यत् अयम् न न्द्राः संयोगादयः इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः पूर्वनिवृत्तौ व्यञ्जनस्य अनिवृत्तिः इति । तत्र द्वितीयाभावे प्रथमाद्विर्वचनम् प्रतिषिद्धत्वात् । तत्र द्वितीयस्य एकाचः अभावे प्रथमस्य द्विर्वचनम् न प्राप्नोति । आटतुः । आटुः । किम् कारणम् । प्रतिषिद्धत्वात् । अजादेः द्वितीयस्य इति प्रतिषेधात् । न एष दोषः । सति तस्मिन् प्रतिषेधः । सति द्वितीयद्विर्वचने प्रथमस्य प्रतिषेधः । सति तस्मिन् प्रतिषेधः इति चेत् हलादिशेषे दोषः । सति तस्मिन् प्रतिषेधः इति चेत् हलादिशेषे दोषः भवति । हलादिशेषे सति आद्ये हलि अनाद्यस्य लोपः स्यात् । इह एव स्यात् । पपाच ।

KA III.6.1-8.7 Ro IV.294-301 dvitīyadvirvacane prathamanivṛttiḥ prāptatvāt . dvitīyadvirvacane prathamasya nivṛttiḥ vaktavyā . aṭiṭiṣati . aśiśiṣati iti . kim kāraṇam . prāptatvāt . prāpnoti ekācaḥ dve prathamasya iti . nanu ca dvitīyadvirvacanam prathamadvirvacanam bādhiṣyate . katham anyasya ucyamānasya bādhakam syāt . asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt . na vā prathamavijñāne hi dvitīyāprāptiḥ advitīyatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . prathamavijñāne hi sati dvitīyasya aprāptiḥ syāt . kim kāraṇam . advitīyatvāt . na hi idānīm prathamadvirvacane kṛte dvitīyaḥ dvitīyaḥ bhavati . kaḥ tarhi . tṛtīyaḥ . tat yathā dvayoḥ āsīnayoḥ tṛtīye upajāte na dvitīyaḥ dvitīyaḥ bhavati . kaḥ tarhi . tṛtīyaḥ . na hi kim cit ucyate akṛte dvirvacane yaḥ dvitīyaḥ tasya bhavitavyam iti . kim tarhi kṛte dvirvacane yaḥ dvitīyaḥ tasya bhaviṣyati . anārambhasamam evam syāt . aṭeḥ prathamasya dvirvacanam syāt . halādiśeṣaḥ . dvitīyasya dvirvacanam . halādiśeṣaḥ . trayāṇām akārāṇām pararūpatve aṭiṣati iti evam rūpam syāt . na anārambhasamam . aṭeḥ prathamasya dvirvacanam . halādiśeṣaḥ . ittvam . dvitīyasya dvirvacanam . halādiśeṣaḥ . ittvam ḍvayoḥ ikārayoḥ savarṇadīrghatvam . abhyāsasya asavarṇe iti iyaṅādeśaḥ . iyaṭiṣati iti etat rūpam yathā syāt . oṇeḥ ca uvaṇiṣati iti . na aniṣṭārthā śāstrapravṛttiḥ bhavitum arhati . yathā vā ādivikāre alaḥ antyavikārābhāvaḥ . yathā vā ādivividhau alaḥ antyavidhiḥ na bhavati evam dvitīyadvirvacane prathamadvirvacanam na bhaviṣyati . viṣamaḥ upanyāsaḥ . na aprāpte alaḥ antyavidhau ādividhiḥ ārabhyate . saḥ tasya bādhakaḥ bhaviṣyati . idam api evañjātīyakam . na aprāpte prathamadvirvacane dvitīyadvirvacanamārabhyate . tat bādhakam bhaviṣyati . yat api ucyate asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt iti . na etat asti . sati api sambhave bādhanam bhavati . tat yathā dadhi brāhmaṇebhyaḥ dīyatām takram kauṇḍinyāya iti . sati api dadhidānasya sambhave takradānam nivartakam bhavati . evam iha api sati api sambhave prathamadvirvacanasya dvitīyadvirvacanam bādhiṣyate . tatra pūrvasya acaḥ nivṛttau vyañjanasya anivṛttiḥ vaktavyā . aṭiṭiṣati iti . yathā eva acaḥ nivṛttiḥ bhavati evam vyañjanasya api prāpnoti . tatra pūrvasya acaḥ nivṛttau vyañjanānivṛttiḥ aśāsanāt pūrvasya . tatra pūrvasya acaḥ nivṛttau vyañjanasya anivṛttiḥ siddhā . kutaḥ . aśāsanāt pūrvasya . na iha vayam pūrvasya pratiṣedham śiṣmaḥ . kim tarhi dvitīyasya dvirvacanam ārabhāmahe . vyañjanāni punaḥ naṭabhāryavat bhavanti . tat yathā . naṭānām striyaḥ raṅgam gatāḥ yaḥ yaḥ pṛcchati kasya yūyam kasya yūyam iti tam tam tava tava iti āhuḥ . evam vyañjanāni yasya yasya acaḥ kāryam ucyate tam tam bhajante . ndrādipratiṣedhāt ca . yat ayam na ndrāḥ saṃyogādayaḥ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ pūrvanivṛttau vyañjanasya anivṛttiḥ iti . tatra dvitīyābhāve prathamādvirvacanam pratiṣiddhatvāt . tatra dvitīyasya ekācaḥ abhāve prathamasya dvirvacanam na prāpnoti . āṭatuḥ . āṭuḥ . kim kāraṇam . pratiṣiddhatvāt . ajādeḥ dvitīyasya iti pratiṣedhāt . na eṣa doṣaḥ . sati tasmin pratiṣedhaḥ . sati dvitīyadvirvacane prathamasya pratiṣedhaḥ . sati tasmin pratiṣedhaḥ iti cet halādiśeṣe doṣaḥ . sati tasmin pratiṣedhaḥ iti cet halādiśeṣe doṣaḥ bhavati . halādiśeṣe sati ādye hali anādyasya lopaḥ syāt . iha eva syāt . papāca .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.1.2