क्अ इइइ।३१।४-३२।१४ रो इव्।३४५-३४७ किमर्थम् इदम् उच्यते । वचिस्पवियजादीनाम् ग्रहादीनाम् च सम्प्रसारणम् उक्तम् । तत्र यावन्तः यणः सर्वेषाम् सम्प्रसारणम् प्राप्नोति । इष्यते च परस्य यथा स्यात् न पूर्वस्य तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् । किम् अन्ये अपि एवम् विधयः भवन्ति । अतः दीर्घः यञि । सुपि च इति । घटाभ्याम् । अकारमात्रस्य दीर्घत्वम् कस्मात् न भवति । अस्ति अत्र विशेषः । इयम् अत्र परिभाषा उपतिष्ठते । अलः अन्त्यस्य इति । ननु च इदानीम् एतया परिभाषया इह (र्: इह अपि) शक्यम् उपस्थातुम् । न इति आह । न हि वचिस्पवियजादीनाम् ग्रहादीनाम् च अन्त्यः यण् अस्ति । एवम् तर्हि अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति अन्त्यसस्देशः यः यण् तस्य कार्यम् भविष्यति । न एतस्याः परिभाषायाः सन्ति प्रयोजनानि । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति यत् अयम् प्यायः पीभावम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । पीभाववचने एतत् प्रयोजनम् आपीनः अन्धुः , आपीनम् ऊधः एतत् रूपम् यथा स्यात् इति । यदि च अत्र सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् स्यात् पीभाववचनम् अनर्थकम् स्यात् । सम्प्रसारणे कृते सम्प्रसारणपरपूर्वत्वे च द्वयोः इकारयोः एकादेशे सिद्धम् रूपम् स्यात् आपीनः अन्धुः , आपीनम् ऊधः इति । पश्यति तु आचार्यः न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति । ततः अयम् प्यायः पीभावम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । सिद्धे हि विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति न च प्यायः सम्प्रसारणेन सिध्यति । सम्प्रसारणे हि सति अन्त्यस्य प्रसज्येत । एवम् अपि ज्ञापकम् एव । कथम् । प्यायः इति न एषा स्थानषष्ठी । का तर्हि । विशेषणषष्ठी । प्यायः यः यण् इति । तत् एतत् ज्ञापयति आचार्यः न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति यत् अयम् प्यायः पीभावम् शास्ति । एवम् अपि अनैकान्तिकम् एतत् । एतावत् ज्ञाप्यते न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति । तत्र कुतः एतत् परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति । उच्यमाने अपि एतस्मिन् कुतः एतत् परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति । एकयोगक्षणम् खलु अपि सम्प्रसारणम् । तत् यदि तावत् परम् अभिनिर्वृत्तम् पूर्वम् अपि अभिनिर्वृत्तम् एव । प्रसक्तस्य अनभिनिर्वृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुम् न अभिनिर्वृत्तस्य । यः हि भुक्तवन्तम् ब्रूयात् मा भुक्थाः इति किम् तेन कृतम् स्यात् । अथ अपि पूर्वम् अनभिनिर्वृत्तम् परम् अपि अनभिनिर्वृत्तम् एव । तत्र निमित्तसंश्रयः अनुपपन्नः न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते उच्यमाने अपि एतस्मिन् कुतः एतत् परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति । इह इङ्गितेन चेष्टितेन निमिषितेन महता वा सूत्रप्रबन्धेन आचार्याणाम् अभिप्रायः गम्यते । एतत् एव ज्ञापयति परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति यत् अयम् न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति प्रतिषेधम् शास्ति । यत् अपि उच्यते एकयोगलक्षणम् खलु अपि सम्प्रसारणम् । तत् यदि तावत् परम् अभिनिर्वृत्तम् पूर्वम् अपि अभिनिर्वृत्तम् एव । प्रसक्तस्य अनभिनिर्वृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुम् इति । अस्तु उभयोः अभिनिर्वृत्तिः । न वयम् पूर्वस्य प्रतिषेधम् शिष्मः । किम् तर्हि । सम्प्रसारणाश्रयम् यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधम् । ततः पूर्वत्वे प्रतिषिद्धे यणादेशेन सिद्धम् । यत् अपि उच्यते अथ अपि पूर्वम् अनभिनिर्वृत्तम् परम् अपि अनभिनिर्वृत्तम् एव । तत्र निमित्तसंश्रयः अनुपपन्नः इति । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । तत् यथा इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः इति एवम् इह अपि सम्प्रसारणार्थम् सम्प्रसारणम् । तत् यत् प्रसारणार्थम् प्रसारणम् तस्मिन् प्रतिषेधः भविष्यति ।
KA III.31.4-32.14 Ro IV.345-347 kimartham idam ucyate . vacispaviyajādīnām grahādīnām ca samprasāraṇam uktam . tatra yāvantaḥ yaṇaḥ sarveṣām samprasāraṇam prāpnoti . iṣyate ca parasya yathā syāt na pūrvasya tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti na samprasāraṇe samprasāraṇam . kim anye api evam vidhayaḥ bhavanti . ataḥ dīrghaḥ yañi . supi ca iti . ghaṭābhyām . akāramātrasya dīrghatvam kasmāt na bhavati . asti atra viśeṣaḥ . iyam atra paribhāṣā upatiṣṭhate . alaḥ antyasya iti . nanu ca idānīm etayā paribhāṣayā iha (R: iha api) śakyam upasthātum . na iti āha . na hi vacispaviyajādīnām grahādīnām ca antyaḥ yaṇ asti . evam tarhi anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti antyasasdeśaḥ yaḥ yaṇ tasya kāryam bhaviṣyati . na etasyāḥ paribhāṣāyāḥ santi prayojanāni . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti yat ayam pyāyaḥ pībhāvam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . pībhāvavacane etat prayojanam āpīnaḥ andhuḥ , āpīnam ūdhaḥ etat rūpam yathā syāt iti . yadi ca atra sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam syāt pībhāvavacanam anarthakam syāt . samprasāraṇe kṛte samprasāraṇaparapūrvatve ca dvayoḥ ikārayoḥ ekādeśe siddham rūpam syāt āpīnaḥ andhuḥ , āpīnam ūdhaḥ iti . paśyati tu ācāryaḥ na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti . tataḥ ayam pyāyaḥ pībhāvam śāsti . na etat asti jñāpakam . siddhe hi vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati na ca pyāyaḥ samprasāraṇena sidhyati . samprasāraṇe hi sati antyasya prasajyeta . evam api jñāpakam eva . katham . pyāyaḥ iti na eṣā sthānaṣaṣṭhī . kā tarhi . viśeṣaṇaṣaṣṭhī . pyāyaḥ yaḥ yaṇ iti . tat etat jñāpayati ācāryaḥ na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti yat ayam pyāyaḥ pībhāvam śāsti . evam api anaikāntikam etat . etāvat jñāpyate na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti . tatra kutaḥ etat parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti . ucyamāne api etasmin kutaḥ etat parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti . ekayogakṣaṇam khalu api samprasāraṇam . tat yadi tāvat param abhinirvṛttam pūrvam api abhinirvṛttam eva . prasaktasya anabhinirvṛttasya pratiṣedhena nivṛttiḥ śakyā kartum na abhinirvṛttasya . yaḥ hi bhuktavantam brūyāt mā bhukthāḥ iti kim tena kṛtam syāt . atha api pūrvam anabhinirvṛttam param api anabhinirvṛttam eva . tatra nimittasaṃśrayaḥ anupapannaḥ na samprasāraṇe samprasāraṇam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate ucyamāne api etasmin kutaḥ etat parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti . iha iṅgitena ceṣṭitena nimiṣitena mahatā vā sūtraprabandhena ācāryāṇām abhiprāyaḥ gamyate . etat eva jñāpayati parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti yat ayam na samprasāraṇe samprasāraṇam iti pratiṣedham śāsti . yat api ucyate ekayogalakṣaṇam khalu api samprasāraṇam . tat yadi tāvat param abhinirvṛttam pūrvam api abhinirvṛttam eva . prasaktasya anabhinirvṛttasya pratiṣedhena nivṛttiḥ śakyā kartum iti . astu ubhayoḥ abhinirvṛttiḥ . na vayam pūrvasya pratiṣedham śiṣmaḥ . kim tarhi . samprasāraṇāśrayam yat prāpnoti tasya pratiṣedham . tataḥ pūrvatve pratiṣiddhe yaṇādeśena siddham . yat api ucyate atha api pūrvam anabhinirvṛttam param api anabhinirvṛttam eva . tatra nimittasaṃśrayaḥ anupapannaḥ iti . tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati . tat yathā indrārthā sthūṇā indraḥ iti evam iha api samprasāraṇārtham samprasāraṇam . tat yat prasāraṇārtham prasāraṇam tasmin pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.