Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.4.52

क्अ इइइ।२०२।११-२०३।६ रो इव्।७२८-७३० अथ सेड्ग्रहणम् किमर्थम् । निष्ठायाम् सेड्ग्रहणम् अनिटि प्रतिषेधार्थम् । निष्ठायाम् सेड्ग्रहणम् क्रियते अनिटि प्रतिषेधः यथा स्यात् इति । सञ्ज्ञपितः पशुः इति । निष्ठायाम् सेड्ग्रहणम् अनिटि प्रतिषेधार्थम् इति चेत् तत् सिद्धम् अनिडभावात् । निष्ठायाम् सेड्ग्रहणम् अनिटि प्रतिषेधार्थम् इति चेत् अन्तरेण अपि सेड्ग्रहणम् तत् सिद्धम् । कथम् । अनिडभावात् । ननु च यस्य विभाषा इति ज्ञपेः इट्प्रतिषेधः । एकाचः हि प्रतिषेधः । एकाचः हि सः प्रतिषेधः ज्ञपिः च अनेकाच् । इड्भावार्थम् तु तन्निमित्तत्वात् लोपस्य । इड्भावार्थम् तर्हि सेड्ग्रहणम् क्रियते । कथम् पुनः सेटि इति अनेन इट् शक्यः भावयितुम् । तन्निमित्तत्वात् लोपस्य । न अत्र अकृते इटि णिलोपेन भवितव्यम् । किम् कारणम् । सेटि इति उच्यते । अवचने हि णिलोपे इट्प्रतिषेधप्रसङ्गः । अक्रियमाणे हि सेड्ग्रहणे णिलोपे कृते एकाचः इति इट्प्रतिषेधः प्रसज्येत । कारितम् , हारितम् । एवम् तर्हि न अर्थः सेड्ग्रहणेन न अपि सूत्रेण । कथम् । सप्तमे योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति । निष्ठायाम् न इट् भवति । ततः णेः । ण्यन्तस्य निष्ठायाम् न इट् भवति । कारितम् , हारितम् । ततः वृत्तम् । वृत्तम् इति च निपात्यते । किम् निपात्यते । णेः निष्ठायाम् लोपः निपात्यते । किम् प्रयोजनम् । नियमार्थम् । अत्र एव णेः निष्ठायाम् लोपः भवति न अन्यत्र । क्व मा भूत् । कारितम् , हारितम् । इह अपि तर्हि प्राप्नोति : वर्तितम् अन्नम् , वर्तिता भिक्षा इति । ततः अध्ययने । अध्ययने चेत् वृतिः वर्तते इति ।

KA III.202.11-203.6 Ro IV.728-730 atha seḍgrahaṇam kimartham . niṣṭhāyām seḍgrahaṇam aniṭi pratiṣedhārtham . niṣṭhāyām seḍgrahaṇam kriyate aniṭi pratiṣedhaḥ yathā syāt iti . sañjñapitaḥ paśuḥ iti . niṣṭhāyām seḍgrahaṇam aniṭi pratiṣedhārtham iti cet tat siddham aniḍabhāvāt . niṣṭhāyām seḍgrahaṇam aniṭi pratiṣedhārtham iti cet antareṇa api seḍgrahaṇam tat siddham . katham . aniḍabhāvāt . nanu ca yasya vibhāṣā iti jñapeḥ iṭpratiṣedhaḥ . ekācaḥ hi pratiṣedhaḥ . ekācaḥ hi saḥ pratiṣedhaḥ jñapiḥ ca anekāc . iḍbhāvārtham tu tannimittatvāt lopasya . iḍbhāvārtham tarhi seḍgrahaṇam kriyate . katham punaḥ seṭi iti anena iṭ śakyaḥ bhāvayitum . tannimittatvāt lopasya . na atra akṛte iṭi ṇilopena bhavitavyam . kim kāraṇam . seṭi iti ucyate . avacane hi ṇilope iṭpratiṣedhaprasaṅgaḥ . akriyamāṇe hi seḍgrahaṇe ṇilope kṛte ekācaḥ iti iṭpratiṣedhaḥ prasajyeta . kāritam , hāritam . evam tarhi na arthaḥ seḍgrahaṇena na api sūtreṇa . katham . saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti . niṣṭhāyām na iṭ bhavati . tataḥ ṇeḥ . ṇyantasya niṣṭhāyām na iṭ bhavati . kāritam , hāritam . tataḥ vṛttam . vṛttam iti ca nipātyate . kim nipātyate . ṇeḥ niṣṭhāyām lopaḥ nipātyate . kim prayojanam . niyamārtham . atra eva ṇeḥ niṣṭhāyām lopaḥ bhavati na anyatra . kva mā bhūt . kāritam , hāritam . iha api tarhi prāpnoti : vartitam annam , vartitā bhikṣā iti . tataḥ adhyayane . adhyayane cet vṛtiḥ vartate iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।२०३।७-१२ रो इव्।७३१ वृधिरमिशृधीनाम् उपसङ्ख्यानम् सार्वधातुकत्वात् । वृधिरमिशृधीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । किम् कारणम् । सार्वधातुकत्वात् । वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः गिरः मे । वर्धयन्तु इति एवम् प्राप्ते । बृहस्पतिः त्वा सुम्ने रम्णातु । रमयतु इति एवम् प्राप्ते । अग्ने शर्ध महते सौभगाय । शर्धय इति एवम् प्राप्ते । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । वृधिरमिशृधीनाम् आर्धधातुकत्वात् सिद्धम् । कथम् आर्धधातुकत्वम् । अन्ये अपि हि धातुप्रत्ययाः उभयथा छन्दसि दृश्यन्ते ।

KA III.203.7-12 Ro IV.731 vṛdhiramiśṛdhīnām upasaṅkhyānam sārvadhātukatvāt . vṛdhiramiśṛdhīnām upasaṅkhyānam kartavyam . kim kāraṇam . sārvadhātukatvāt . vardhantu tvā suṣṭutayaḥ giraḥ me . vardhayantu iti evam prāpte . bṛhaspatiḥ tvā sumne ramṇātu . ramayatu iti evam prāpte . agne śardha mahate saubhagāya . śardhaya iti evam prāpte . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . vṛdhiramiśṛdhīnām ārdhadhātukatvāt siddham . katham ārdhadhātukatvam . anye api hi dhātupratyayāḥ ubhayathā chandasi dṛśyante .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.