Vidyāraṇya: Pañcadaśī 11

ब्रह्मानन्दं प्रवक्ष्यामि ज्ञाते तस्मिन्नशेषतः । ऐहिकामुष्मिकानर्थव्रातं हित्वा सुखायते

brahmānandaṃ pravakṣyāmi jñāte tasminnaśeṣataḥ | aihikāmuṣmikānarthavrātaṃ hitvā sukhāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मवित्परमाप्नोति शोकं तरति चात्मवित् । रसो ब्रह्मरसं लब्ध्वानन्दी भवति नान्यथा

brahmavitparamāpnoti śokaṃ tarati cātmavit | raso brahmarasaṃ labdhvānandī bhavati nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिष्ठां विन्दते स्वस्मिन्यदा स्यादथ सोऽभयः । कुरुतेऽस्मिन्नन्तरं चेदथ तस्य भयं भवेत्

pratiṣṭhāṃ vindate svasminyadā syādatha so'bhayaḥ | kurute'sminnantaraṃ cedatha tasya bhayaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुः सूर्यो वह्निरिन्द्रो मृत्युर्जन्मान्तरेऽन्तरम् । कृत्वा धर्मं विजानन्तोऽप्यस्माद्भीत्या चरन्ति हि

vāyuḥ sūryo vahnirindro mṛtyurjanmāntare'ntaram | kṛtvā dharmaṃ vijānanto'pyasmādbhītyā caranti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन । एतमेव तपेन्नैषा चिन्ता कर्माग्निसम्भृता

ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti kutaścana | etameva tapennaiṣā cintā karmāgnisambhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विद्वान्कर्मणि द्वे हित्वात्मानं स्मरेत्सदा । कृते च कर्मणि स्वात्मरूपेणैवैष पश्यति

evaṃ vidvānkarmaṇi dve hitvātmānaṃ smaretsadā | kṛte ca karmaṇi svātmarūpeṇaivaiṣa paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे

bhidyate hṛdayagranthiścchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमेव विद्वानत्येति मृत्युं पन्था न चेतरः । ज्ञात्वा देवं पाशहानिः क्षीणैः क्लेशैर्न जन्मभाक्

tameva vidvānatyeti mṛtyuṃ panthā na cetaraḥ | jñātvā devaṃ pāśahāniḥ kṣīṇaiḥ kleśairna janmabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवं मत्वा हर्षशोकौ जहात्यत्रैव धैर्यवान् । नैनं कृताकृते पुण्यपापे तापयतः क्वचित्

devaṃ matvā harṣaśokau jahātyatraiva dhairyavān | nainaṃ kṛtākṛte puṇyapāpe tāpayataḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिश्रुतयो बह्व्यः पुराणैः स्मृतिभिः सह । ब्रह्मज्ञानेऽनर्थहानिमानन्दं चाप्यघोषयन्

ityādiśrutayo bahvyaḥ purāṇaiḥ smṛtibhiḥ saha | brahmajñāne'narthahānimānandaṃ cāpyaghoṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दस्त्रिविधो ब्रह्मानन्दो विद्यासुखं तथा । विषयानन्द इत्यादौ ब्रह्मानन्दो विविच्यते

ānandastrividho brahmānando vidyāsukhaṃ tathā | viṣayānanda ityādau brahmānando vivicyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृगुः पुत्रः पितुः श्रुत्वा वरुणाद्ब्रह्मलक्षणम् । अन्नप्राणमनोबुद्धिस्त्यक्त्वानन्दं विजज्ञीवान्

bhṛguḥ putraḥ pituḥ śrutvā varuṇādbrahmalakṣaṇam | annaprāṇamanobuddhistyaktvānandaṃ vijajñīvān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दादेव भूतानि जायन्ते तेन जीवनम् । तेषां लयश्च तत्रातो ब्रह्मानन्दो न संशयः

ānandādeva bhūtāni jāyante tena jīvanam | teṣāṃ layaśca tatrāto brahmānando na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतोत्पत्तेः पुरा भूमा त्रिपुटीद्वैतवर्जनात् । ज्ञातृज्ञानज्ञेयरूपा त्रिपुटी प्रलये हि न

bhūtotpatteḥ purā bhūmā tripuṭīdvaitavarjanāt | jñātṛjñānajñeyarūpā tripuṭī pralaye hi na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानमय उत्पन्नो ज्ञाता ज्ञानं मनोमयः । ज्ञेयाः शब्दादयो नैतत्त्रयमुत्पत्तितः पुरा

vijñānamaya utpanno jñātā jñānaṃ manomayaḥ | jñeyāḥ śabdādayo naitattrayamutpattitaḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयाभावे तु निर्द्वैतः पूर्ण एवानुभूयते । समाधिसुप्तिमूर्च्छासु पूर्णः सृष्टेः पुरा तथा

trayābhāve tu nirdvaitaḥ pūrṇa evānubhūyate | samādhisuptimūrcchāsu pūrṇaḥ sṛṣṭeḥ purā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखं त्रेधा विभेदिनि । सनत्कुमारः प्राहैवं नारदायातिशोकिने

yo bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhaṃ tredhā vibhedini | sanatkumāraḥ prāhaivaṃ nāradāyātiśokine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपुराणान्पञ्च वेदान् शास्त्राणि विविधानि च । ज्ञात्वाप्यनात्मवित्त्वेन नारदोऽतिशुशोच ह

sapurāṇānpañca vedān śāstrāṇi vividhāni ca | jñātvāpyanātmavittvena nārado'tiśuśoca ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाभ्यासात्पुरा तापत्रयमात्रेण शोकिता । पश्चात्त्वभ्यासविस्मारभङ्गगर्वैश्च शोकिता

vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā | paścāttvabhyāsavismārabhaṅgagarvaiśca śokitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽहं विद्वान्प्रशोचामि शोकपारं नयस्व माम् । इत्युक्तः सुखमेवास्य पारमित्यभ्यधादृषिः

so'haṃ vidvānpraśocāmi śokapāraṃ nayasva mām | ityuktaḥ sukhamevāsya pāramityabhyadhādṛṣiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखं वैषयिकं शोकसहस्रेणावृतत्वतः । दुःखमेवेति मत्वाह नाल्पेऽस्ति सुखमित्यसौ

sukhaṃ vaiṣayikaṃ śokasahasreṇāvṛtatvataḥ | duḥkhameveti matvāha nālpe'sti sukhamityasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु द्वैते सुखं माभूदद्वैतेऽप्यस्ति नो सुखम् । अस्ति चेदुपलभ्येत तथा च त्रिपुटी भवेत्

nanu dvaite sukhaṃ mābhūdadvaite'pyasti no sukham | asti cedupalabhyeta tathā ca tripuṭī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मास्त्वद्वैते सुखं किन्तु सुखमद्वैतमेव हि । किं मानमिति चेन्नास्ति मानाकाङ्क्षा स्वयं प्रभे

māstvadvaite sukhaṃ kintu sukhamadvaitameva hi | kiṃ mānamiti cennāsti mānākāṅkṣā svayaṃ prabhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रभत्वे भवद्वाक्यं मानं यस्माद्भवानिदम् । अद्वैतमभ्युपेत्यास्मिन्सुखं नास्तीति भाषते

svaprabhatve bhavadvākyaṃ mānaṃ yasmādbhavānidam | advaitamabhyupetyāsminsukhaṃ nāstīti bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभ्युपैम्यहमद्वैतं त्वद्वचोऽनूद्य दूषणम् । वच्मीति चेत्तदा ब्रूहि किमासीद्द्वैततः पुरा

nābhyupaimyahamadvaitaṃ tvadvaco'nūdya dūṣaṇam | vacmīti cettadā brūhi kimāsīddvaitataḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमद्वैतमुत द्वैतमन्यो वा कोटिरन्तिमः । अप्रसिद्धो न द्वितीयोऽनुत्पत्तेः शिष्यतेऽग्रिमः

kimadvaitamuta dvaitamanyo vā koṭirantimaḥ | aprasiddho na dvitīyo'nutpatteḥ śiṣyate'grimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वैतसिद्धिर्युक्त्यैव नानुभूत्येति चेद्वद । निर्दृष्टान्ता सदृष्टान्ता वा कोट्यन्तरमत्र नो ॥

advaitasiddhiryuktyaiva nānubhūtyeti cedvada | nirdṛṣṭāntā sadṛṣṭāntā vā koṭyantaramatra no ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुभूतिःर्न दृष्टान्त इति युक्तिस्तु शोभते । सदृष्टान्तत्वपक्षे तु दृष्टान्तं वद मे मतम्

nānubhūtiḥrna dṛṣṭānta iti yuktistu śobhate | sadṛṣṭāntatvapakṣe tu dṛṣṭāntaṃ vada me matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वैतः प्रलयो द्वैतानुपलम्भेन सुप्तिवत् । इति चेत्सुप्तिरद्वैतेत्यत्र दृष्टान्तमीरय

advaitaḥ pralayo dvaitānupalambhena suptivat | iti cetsuptiradvaitetyatra dṛṣṭāntamīraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टान्तः परसुप्तिश्चेदहो ते कौशलं महत् । यः स्वसुप्तिं न वेत्त्यस्य परसुप्तौ तु का कथा

dṛṣṭāntaḥ parasuptiścedaho te kauśalaṃ mahat | yaḥ svasuptiṃ na vettyasya parasuptau tu kā kathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चेष्टत्वात्परः सुप्तो यथाहमिति चेत्तदा । उदाहर्तुः सुषुप्तेस्ते स्वप्रभत्वं बलाद्भवेत्

niśceṣṭatvātparaḥ supto yathāhamiti cettadā | udāhartuḥ suṣupteste svaprabhatvaṃ balādbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रियाणि न दृष्टान्तस्तथाप्यङ्गीकरोषि ताम् । इदमेव स्वप्रभत्वं यद्भानं साधनैर्विना

nendriyāṇi na dṛṣṭāntastathāpyaṅgīkaroṣi tām | idameva svaprabhatvaṃ yadbhānaṃ sādhanairvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तामद्वैतस्वप्रभत्वे वद सुप्तौ सुखं कथम् । शृणु दुःखं तदा नास्ति ततस्ते शिष्यते सुखम्

stāmadvaitasvaprabhatve vada suptau sukhaṃ katham | śṛṇu duḥkhaṃ tadā nāsti tataste śiṣyate sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धः सन्नप्यनन्धः स्याद्विद्धोऽविद्धोऽथ रोग्यपि । अरोगीति श्रुतिः प्राह तच्च सर्वे जना विदुः

andhaḥ sannapyanandhaḥ syādviddho'viddho'tha rogyapi | arogīti śrutiḥ prāha tacca sarve janā viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दुःखाभावमात्रेण सुखं लोष्टशिलादिषु । द्वयाभावस्य दृष्टत्वादिति चेद्विषमं वचः

na duḥkhābhāvamātreṇa sukhaṃ loṣṭaśilādiṣu | dvayābhāvasya dṛṣṭatvāditi cedviṣamaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखदैन्यप्रकाशाभ्यां परदुःखसुखोहनम् । दैन्याद्यभावतो लोष्टे दुःखाद्यूहो न सम्भवेत्

mukhadainyaprakāśābhyāṃ paraduḥkhasukhohanam | dainyādyabhāvato loṣṭe duḥkhādyūho na sambhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकीयसुखदुःखे तु नोहनीये ततस्तयोः । भावो वेद्योऽनुभूत्यैव तदभावोऽपि नान्यतः

svakīyasukhaduḥkhe tu nohanīye tatastayoḥ | bhāvo vedyo'nubhūtyaiva tadabhāvo'pi nānyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा सति सुषुप्तौ च दुःखाभावोऽनुभूतितः । विरोधिदुःखराहित्यात्सुखं निर्विघ्नमिष्यताम्

tathā sati suṣuptau ca duḥkhābhāvo'nubhūtitaḥ | virodhiduḥkharāhityātsukhaṃ nirvighnamiṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत्तरप्रयासेन मृदुशय्यादिसाधनम् । कुतः सम्पाद्यते सुप्तौ सुखं चेत्तत्र नो भवेत्

mahattaraprayāsena mṛduśayyādisādhanam | kutaḥ sampādyate suptau sukhaṃ cettatra no bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखनाशार्थमेवैतदिति चेद्रोगिणस्तथा । भवत्वरोगिणस्ते तत्सुखायैवेति निश्चिनु

duḥkhanāśārthamevaitaditi cedrogiṇastathā | bhavatvarogiṇaste tatsukhāyaiveti niścinu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि साधनजन्यत्वात्सुखं वैषयिकं भवेत् । भवत्येवात्र निद्रायाः पूर्वं शय्यासनादिजम्

tarhi sādhanajanyatvātsukhaṃ vaiṣayikaṃ bhavet | bhavatyevātra nidrāyāḥ pūrvaṃ śayyāsanādijam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रायां तु सुखं यत्तज्जन्यते केन हेतुना । सुखाभिमुखधीरादौ पश्चान्मज्जेत्परे सुखे

nidrāyāṃ tu sukhaṃ yattajjanyate kena hetunā | sukhābhimukhadhīrādau paścānmajjetpare sukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रद्व्यापृतिभिः श्रान्तो विश्रम्याथ विरोधिनि । अपनीते स्वस्थचितोऽनुभवेद्विषये सुखम्

jāgradvyāpṛtibhiḥ śrānto viśramyātha virodhini | apanīte svasthacito'nubhavedviṣaye sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्माभिमुखधीवृत्तौ स्वानन्दः प्रतिबिम्बति । अनुभूयैनमत्रापि त्रिपुट्या श्रान्तिमाप्नुयात्

ātmābhimukhadhīvṛttau svānandaḥ pratibimbati | anubhūyainamatrāpi tripuṭyā śrāntimāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्श्रमस्यापनुत्यर्थं जीवो धावेत्परात्मनि । तेनैक्यं प्राप्य तत्रत्यो ब्रह्मानन्दः स्वयं भवेत्

tatśramasyāpanutyarthaṃ jīvo dhāvetparātmani | tenaikyaṃ prāpya tatratyo brahmānandaḥ svayaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टान्ताः शकुनिः श्येनः कुमारश्च महानृपः । महाब्राह्मण इत्येते सुप्त्यानन्दे श्रुतीरिताः

dṛṣṭāntāḥ śakuniḥ śyenaḥ kumāraśca mahānṛpaḥ | mahābrāhmaṇa ityete suptyānande śrutīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकुनिः सूत्रबद्धः सन्दिक्षु व्यापृत्य विश्रमम् । अलब्ध्वा बन्धनस्थानं हस्तस्तम्भाद्युपाश्रयेत्

śakuniḥ sūtrabaddhaḥ sandikṣu vyāpṛtya viśramam | alabdhvā bandhanasthānaṃ hastastambhādyupāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवोपाधिर्मनस्तद्वद्धर्माधर्मफलाप्तये । स्वप्ने जाग्रति च भ्रान्त्वा क्षीणे कर्मणि लीयते

jīvopādhirmanastadvaddharmādharmaphalāptaye | svapne jāgrati ca bhrāntvā kṣīṇe karmaṇi līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्येनो वेगेन नीडैकलम्पटः शयितुं व्रजेत् । जीवः सुप्त्यै तथा धावेद्ब्रह्मानन्दैकलम्पटः

śyeno vegena nīḍaikalampaṭaḥ śayituṃ vrajet | jīvaḥ suptyai tathā dhāvedbrahmānandaikalampaṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिबालस्तनं पीत्वा मृदुशय्यागतो हसन् । रागद्वेषाद्यनुत्पत्तेरानन्दैकस्वभावभाक्

atibālastanaṃ pītvā mṛduśayyāgato hasan | rāgadveṣādyanutpatterānandaikasvabhāvabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाराजः सार्वभौमः सुतृप्तः सर्वभोगतः । मानुषानन्दसीमानं प्राप्यानन्दैकमूर्तिभाक्

mahārājaḥ sārvabhaumaḥ sutṛptaḥ sarvabhogataḥ | mānuṣānandasīmānaṃ prāpyānandaikamūrtibhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाविप्रो ब्रह्मवेदी कृतकृत्यत्वलक्षणाम् । विद्यानन्दस्य परमां काष्ठां प्राप्यावतिष्ठते

mahāvipro brahmavedī kṛtakṛtyatvalakṣaṇām | vidyānandasya paramāṃ kāṣṭhāṃ prāpyāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुग्धबुद्धातिबुद्धानां लोके सिद्धा सुखात्मता । उदाहृतानामन्ये तु दुःखिनो न सुखात्मकाः

mugdhabuddhātibuddhānāṃ loke siddhā sukhātmatā | udāhṛtānāmanye tu duḥkhino na sukhātmakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमारादिवदेवायं ब्रह्मानन्दैकतत्परः । स्त्रीपरिष्वक्तवद्वेद न बाह्यं नापि चान्तरम्

kumārādivadevāyaṃ brahmānandaikatatparaḥ | strīpariṣvaktavadveda na bāhyaṃ nāpi cāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यं रथ्यादिकं वृत्तं गृहकृत्यं यथान्तरम् । तथा जागरणं बाह्यं नाडीस्थः स्वप्न आन्तरः

bāhyaṃ rathyādikaṃ vṛttaṃ gṛhakṛtyaṃ yathāntaram | tathā jāgaraṇaṃ bāhyaṃ nāḍīsthaḥ svapna āntaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितापि सुप्तावपितेत्यादौ जीवत्ववारणात् । सुप्तौ ब्रह्मैव नो जीव संसारित्वासमीक्षणात्

pitāpi suptāvapitetyādau jīvatvavāraṇāt | suptau brahmaiva no jīva saṃsāritvāsamīkṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृत्वाद्यभिमानो यः सुखदुःखाकरः स हि । तस्मिन्नपगते तीर्णः सर्वान् शोकान्भवत्ययम्

pitṛtvādyabhimāno yaḥ sukhaduḥkhākaraḥ sa hi | tasminnapagate tīrṇaḥ sarvān śokānbhavatyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमसावृतः । सुखरूपमुपैतीति ब्रूते ह्याथर्वणी श्रुतिः

suṣuptikāle sakale vilīne tamasāvṛtaḥ | sukharūpamupaitīti brūte hyātharvaṇī śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखमस्वाप्समत्राहं नैव किंचिदवेदिषम् । इति द्वे तु सुखाज्ञाने परामृशति चोत्तितः

sukhamasvāpsamatrāhaṃ naiva kiṃcidavediṣam | iti dve tu sukhājñāne parāmṛśati cottitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परामर्शोऽनुभूतेऽस्तीत्यासीदनुभवस्तदा । चिदात्मत्वत्स्वतो भाति सुखमज्ञानधीस्ततः

parāmarśo'nubhūte'stītyāsīdanubhavastadā | cidātmatvatsvato bhāti sukhamajñānadhīstataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मविज्ञानमानन्दमिति वाजसनेयिनः । पठन्त्यतः स्वप्रकाशं सुखं ब्रह्मैव नेतरत्

brahmavijñānamānandamiti vājasaneyinaḥ | paṭhantyataḥ svaprakāśaṃ sukhaṃ brahmaiva netarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदज्ञानं तत्र लीनौ तौ विज्ञानमनोमयौ । तयोर्हि विलयावस्था निद्राज्ञानं च सैव हि

yadajñānaṃ tatra līnau tau vijñānamanomayau | tayorhi vilayāvasthā nidrājñānaṃ ca saiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलीनघृतवत्पश्चात्स्याद्विज्ञानमयो घनः । विलीनावस्थ आनन्दमयशब्देन कथ्यते

vilīnaghṛtavatpaścātsyādvijñānamayo ghanaḥ | vilīnāvastha ānandamayaśabdena kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तिपूर्वक्षणे बुद्धिवृत्तिर्या सुखबिम्बिता । सैव तद्बिम्बसहिता लीनानन्दमयस्ततः

suptipūrvakṣaṇe buddhivṛttiryā sukhabimbitā | saiva tadbimbasahitā līnānandamayastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्मुखोऽयमानन्दमयो ब्रह्मसुखं तदा । भुङ्क्ते चिद्बिम्बयुक्ताभिरज्ञानोत्पन्नवृत्तिभिः

antarmukho'yamānandamayo brahmasukhaṃ tadā | bhuṅkte cidbimbayuktābhirajñānotpannavṛttibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानवृत्तयः सूक्ष्मा विस्पष्टा बुद्धिवृत्तयः । इति वेदान्तसिद्धान्तपारगाः प्रवदन्ति हि

ajñānavṛttayaḥ sūkṣmā vispaṣṭā buddhivṛttayaḥ | iti vedāntasiddhāntapāragāḥ pravadanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माण्डुक्यतापनीयादिश्रुतिष्वेतदतिस्फुटम् । आनन्दमयभोक्तृत्वं ब्रह्मानन्दे च भोग्यता

māṇḍukyatāpanīyādiśrutiṣvetadatisphuṭam | ānandamayabhoktṛtvaṃ brahmānande ca bhogyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकीभूतः सुषुप्तस्थः प्रज्ञानघनतां गतः । आनन्दमय आनन्दभुक्चेतोमयवृत्तिभिः

ekībhūtaḥ suṣuptasthaḥ prajñānaghanatāṃ gataḥ | ānandamaya ānandabhukcetomayavṛttibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानमयमुख्यैर्यो रूपैर्युक्तः पुराधुना । स लयेनैकतां प्राप्तो बहुतण्डुलपिष्टवत्

vijñānamayamukhyairyo rūpairyuktaḥ purādhunā | sa layenaikatāṃ prāpto bahutaṇḍulapiṣṭavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञानानि पुरा बुद्धिवृत्तयोऽथ घनोऽभवत् । घनत्वं हिमबिन्दूनामुदग्देशे यथा तथा

prajñānāni purā buddhivṛttayo'tha ghano'bhavat | ghanatvaṃ himabindūnāmudagdeśe yathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्घनत्वं साक्षिभावं दुःखाभावं प्रचक्षते । लौकिकास्तार्किका यावद्दुःखवृत्तिविलोपनात्

tadghanatvaṃ sākṣibhāvaṃ duḥkhābhāvaṃ pracakṣate | laukikāstārkikā yāvadduḥkhavṛttivilopanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानबिम्बिता चित्स्यान्मुखमानन्दभोजने । भुक्तं ब्रह्मसुखं त्यक्त्वा बहिर्यात्यथ कर्मणा

ajñānabimbitā citsyānmukhamānandabhojane | bhuktaṃ brahmasukhaṃ tyaktvā bahiryātyatha karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म जन्मान्तरेऽभूद्यत्तद्योगाद्बुद्ध्यते पुनः । इति कैवल्यशाखायां कर्मजो बोध ईरितः

karma janmāntare'bhūdyattadyogādbuddhyate punaḥ | iti kaivalyaśākhāyāṃ karmajo bodha īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कंचित्कालं प्रबुद्धस्य ब्रह्मानन्दस्य वासना । अनुगच्छेद्यतस्तूष्णीमास्ते निर्विषयः सुखी

kaṃcitkālaṃ prabuddhasya brahmānandasya vāsanā | anugacchedyatastūṣṇīmāste nirviṣayaḥ sukhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मभिः प्रेरितः पश्चान्नाना दुःखानि भावयन् । शनैर्विस्मरति ब्रह्मानन्दमेषोऽखिलो जनः

karmabhiḥ preritaḥ paścānnānā duḥkhāni bhāvayan | śanairvismarati brahmānandameṣo'khilo janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागूर्ध्वमपि निद्रायाः पक्षपातो दिने दिने । ब्रह्मानन्दे नृणां तेन प्राज्ञोऽस्मिन्विवदेत कः

prāgūrdhvamapi nidrāyāḥ pakṣapāto dine dine | brahmānande nṛṇāṃ tena prājño'sminvivadeta kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तूष्णीं स्थितौ ब्रह्मानन्दश्चेद्भाति लौकिकाः । अलसाश्चरितार्थाः स्युः शास्त्रेण गुरुणात्र किम्

nanu tūṣṇīṃ sthitau brahmānandaścedbhāti laukikāḥ | alasāścaritārthāḥ syuḥ śāstreṇa guruṇātra kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाढं ब्रह्मेति विद्युश्चेत्कृतार्थास्तावतैव ते । गुरुशास्त्रे विनात्यन्तं गम्भीरं ब्रह्म वेत्ति कः

bāḍhaṃ brahmeti vidyuścetkṛtārthāstāvataiva te | guruśāstre vinātyantaṃ gambhīraṃ brahma vetti kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानाम्यहं त्वदुक्त्याद्य कुतो मे न कृतार्थता । शृण्वत्र त्वादृशं वृत्तं प्राज्ञं मन्यस्य कस्यचित्

jānāmyahaṃ tvaduktyādya kuto me na kṛtārthatā | śṛṇvatra tvādṛśaṃ vṛttaṃ prājñaṃ manyasya kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्वेदविदे देयमिति शृण्वन्नवोचत । वेदाश्चत्वार इत्येवं वेद्मि मे दीयतां धनम्

caturvedavide deyamiti śṛṇvannavocata | vedāścatvāra ityevaṃ vedmi me dīyatāṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्ख्यमेवैष जानाति न तु वेदानशेषतः । यदि तर्हि तमप्येवं नाशेषं ब्रह्म वेत्सि हि

sāṅkhyamevaiṣa jānāti na tu vedānaśeṣataḥ | yadi tarhi tamapyevaṃ nāśeṣaṃ brahma vetsi hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अखण्डैकरसानन्दे मायातत्कार्यवर्जिते । अशेषत्वसशेषत्ववार्तावसर एव कः

akhaṇḍaikarasānande māyātatkāryavarjite | aśeṣatvasaśeṣatvavārtāvasara eva kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दानेव पठस्याहो तेषामर्थं च पश्यसि । शब्दपाठेऽर्थबोधस्ते सम्पाद्यत्वेन शिष्यते

śabdāneva paṭhasyāho teṣāmarthaṃ ca paśyasi | śabdapāṭhe'rthabodhaste sampādyatvena śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थे व्याकरणाद्बुद्धे साक्षात्कारोऽवशिष्यते । स्यात्कृतार्थत्वधीर्यावत्तावद्गुरुमुपास्व भोः

arthe vyākaraṇādbuddhe sākṣātkāro'vaśiṣyate | syātkṛtārthatvadhīryāvattāvadgurumupāsva bhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्तामेतद्यत्र यत्र सुखं स्याद्विषयैर्विना । तत्र सर्वत्र विद्ध्येतां ब्रह्मानन्दस्य वासनाम्

āstāmetadyatra yatra sukhaṃ syādviṣayairvinā | tatra sarvatra viddhyetāṃ brahmānandasya vāsanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयेष्वपि लब्धेषु तदिच्छोपरमे सति । अन्तर्मुखमनोवृत्तावानन्दः प्रतिबिम्बति

viṣayeṣvapi labdheṣu tadicchoparame sati | antarmukhamanovṛttāvānandaḥ pratibimbati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मानन्दो वासना च प्रतिबिम्ब इति त्रयम् । अन्तरेण जगत्यस्मिन्नानन्दो नास्ति कश्चन

brahmānando vāsanā ca pratibimba iti trayam | antareṇa jagatyasminnānando nāsti kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च विषयानन्दो वासनानन्द इत्यमू । आनन्दौ जनयन्नास्ते ब्रह्मानन्दः स्वयंप्रभः

tathā ca viṣayānando vāsanānanda ityamū | ānandau janayannāste brahmānandaḥ svayaṃprabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतियुक्त्यनुभूतिभ्यः स्वप्रकाशचिदात्मके । ब्रह्मानन्दे सुप्तिकाले सिद्धे सत्यन्यदा शृणु

śrutiyuktyanubhūtibhyaḥ svaprakāśacidātmake | brahmānande suptikāle siddhe satyanyadā śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य आनन्दमयः सुप्तौ स विज्ञानमयात्मताम् । गत्वा स्वप्नं प्रबोधं वा प्राप्नोति स्थानभेदतः

ya ānandamayaḥ suptau sa vijñānamayātmatām | gatvā svapnaṃ prabodhaṃ vā prāpnoti sthānabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रे जागरणं कण्ठे स्वप्नः सुप्तिर्हृदम्बुजे । आपादमस्तकं देहं व्याप्य जागर्ति चेतनः

netre jāgaraṇaṃ kaṇṭhe svapnaḥ suptirhṛdambuje | āpādamastakaṃ dehaṃ vyāpya jāgarti cetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहतादात्म्यमापन्नस्तप्तायः पिण्डवत्ततः । अहं मनुष्य इत्येवं निश्चित्यैवावतिष्ठते

dehatādātmyamāpannastaptāyaḥ piṇḍavattataḥ | ahaṃ manuṣya ityevaṃ niścityaivāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदासीनः सुखी दुःखीत्यवस्थात्रयमेत्यसौ । सुखदुःखे कर्मकार्ये त्वौदासीन्यं स्वभावतः

udāsīnaḥ sukhī duḥkhītyavasthātrayametyasau | sukhaduḥkhe karmakārye tvaudāsīnyaṃ svabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यभोगान्मनोराज्यात्सुखदुःखे द्विधा मते । सुखदुःखान्तरालेषु भवेत्तूष्णीमवस्थितिः

bāhyabhogānmanorājyātsukhaduḥkhe dvidhā mate | sukhaduḥkhāntarāleṣu bhavettūṣṇīmavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कापि चिन्ता मेऽस्त्यद्य सुखमास इति ब्रुवन् । औदासीन्ये निजानन्दभानं वक्त्यखिलः जनः

na kāpi cintā me'styadya sukhamāsa iti bruvan | audāsīnye nijānandabhānaṃ vaktyakhilaḥ janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमस्मीत्यहङ्कारसामान्येनावृतत्वतः । निजानन्दो न मुख्योऽयं किन्त्वसौ तस्य वासना

ahamasmītyahaṅkārasāmānyenāvṛtatvataḥ | nijānando na mukhyo'yaṃ kintvasau tasya vāsanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीरपूरितभाण्डस्य बाह्ये शैत्यं न तज्जलम् । किन्तु नीरगुणस्तेन नीरसत्तानुमीयते

nīrapūritabhāṇḍasya bāhye śaityaṃ na tajjalam | kintu nīraguṇastena nīrasattānumīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद्यावदहङ्कारो विस्मृतोऽभ्यासयोगतः । तावत्तावत्सूक्ष्मदृष्टेर्निजानन्दोऽनुमीयते

yāvadyāvadahaṅkāro vismṛto'bhyāsayogataḥ | tāvattāvatsūkṣmadṛṣṭernijānando'numīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मना विस्मृतः सन्सूक्ष्मतां परमां व्रजेत् । अलीनत्वान्न निद्रैषा ततो देहोऽपि नो पतेत्

sarvātmanā vismṛtaḥ sansūkṣmatāṃ paramāṃ vrajet | alīnatvānna nidraiṣā tato deho'pi no patet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न द्वैतं भासते नापि निद्रा तत्रास्ति यत्सुखम् । स ब्रह्मानन्द इत्याह भगवानर्जुनं प्रति

na dvaitaṃ bhāsate nāpi nidrā tatrāsti yatsukham | sa brahmānanda ityāha bhagavānarjunaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्

śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā | ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram | tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam | upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā | yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः

sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam | vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ | yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा

taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam | sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगि विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogi vigatakalmaṣaḥ | sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सेक उदधेर्यद्वत्कुशाग्रेणैकबिन्दुना । मनसो निग्रहस्तद्वद्भवेदपरिखेदतः

utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā | manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहद्रथस्य राजर्षेः शाकायन्यो मुनिः सुखम् । प्राह मैत्राख्यशाखायां समाध्युक्तिपुरःसरम्

bṛhadrathasya rājarṣeḥ śākāyanyo muniḥ sukham | prāha maitrākhyaśākhāyāṃ samādhyuktipuraḥsaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति

yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati | tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामिनः । इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāminaḥ | indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो मर्त्यो गुह्यमेतत्सनातनम्

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet | yaccittastanmayo martyo guhyametatsanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham | prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात्

samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare | yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसम्पर्काच्छुद्धं कामविवर्जितम्

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca | aśuddhaṃ kāmasamparkācchuddhaṃ kāmavivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ | bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते

samādhinirdhūtamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet | na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यसौ चिरं कालं समाधिर्दुर्लभो नृणाम् । तथापि क्षणिको ब्रह्मानन्दं निश्चाययत्यसौ

yadyapyasau ciraṃ kālaṃ samādhirdurlabho nṛṇām | tathāpi kṣaṇiko brahmānandaṃ niścāyayatyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रद्धालुर्व्यसनी योऽत्र निश्चिनोत्येव सर्वथा । निश्चिते तु सकृत्तस्मिन्विश्वसित्यन्यदाप्ययम्

śraddhālurvyasanī yo'tra niścinotyeva sarvathā | niścite tu sakṛttasminviśvasityanyadāpyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.