अन्तर्यामिणमारभ्य स्थावरान्तेशवादिनः । सन्त्यश्वत्थार्कवंशादेः कुलदैवत्वदर्शनात्
antaryāmiṇamārabhya sthāvarānteśavādinaḥ | santyaśvatthārkavaṃśādeḥ kuladaivatvadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vidyāraṇya: Pañcadaśī·6
Vidyāraṇya: Pañcadaśī 6
तत्त्वनिश्चयकामेन न्यायागमविचारिणाम् । एकैव प्रतिपत्तिः स्यात्साप्यत्र स्फुटमुच्यते
tattvaniścayakāmena nyāyāgamavicāriṇām | ekaiva pratipattiḥ syātsāpyatra sphuṭamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत्
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram | asyāvayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुत्यनुसारेण न्यायो निर्णय ईश्वरे । तथा सत्यविरोधः स्यात्स्थावरान्तेशवादिनाम्
iti śrutyanusāreṇa nyāyo nirṇaya īśvare | tathā satyavirodhaḥ syātsthāvarānteśavādinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माया चेयं तमोरूपा तापनीये तदीरणात् । अनुभूतिं तत्र मानं प्रतियज्ञे श्रुतिः स्वयम्
māyā ceyaṃ tamorūpā tāpanīye tadīraṇāt | anubhūtiṃ tatra mānaṃ pratiyajñe śrutiḥ svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडं मोहात्मकं तच्चेत्यनुभावयति श्रुतिः । आबालगोपं स्पष्टत्वादानन्त्यं तस्य साब्रवीत्
jaḍaṃ mohātmakaṃ taccetyanubhāvayati śrutiḥ | ābālagopaṃ spaṣṭatvādānantyaṃ tasya sābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचिदात्मघटादिनां यत्स्वरूपं जडं हि तत् । यत्र कुण्ठीभवेद्बुद्धिः स मोह इति लौकिकाः
acidātmaghaṭādināṃ yatsvarūpaṃ jaḍaṃ hi tat | yatra kuṇṭhībhavedbuddhiḥ sa moha iti laukikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं लौकिकदृष्ट्यैतत्सर्वैरप्यनुभूयते । युक्तिदृष्ट्या त्वनिर्वाच्यं नासदासीदितिश्रुतेः
itthaṃ laukikadṛṣṭyaitatsarvairapyanubhūyate | yuktidṛṣṭyā tvanirvācyaṃ nāsadāsīditiśruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासदासीद्विभातत्वान्नो सदासीच्च बाधनात् । विद्यादृष्ट्या श्रुतं तुच्छं तस्य नित्यनिवृत्तितः
nāsadāsīdvibhātatvānno sadāsīcca bādhanāt | vidyādṛṣṭyā śrutaṃ tucchaṃ tasya nityanivṛttitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुच्छानिर्वचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा । ज्ञेया माया त्रिभिर्बोधैः श्रौतयौक्तिकलौकिकैः
tucchānirvacanīyā ca vāstavī cetyasau tridhā | jñeyā māyā tribhirbodhaiḥ śrautayauktikalaukikaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य सत्त्वमसत्त्वं च जगतो दर्शयत्यसौ । प्रसारणाच्च संकोचाद्यथा चित्रपटस्तथा
asya sattvamasattvaṃ ca jagato darśayatyasau | prasāraṇācca saṃkocādyathā citrapaṭastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्वतन्त्रा हि माया स्यादप्रतीतेर्विना चितिम् । स्वतन्त्रापि तथैव स्यादसङ्गस्यान्यथाकृतेः
asvatantrā hi māyā syādapratītervinā citim | svatantrāpi tathaiva syādasaṅgasyānyathākṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूटस्थासङ्गमात्मानं जडत्त्वेन करोति सा । चिदाभासस्वरूपेण जीवेशावपि निर्ममे
kūṭasthāsaṅgamātmānaṃ jaḍattvena karoti sā | cidābhāsasvarūpeṇa jīveśāvapi nirmame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूटस्थमनुपाऋत्य करोति जगदादिकम् । दुर्घटैकविधायिन्यां मायायां का चमत्कृतिः
kūṭasthamanupāṛtya karoti jagadādikam | durghaṭaikavidhāyinyāṃ māyāyāṃ kā camatkṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रवत्वमुदके वह्नावुष्ण्यं काठिन्यमश्मनि । मायाया दुर्घटत्वं च स्वतः सिद्ध्यति नान्यथा
dravatvamudake vahnāvuṣṇyaṃ kāṭhinyamaśmani | māyāyā durghaṭatvaṃ ca svataḥ siddhyati nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वेत्ति मायिनं लोको यावत्तावच्चमत्कृतिम् । धत्ते मनसि पश्चात्तु मायैषेत्युपशाम्यति
na vetti māyinaṃ loko yāvattāvaccamatkṛtim | dhatte manasi paścāttu māyaiṣetyupaśāmyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसरन्ति हि चोद्यानि जगद्वस्तुत्ववादिषु । न चोदनीयं मायायां तस्याच्चोद्यैकरूपतः
prasaranti hi codyāni jagadvastutvavādiṣu | na codanīyaṃ māyāyāṃ tasyāccodyaikarūpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चोद्येऽपि यदि चोद्यं स्यात्तच्चोद्ये चोद्यते मया । परिहार्यं ततश्चोद्यं न पुनः प्रतिचोद्यताम्
codye'pi yadi codyaṃ syāttaccodye codyate mayā | parihāryaṃ tataścodyaṃ na punaḥ praticodyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मयैकशरीराया मायायाश्चोद्यरूपतः । अन्वेष्यः परिहारोऽस्या बुद्धिमद्भिः प्रयत्नतः
vismayaikaśarīrāyā māyāyāścodyarūpataḥ | anveṣyaḥ parihāro'syā buddhimadbhiḥ prayatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायात्वमेव निश्चेयमिति चेत्तर्हि निश्चिनु । लोकप्रसिद्धमायाया लक्षणं यत्तदीक्ष्यताम्
māyātvameva niśceyamiti cettarhi niścinu | lokaprasiddhamāyāyā lakṣaṇaṃ yattadīkṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न निरूपयितुं शक्या विस्पष्टं भासते च या । सा मायेतीन्द्रजालादौ लोकाः सम्प्रतिपेदिरे
na nirūpayituṃ śakyā vispaṣṭaṃ bhāsate ca yā | sā māyetīndrajālādau lokāḥ sampratipedire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टं भाति जगच्चेदमशक्यं तन्निरूपणम् । मायामयं जगत्तस्मादीक्षस्वापक्षपाततः
spaṣṭaṃ bhāti jagaccedamaśakyaṃ tannirūpaṇam | māyāmayaṃ jagattasmādīkṣasvāpakṣapātataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरूपयितुमारब्धे निखिलैरपि पण्डितैः । अज्ञानं पुरतस्तेषां भाति कक्षासु कासुचित्
nirūpayitumārabdhe nikhilairapi paṇḍitaiḥ | ajñānaṃ puratasteṣāṃ bhāti kakṣāsu kāsucit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहेन्द्रियादयो भावा वीर्येणोत्पादिताः कथम् । कथं वा तत्र चैतन्यमित्युक्ते ते किमुत्तरम्
dehendriyādayo bhāvā vīryeṇotpāditāḥ katham | kathaṃ vā tatra caitanyamityukte te kimuttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्यस्यैष स्वभावश्चेत्कथं तद्विदितं त्वया । अन्वयव्यतिरेकौ यौ भग्नौ तौ व्यर्थवीर्यतः
vīryasyaiṣa svabhāvaścetkathaṃ tadviditaṃ tvayā | anvayavyatirekau yau bhagnau tau vyarthavīryataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जानामि किमप्येतदित्यन्ते शरणं तव । अत एव महन्तोऽस्याः प्रवदन्तीन्द्रजालताम्
na jānāmi kimapyetadityante śaraṇaṃ tava | ata eva mahanto'syāḥ pravadantīndrajālatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मान्किमिवेन्द्रजालमपरं यद्गर्भवासस्थितम् रेतश्चेतति हस्तमस्तकपदं प्रोद्भूतनानाङ्कुरम् । पर्यायेण शिशुत्वयौवनजरारोगैरनेकैर्वृतम् पश्यत्यत्ति शृणोति जिघ्रति तथा गच्छत्यथागच्छति
etasmānkimivendrajālamaparaṃ yadgarbhavāsasthitam retaścetati hastamastakapadaṃ prodbhūtanānāṅkuram | paryāyeṇa śiśutvayauvanajarārogairanekairvṛtam paśyatyatti śṛṇoti jighrati tathā gacchatyathāgacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहवद्वटधानादौ सुविचार्यावलोक्यताम् । क्व धाना कुत्र वा वृक्षस्तस्मान्मायेति निश्चिनु
dehavadvaṭadhānādau suvicāryāvalokyatām | kva dhānā kutra vā vṛkṣastasmānmāyeti niścinu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरुक्तावभिमानं ये दधते तार्किकादयः । हर्षमिश्रादिभिस्ते तु खण्डनादौ सुशिक्षिताः
niruktāvabhimānaṃ ye dadhate tārkikādayaḥ | harṣamiśrādibhiste tu khaṇḍanādau suśikṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केषु योजयेत् । अचिन्त्यरचनारूपं मनसापि जगत्खलु
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṣu yojayet | acintyaracanārūpaṃ manasāpi jagatkhalu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचिन्त्यरचनाशक्तिबीजं मायेति निश्चिनु । मायाबीजं तदेवैकं सुषुप्तावनुभूयते
acintyaracanāśaktibījaṃ māyeti niścinu | māyābījaṃ tadevaikaṃ suṣuptāvanubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रत्स्वप्नजगत्तत्र लीनं बीज इव द्रुमः । तस्मादशेषजगतो वासनास्तत्र संस्थिताः
jāgratsvapnajagattatra līnaṃ bīja iva drumaḥ | tasmādaśeṣajagato vāsanāstatra saṃsthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या बुद्धिवासनास्तासु चैतन्यं प्रतिबिम्बति । मेघाकाशवदस्पष्टश्चिदाभासोऽनुमीयताम्
yā buddhivāsanāstāsu caitanyaṃ pratibimbati | meghākāśavadaspaṣṭaścidābhāso'numīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साभासमेव तद्बीजं धीरूपेण प्ररोहति । अतो बुद्धौ चिदाभासो विस्पष्टं प्रतिभासते
sābhāsameva tadbījaṃ dhīrūpeṇa prarohati | ato buddhau cidābhāso vispaṣṭaṃ pratibhāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायाभासेन जीवेशौ करोतीति श्रुतौ श्रुतम् । मेघाकाशजलाकाशाविव तौ सुव्यवस्थितौ
māyābhāsena jīveśau karotīti śrutau śrutam | meghākāśajalākāśāviva tau suvyavasthitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघवद्वर्तते माया मेघस्थिततुषारवत् । धीवासनाश्चिदाभासस्तुषारस्थखवत्स्थितः
meghavadvartate māyā meghasthitatuṣāravat | dhīvāsanāścidābhāsastuṣārasthakhavatsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायाधीनश्चिदाभासः श्रुतौ मायी महेश्वरः । अन्तर्यामी च सर्वज्ञो जगद्योनिः स एव हि
māyādhīnaścidābhāsaḥ śrutau māyī maheśvaraḥ | antaryāmī ca sarvajño jagadyoniḥ sa eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौषुप्तमानन्दमयं प्रक्रम्यैवं श्रुतिर्जगौ । एष सर्वेश्वर इति सोऽयं वेदोक्त ईश्वरः
sauṣuptamānandamayaṃ prakramyaivaṃ śrutirjagau | eṣa sarveśvara iti so'yaṃ vedokta īśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञत्वादिके तस्य नैव विप्रतिपद्यताम् । श्रौतार्थस्यावितर्क्यत्वान्मायायां सर्वसम्भवात्
sarvajñatvādike tasya naiva vipratipadyatām | śrautārthasyāvitarkyatvānmāyāyāṃ sarvasambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं यत्सृजते विश्वं तदन्यथयितुं पुमान् । न कोऽपि शक्तस्तेनायं सर्वेश्वर इति ईरितः
ayaṃ yatsṛjate viśvaṃ tadanyathayituṃ pumān | na ko'pi śaktastenāyaṃ sarveśvara iti īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशेषप्राणिबुद्धीनां वासनास्तत्र संस्थिताः । ताभिः क्रोडीकृतं सर्वं तेन सर्वज्ञ ईरितः
aśeṣaprāṇibuddhīnāṃ vāsanāstatra saṃsthitāḥ | tābhiḥ kroḍīkṛtaṃ sarvaṃ tena sarvajña īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनानां परोक्षत्वात्सर्वज्ञत्वं न हीक्ष्यते । सर्वबुद्धिषु तद्दृष्ट्वा वासनास्वनुमीयताम्
vāsanānāṃ parokṣatvātsarvajñatvaṃ na hīkṣyate | sarvabuddhiṣu taddṛṣṭvā vāsanāsvanumīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानमयमुख्येषु कोषेष्वन्यत्र चैव हि । अन्तस्तिष्ठन्यमयति तेनान्तर्यामितां व्रजेत्
vijñānamayamukhyeṣu koṣeṣvanyatra caiva hi | antastiṣṭhanyamayati tenāntaryāmitāṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धौ तिष्ठन्नान्तरोऽस्याधियानीक्ष्यश्च धीवपुः । धियमन्तर्यमयतीत्येवं वेदेन घोषितम्
buddhau tiṣṭhannāntaro'syādhiyānīkṣyaśca dhīvapuḥ | dhiyamantaryamayatītyevaṃ vedena ghoṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्तुः पटे स्थितो यद्वदुपादानतया तथा । सर्वोपादानरूपत्वात्सर्वत्रायमवस्थितः
tantuḥ paṭe sthito yadvadupādānatayā tathā | sarvopādānarūpatvātsarvatrāyamavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटादप्यान्तरस्तन्तुस्तन्तोरप्यंशुरान्तरः । आन्तरत्वस्य विश्रान्तिर्यत्रासावनुमीयताम्
paṭādapyāntarastantustantorapyaṃśurāntaraḥ | āntaratvasya viśrāntiryatrāsāvanumīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वित्र्यान्तरत्वकक्षाणां दर्शनेऽप्ययमान्तरः । न वीक्ष्यते ततो युक्तिश्रुतिभ्यामेव निर्णयः
dvitryāntaratvakakṣāṇāṃ darśane'pyayamāntaraḥ | na vīkṣyate tato yuktiśrutibhyāmeva nirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटरूपेण संस्थानात्पटस्तन्तोर्वपुर्यथा । सर्वरूपेण संस्थानात्सर्वमस्य वपुस्तथा
paṭarūpeṇa saṃsthānātpaṭastantorvapuryathā | sarvarūpeṇa saṃsthānātsarvamasya vapustathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्तोः संकोचविस्तारचलनादौ पटस्तथा । अवश्यमेव भवति न स्वातन्त्र्यं पटे मनाक्
tantoḥ saṃkocavistāracalanādau paṭastathā | avaśyameva bhavati na svātantryaṃ paṭe manāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथान्तर्याम्ययं यत्र यया वासनया यथा । विक्रीयते तथावश्यं भवत्येव न संशयः
tathāntaryāmyayaṃ yatra yayā vāsanayā yathā | vikrīyate tathāvaśyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन ! तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna ! tiṣṭhati | bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतानि विज्ञानमयास्ते हृदये स्थिताः । तदुपादानभूतेशस्तत्र विक्रियते खलु
sarvabhūtāni vijñānamayāste hṛdaye sthitāḥ | tadupādānabhūteśastatra vikriyate khalu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहादिपञ्जरं यन्त्रं तदारोहोऽभिमानिता । विहितप्रतिसिद्धेषु प्रवृत्तिर्भ्रमणं भवेत्
dehādipañjaraṃ yantraṃ tadāroho'bhimānitā | vihitapratisiddheṣu pravṛttirbhramaṇaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानमयरूपेण तत्प्रवृत्तिस्वरूपतः । स्वशक्त्येशो विक्रियते मायया भ्रामणं हि तत्
vijñānamayarūpeṇa tatpravṛttisvarūpataḥ | svaśaktyeśo vikriyate māyayā bhrāmaṇaṃ hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्यमयतीत्युक्त्या यमेवार्थः श्रुतौ श्रुतः । पृथिव्यादिषु सर्वत्र न्यायोऽयं योज्यतां धिया
antaryamayatītyuktyā yamevārthaḥ śrutau śrutaḥ | pṛthivyādiṣu sarvatra nyāyo'yaṃ yojyatāṃ dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्ति- र्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । केनापि देवेन हृदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि
jānāmi dharmaṃ na ca me pravṛtti- rjānāmyadharmaṃ na ca me nivṛttiḥ | kenāpi devena hṛdi sthitena yathā niyukto'smi tathā karomi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नार्थः पुरुषकारेणेत्येवं मा शंक्यतां यतः । ईशः पुरुषकारस्य रूपेणापि विवर्तते
nārthaḥ puruṣakāreṇetyevaṃ mā śaṃkyatāṃ yataḥ | īśaḥ puruṣakārasya rūpeṇāpi vivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईदृग्बोधेनेश्वरस्य प्रवृत्तिर्मैव वार्यताम् । तथापीशस्य बोधेन स्वात्मासङ्गत्वधीजनिः
īdṛgbodheneśvarasya pravṛttirmaiva vāryatām | tathāpīśasya bodhena svātmāsaṅgatvadhījaniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावता मुक्तिरित्याहुः श्रुतयः स्मृतयस्तथा । श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे इत्यपीश्वरभाषितम्
tāvatā muktirityāhuḥ śrutayaḥ smṛtayastathā | śrutismṛtī mamaivājñe ityapīśvarabhāṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आज्ञाया भीतिहेतुत्वं भीषास्मादिति हि श्रुतम् । सर्वेश्वरत्वमेतत्स्यादन्तर्यामित्वतः पृथक्
ājñāyā bhītihetutvaṃ bhīṣāsmāditi hi śrutam | sarveśvaratvametatsyādantaryāmitvataḥ pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन इति श्रुतिः । अन्तः प्रविष्टः शास्तायं जनानामिति च श्रुतिः
etasya vā akṣarasya praśāsana iti śrutiḥ | antaḥ praviṣṭaḥ śāstāyaṃ janānāmiti ca śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगद्योनिर्भवेदेष प्रभवाप्ययकृद्यतः । आविर्भावतिरोभावावुत्पत्तिप्रलयौ मतौ
jagadyonirbhavedeṣa prabhavāpyayakṛdyataḥ | āvirbhāvatirobhāvāvutpattipralayau matau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावयति स्वस्मिन्विलीनं सकलं जगत् । प्राणिकर्मवशादेष पटो यद्वत्प्रसारितः
āvirbhāvayati svasminvilīnaṃ sakalaṃ jagat | prāṇikarmavaśādeṣa paṭo yadvatprasāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्तिरोभावयति स्वात्मन्येवाखिलं जगत् । प्राणिकर्मक्षयवशात्संकोचितपटो यथा
punastirobhāvayati svātmanyevākhilaṃ jagat | prāṇikarmakṣayavaśātsaṃkocitapaṭo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रिघस्रौ सुप्तिबोधावुन्मीलननिमीलने । तूष्णींभावमनोराज्ये इव सृष्टिलयाविमौ
rātrighasrau suptibodhāvunmīlananimīlane | tūṣṇīṃbhāvamanorājye iva sṛṣṭilayāvimau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावतिरोभावशक्तिमत्त्वेन हेतुना । आरम्भपरिणामादिचोद्यानां नात्र सम्भवः
āvirbhāvatirobhāvaśaktimattvena hetunā | ārambhapariṇāmādicodyānāṃ nātra sambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचेतनानां हेतुः स्याज्जाड्यांशेनेश्वरस्तथा । चिदाभासांशतस्त्वेष जीवानां कारणं भवेत्
acetanānāṃ hetuḥ syājjāḍyāṃśeneśvarastathā | cidābhāsāṃśatastveṣa jīvānāṃ kāraṇaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमः प्रधानः क्षेत्राणां चित्प्रधानाश्चिदात्मनाम् । परः कारणतामेति भावनाज्ञानकर्मभिः
tamaḥ pradhānaḥ kṣetrāṇāṃ citpradhānāścidātmanām | paraḥ kāraṇatāmeti bhāvanājñānakarmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वार्तिककारेण जडचेतनहेतुता । परमात्मन एवोक्ता नेश्वरस्येति चेच्छ्हृणु
iti vārtikakāreṇa jaḍacetanahetutā | paramātmana evoktā neśvarasyeti cecchhṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्याध्यासमत्रापि जीवकूटस्थयोरिव । ईश्वरब्रह्मणोः सिद्धं कृत्वा ब्रूते सुरेश्वरः
anyonyādhyāsamatrāpi jīvakūṭasthayoriva | īśvarabrahmaṇoḥ siddhaṃ kṛtvā brūte sureśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्म तस्मात्समुत्थिताः । खं वाय्वग्निजलोर्व्योषध्यन्नदेहाः इति श्रुतिः
satyaṃ jñānamanantaṃ yadbrahma tasmātsamutthitāḥ | khaṃ vāyvagnijalorvyoṣadhyannadehāḥ iti śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपातदृष्टितस्तत्र ब्रह्मणो भाति हेतुता । हेतोश्च सत्यता तस्मादन्योन्याध्यास इष्यते
āpātadṛṣṭitastatra brahmaṇo bhāti hetutā | hetośca satyatā tasmādanyonyādhyāsa iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्याध्यासरूपोऽसावन्नलिप्तः पटो यथा । घट्टितेनैकतामेति तद्वद्भ्रान्तैकतांगतः
anyonyādhyāsarūpo'sāvannaliptaḥ paṭo yathā | ghaṭṭitenaikatāmeti tadvadbhrāntaikatāṃgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघाकाशमहाकाशौ विविच्येते न पामरैः । तद्वद्ब्रह्मएशयोरैक्यं पश्यन्त्यापातदर्शिनः
meghākāśamahākāśau vivicyete na pāmaraiḥ | tadvadbrahmaeśayoraikyaṃ paśyantyāpātadarśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपक्रमादिभिर्लिङ्गैस्तात्पर्यस्य विचारणात् । असङ्गं ब्रह्म मायावी सृजत्येष महेश्वरः
upakramādibhirliṅgaistātparyasya vicāraṇāt | asaṅgaṃ brahma māyāvī sṛjatyeṣa maheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्युपक्रम्योपसंहृतः । यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यसङ्गत्वनिर्णयः
satyaṃ jñānamanantaṃ cetyupakramyopasaṃhṛtaḥ | yato vāco nivartante ityasaṅgatvanirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायी सृजति विश्वं संनिरुद्धस्तत्र मायया । अन्य इत्यपरा ब्रूते श्रुतिस्तेनेश्वरः सृजेत्
māyī sṛjati viśvaṃ saṃniruddhastatra māyayā | anya ityaparā brūte śrutisteneśvaraḥ sṛjet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दमय ईशोऽयं बहु स्यामित्यवैक्षत । हिरण्यगर्भरूपोऽभूत्सुप्तिः स्वप्नो यथा भवेत्
ānandamaya īśo'yaṃ bahu syāmityavaikṣata | hiraṇyagarbharūpo'bhūtsuptiḥ svapno yathā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेण युगपद्वैषा सृष्टिर्ज्ञेया यथाश्रुति । द्विविधश्रुतिसद्भावाद्द्विविधस्वप्नदर्शनात्
krameṇa yugapadvaiṣā sṛṣṭirjñeyā yathāśruti | dvividhaśrutisadbhāvāddvividhasvapnadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रात्मा सूक्ष्मदेहाख्यः सर्वजीवघनात्मकः । सर्वाहंमानधारित्वात्क्रियाज्ञानादिशक्तिमान्
sūtrātmā sūkṣmadehākhyaḥ sarvajīvaghanātmakaḥ | sarvāhaṃmānadhāritvātkriyājñānādiśaktimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यूषे वा प्रदोषे वा मग्नो मन्दे तमस्ययम् । लोको भाति यथा तद्वदस्पष्टं जगदीक्ष्यते
pratyūṣe vā pradoṣe vā magno mande tamasyayam | loko bhāti yathā tadvadaspaṣṭaṃ jagadīkṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वतो लाञ्छितो मस्या यथा स्याद्घट्टितः पटः । सूक्ष्माकारैस्तथेशस्य वपुः सर्वत्र लाञ्छितम्
sarvato lāñchito masyā yathā syādghaṭṭitaḥ paṭaḥ | sūkṣmākāraistatheśasya vapuḥ sarvatra lāñchitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शस्यं वा शाकजातं वा सर्वतोऽङ्कुरितं यथा । कोमलं तद्वदेवैष पेलवो जगदङ्कुरः
śasyaṃ vā śākajātaṃ vā sarvato'ṅkuritaṃ yathā | komalaṃ tadvadevaiṣa pelavo jagadaṅkuraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतपाभातलोको वा पटो वा वर्णपूरितः । शस्यं वा फलितं यदवत्तथा स्पष्टवपुर्विराट्
ātapābhātaloko vā paṭo vā varṇapūritaḥ | śasyaṃ vā phalitaṃ yadavattathā spaṣṭavapurvirāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वरूपाध्याय एष उक्तः सूक्तेऽपि पौरुषे । धात्रादिस्तम्बपर्यन्तानेतस्यावयवान् विदुः
viśvarūpādhyāya eṣa uktaḥ sūkte'pi pauruṣe | dhātrādistambaparyantānetasyāvayavān viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईशसूत्रविराट्वेधोविष्णुरुद्रएन्द्रवह्नयः । विघ्नभैरवमैरालमारिका यक्षराक्षसाः
īśasūtravirāṭvedhoviṣṇurudraendravahnayaḥ | vighnabhairavamairālamārikā yakṣarākṣasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा गवाश्वमृगपक्षिणः । अश्वत्थवटचूताद्या यववृहितृणादयः
viprakṣatriyaviṭśūdrā gavāśvamṛgapakṣiṇaḥ | aśvatthavaṭacūtādyā yavavṛhitṛṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलपाषाणमृत्काष्ठवास्याकुद्दालकादयः । ईश्वराः सर्व एवैते पूजिताः फलदायिनः
jalapāṣāṇamṛtkāṣṭhavāsyākuddālakādayaḥ | īśvarāḥ sarva evaite pūjitāḥ phaladāyinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथोपासते तं फलमीयुस्तथा तथा । फलोत्कर्षापकर्षौ तु पूज्यपूजानुसारतः
yathā yathopāsate taṃ phalamīyustathā tathā | phalotkarṣāpakarṣau tu pūjyapūjānusārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तिस्तु ब्रह्मतत्त्वस्य ज्ञानादेव न चान्यथा । स्वप्रबोधं विना नैव स्वस्वप्नं हीयते यथा
muktistu brahmatattvasya jñānādeva na cānyathā | svaprabodhaṃ vinā naiva svasvapnaṃ hīyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्वितीयब्रह्मतत्त्वे स्वप्नोऽयमखिलं जगत् । ईशजीवाद्रूपेण चेतनाचेतनात्मकम्
advitīyabrahmatattve svapno'yamakhilaṃ jagat | īśajīvādrūpeṇa cetanācetanātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दमयविज्ञानमयावीश्वरजीवकौ । मायया कल्पितावेतौ ताभ्यां सर्वं प्रकल्पितम्
ānandamayavijñānamayāvīśvarajīvakau | māyayā kalpitāvetau tābhyāṃ sarvaṃ prakalpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता । जाग्रदादिविमोक्षान्तः संसारो जीवकल्पितः
īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā | jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्वितीयं ब्रह्मतत्त्वमसङ्गं तन्न जानते । जीवएशयोर्मायिकयोर्वृथैव कलहं ययुः
advitīyaṃ brahmatattvamasaṅgaṃ tanna jānate | jīvaeśayormāyikayorvṛthaiva kalahaṃ yayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञात्वा सदा तत्त्वनिष्ठाननुमोदामहे वयम् । अनुशोचाम एवान्यान्न भ्रान्तैर्विवदामहे
jñātvā sadā tattvaniṣṭhānanumodāmahe vayam | anuśocāma evānyānna bhrāntairvivadāmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणार्चकादियोगान्ता ईश्वरभ्रान्तिमाश्रिताः । लोकायतादिसांख्यान्ता जीवविभ्रान्तिमाश्रिताः
tṛṇārcakādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ | lokāyatādisāṃkhyāntā jīvavibhrāntimāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्वितीयब्रह्मतत्त्वं न जानन्ति यदा तदा । भ्रान्ता एवाखिलास्तेषां क्व मुक्तिः क्वेह वा सुखम्
advitīyabrahmatattvaṃ na jānanti yadā tadā | bhrāntā evākhilāsteṣāṃ kva muktiḥ kveha vā sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमाधमभावश्चेत्तेषां स्यादस्तु तेन किम् । स्वप्नस्थराज्यभिक्षाभ्यां न बुद्धः स्पृश्यते खलु
uttamādhamabhāvaścetteṣāṃ syādastu tena kim | svapnastharājyabhikṣābhyāṃ na buddhaḥ spṛśyate khalu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्मुमुक्षिभिर्नैव मतिर्जीवेशवादयोः । कार्या किंतु ब्रह्मतत्त्वं विचार्य बुध्यतां च तत्
tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ | kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ vicārya budhyatāṃ ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वपक्षतया तौ चेत्तत्त्वनिश्चयहेतुताम् । प्राप्नुतोऽस्तु निमज्जस्य तयोर्नैतावता वशः
pūrvapakṣatayā tau cettattvaniścayahetutām | prāpnuto'stu nimajjasya tayornaitāvatā vaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असङ्गचिद्विभुर्जीवः सांख्योक्तस्तादृगीश्वरः । योगोक्तस्तत्त्वमोरर्थौ शुद्धौ ताविति चेच्छृणु
asaṅgacidvibhurjīvaḥ sāṃkhyoktastādṛgīśvaraḥ | yogoktastattvamorarthau śuddhau tāviti cecchṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तत्त्वमोरुभावार्थावस्मत्सिद्धान्ततां गतौ । अद्वैतबोधनायैव सा कक्षा काचिदिष्यते
na tattvamorubhāvārthāvasmatsiddhāntatāṃ gatau | advaitabodhanāyaiva sā kakṣā kācidiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादिमायया भ्रान्ता जीवेशौ सुविलक्षणौ । मन्यन्ते तद्व्युदासाय केवलं शोधनं तयोः
anādimāyayā bhrāntā jīveśau suvilakṣaṇau | manyante tadvyudāsāya kevalaṃ śodhanaṃ tayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एवात्र दृष्टान्तो योग्यः प्राक्सम्यगीरितः । घटाकाशमहाकाशजलाकाशाभ्रखात्मकः
ata evātra dṛṣṭānto yogyaḥ prāksamyagīritaḥ | ghaṭākāśamahākāśajalākāśābhrakhātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलाभ्रोपाध्यधीने ते जलाकाशाभ्रखे तयोः । आधारौ तु घटाकाशमहाकाशौ सुनिर्मलौ
jalābhropādhyadhīne te jalākāśābhrakhe tayoḥ | ādhārau tu ghaṭākāśamahākāśau sunirmalau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमानन्दविज्ञानमयौ मायाधियोर्वशौ । तदधिष्ठानकूटस्थब्रह्मणी तु सुनिर्मले
evamānandavijñānamayau māyādhiyorvaśau | tadadhiṣṭhānakūṭasthabrahmaṇī tu sunirmale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्कक्षोपयोगेन सांख्ययोगौ मतौ यदि । देहोऽन्नमयकक्षत्वादात्मत्वेनाभ्युपेयताम्
etatkakṣopayogena sāṃkhyayogau matau yadi | deho'nnamayakakṣatvādātmatvenābhyupeyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मभेदो जगत्सत्यमीशोऽन्य इति चेत्त्रयम् । त्यज्यते तैस्तदा सांख्ययोगवेदान्तसंमतिः
ātmabhedo jagatsatyamīśo'nya iti cettrayam | tyajyate taistadā sāṃkhyayogavedāntasaṃmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवासङ्गत्वमात्रेण कृतार्थ इति चेत्तदा । स्रक्चन्दनादिनित्यत्वमात्रेणापि कृतार्थता
jīvāsaṅgatvamātreṇa kṛtārtha iti cettadā | srakcandanādinityatvamātreṇāpi kṛtārthatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा स्रगादिनित्यत्वं दुःसम्पाद्यं तथात्मनः । असङ्गत्वं न सम्भाव्यं जीवतोर्जगदीशयोः
yathā sragādinityatvaṃ duḥsampādyaṃ tathātmanaḥ | asaṅgatvaṃ na sambhāvyaṃ jīvatorjagadīśayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवश्यं प्रकृतिः सङ्गं पुरेवापादयेत्तथा । नियच्छत्येतमीशोऽपि कोऽस्य मोक्षस्तथा सति
avaśyaṃ prakṛtiḥ saṅgaṃ purevāpādayettathā | niyacchatyetamīśo'pi ko'sya mokṣastathā sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविवेककृतः सङ्गो नियमश्चेति चेत्तदा । बलादापतितो मायावादः सांख्यस्य दुर्मतेः
avivekakṛtaḥ saṅgo niyamaśceti cettadā | balādāpatito māyāvādaḥ sāṃkhyasya durmateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धमोक्षव्यवस्थार्थमात्मनानात्वमिष्यताम् । इति चेन्न यतो माया व्यवस्थापयितुं क्षमा
bandhamokṣavyavasthārthamātmanānātvamiṣyatām | iti cenna yato māyā vyavasthāpayituṃ kṣamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्घटं घटयामीति विरुद्धं किं न पश्यसि । वास्तवौ बन्धमोक्षौ तु श्रुतिर्न सहतेतराम्
durghaṭaṃ ghaṭayāmīti viruddhaṃ kiṃ na paśyasi | vāstavau bandhamokṣau tu śrutirna sahatetarām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ | na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायाख्याया कामधेनोर्वत्सौ जीवेश्वरावुभौ । यथेच्छं पिबतां द्वैतं तत्त्वं त्वद्वैतमेव हि
māyākhyāyā kāmadhenorvatsau jīveśvarāvubhau | yathecchaṃ pibatāṃ dvaitaṃ tattvaṃ tvadvaitameva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूटस्थब्रह्मणोर्भेदो नाममात्रादृते न हि । घटाकाशमहाकाशौ वियुज्येते न हि क्वचित्
kūṭasthabrahmaṇorbhedo nāmamātrādṛte na hi | ghaṭākāśamahākāśau viyujyete na hi kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदद्वैतं श्रुतं सृष्टेः प्राक्तदेवाद्य चोपरि । मुक्तावपि वृथा माया भ्रामयत्यखिलान् जनान्
yadadvaitaṃ śrutaṃ sṛṣṭeḥ prāktadevādya copari | muktāvapi vṛthā māyā bhrāmayatyakhilān janān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये वदन्तीत्थमेतेऽपि भ्राम्यन्तेऽविद्ययात्र किम् । न यथा पूर्वमेतेषामत्र भ्रान्तेरदर्शनात्
ye vadantītthamete'pi bhrāmyante'vidyayātra kim | na yathā pūrvameteṣāmatra bhrānteradarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐहिकामुष्मिकः सर्वः संसारो वास्तवस्ततः । न भाति नास्ति चाद्वैतमित्यज्ञानिविनिश्चयः
aihikāmuṣmikaḥ sarvaḥ saṃsāro vāstavastataḥ | na bhāti nāsti cādvaitamityajñāniviniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.