Vidyāraṇya: Pañcadaśī 6

ज्ञानीनां विपरीतोऽस्मान्निश्चयः सम्यगीक्ष्यते । स्वस्वनिश्चयतो बद्धो मुक्तोऽहं वेति मन्यते

jñānīnāṃ viparīto'smānniścayaḥ samyagīkṣyate | svasvaniścayato baddho mukto'haṃ veti manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाद्वैतमपरोक्षं चेन्न चिद्रूपेण भासनात् । अशेषेण न भातं चेद्द्वैतं किं भासतेऽखिलम्

nādvaitamaparokṣaṃ cenna cidrūpeṇa bhāsanāt | aśeṣeṇa na bhātaṃ ceddvaitaṃ kiṃ bhāsate'khilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिङ्मात्रेण विभानं तु द्वयोरपि समं खलु । द्वैतसिद्धिवदद्वैतसिद्धिस्त्वेतावता न किम्

diṅmātreṇa vibhānaṃ tu dvayorapi samaṃ khalu | dvaitasiddhivadadvaitasiddhistvetāvatā na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वैतेन हीनमद्वैतं द्वैतज्ञाने कथं त्विदम् । चिद्भानं त्वविरोध्यस्य द्वैतस्यातोऽसमे उभे

dvaitena hīnamadvaitaṃ dvaitajñāne kathaṃ tvidam | cidbhānaṃ tvavirodhyasya dvaitasyāto'same ubhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तर्हि शृणु द्वैतमसन्मायामयत्वतः । तेन वास्तवमद्वैतं परिशेषाद्विभासते

evaṃ tarhi śṛṇu dvaitamasanmāyāmayatvataḥ | tena vāstavamadvaitaṃ pariśeṣādvibhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्त्यरचनारूपं मायैव सकलं जगत् । इति निश्चित्य वस्तुत्वमद्वैते परिशेष्यताम्

acintyaracanārūpaṃ māyaiva sakalaṃ jagat | iti niścitya vastutvamadvaite pariśeṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्द्वैतस्य वस्तुत्वं भाति चेत्त्वं तथा पुनः । परिशीलय को वात्र प्रयासस्तेन ते वद

punardvaitasya vastutvaṃ bhāti cettvaṃ tathā punaḥ | pariśīlaya ko vātra prayāsastena te vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कियन्तं कालमिति चेत्खेदोऽयं द्वैत इष्यताम् । अद्वैते तु न युक्तोऽयं सर्वानार्थनिवारणात्

kiyantaṃ kālamiti cetkhedo'yaṃ dvaita iṣyatām | advaite tu na yukto'yaṃ sarvānārthanivāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्पिपासादयो दृष्टा यथापूर्वं मयीति चेत् । मच्छब्दवाच्येऽहङ्कारे दृश्यतां नेति को वदेत्

kṣutpipāsādayo dṛṣṭā yathāpūrvaṃ mayīti cet | macchabdavācye'haṅkāre dṛśyatāṃ neti ko vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्रूपेऽपि प्रसज्येरन् तादात्म्याध्यासतो यदि । माध्यासं कुरु किन्तु त्वं विवेकं कुरु सर्वदा

cidrūpe'pi prasajyeran tādātmyādhyāsato yadi | mādhyāsaṃ kuru kintu tvaṃ vivekaṃ kuru sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झटित्यध्यास आयाति दृढवासनयेति चेत् । आवर्तयेत्द्विवेकं च दृढं वासयितुं सदा

jhaṭityadhyāsa āyāti dṛḍhavāsanayeti cet | āvartayetdvivekaṃ ca dṛḍhaṃ vāsayituṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेके द्वैतमिथ्यात्वं युक्त्यै वेति न मण्यताम् । अचिन्त्यरचनात्वस्यानुभूतिर्हि स्वसाक्षिकी

viveke dvaitamithyātvaṃ yuktyai veti na maṇyatām | acintyaracanātvasyānubhūtirhi svasākṣikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदप्यचिन्त्यरचना यदि तर्ह्यस्तु नो वयम् । चितिं स्वचिन्त्यरचनां ब्रूमो नित्यत्वकारणात्

cidapyacintyaracanā yadi tarhyastu no vayam | citiṃ svacintyaracanāṃ brūmo nityatvakāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागभावो नानुभूतश्चितेर्नित्या ततश्चितिः । द्वैतस्य प्रागभावस्तु चैतन्येनानुभूयते

prāgabhāvo nānubhūtaściternityā tataścitiḥ | dvaitasya prāgabhāvastu caitanyenānubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागभावयुतं द्वैतं रच्यते हि घटादिवत् । तथापि रचना चिन्त्या मिथ्या तेनेन्द्रजालवत्

prāgabhāvayutaṃ dvaitaṃ racyate hi ghaṭādivat | tathāpi racanā cintyā mithyā tenendrajālavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्प्रत्यक्षा ततोऽन्यस्य मिथ्यात्वं चानुभूयते । नाद्वैतमपरोक्षं चेत्येतन्न व्याहतं कथम्

citpratyakṣā tato'nyasya mithyātvaṃ cānubhūyate | nādvaitamaparokṣaṃ cetyetanna vyāhataṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं ज्ञात्वाप्यसन्तुष्टाः केचित्कुत इतीर्य ताम् । चार्वाकादेः प्रबुद्धस्याप्यात्मा देहः कुतो वद

itthaṃ jñātvāpyasantuṣṭāḥ kecitkuta itīrya tām | cārvākādeḥ prabuddhasyāpyātmā dehaḥ kuto vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्विचारो नास्त्यस्य धीदोषादिति चेत्तथा । असन्तुष्टाश्च शास्त्रार्थं न त्वीक्षन्ते विशेषतः

samyagvicāro nāstyasya dhīdoṣāditi cettathā | asantuṣṭāśca śāstrārthaṃ na tvīkṣante viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । इति श्रौतं फलं दृष्टं नेति चेद्दृष्टमेव तत्

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ | iti śrautaṃ phalaṃ dṛṣṭaṃ neti ceddṛṣṭameva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयग्रन्थयस्त्विति । कामा ग्रन्थिस्वरूपेण व्याख्याता वाक्यशेषतः

yadā sarve prabhidyante hṛdayagranthayastviti | kāmā granthisvarūpeṇa vyākhyātā vākyaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारचिदात्मानवीकीकृत्याविवेकतः । इदं मे स्यादिदं मे स्यादितीच्छाः कामशब्दिताः

ahaṅkāracidātmānavīkīkṛtyāvivekataḥ | idaṃ me syādidaṃ me syāditīcchāḥ kāmaśabditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रवेश्य चिदात्मानं पृथक्पश्यन्नहङ्कृतिम् । इच्छस्तु कोटिवस्तूनि न बाधो ग्रन्थिभेदतः

apraveśya cidātmānaṃ pṛthakpaśyannahaṅkṛtim | icchastu koṭivastūni na bādho granthibhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थिभेदेऽपि सम्भाव्या इच्छाः प्रारब्धदोषतः । बुध्वापि पापबाहुल्यादसन्तोषो यथा तव

granthibhede'pi sambhāvyā icchāḥ prārabdhadoṣataḥ | budhvāpi pāpabāhulyādasantoṣo yathā tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारगतेच्छाद्यैर्देहव्याधिदिभिस्तथा । वृक्षादिजन्मनाशैर्वा चिद्रूपात्मनि किं भवेत्

ahaṅkāragatecchādyairdehavyādhidibhistathā | vṛkṣādijanmanāśairvā cidrūpātmani kiṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थिभेदात्पुराप्येवमिति चेत्तन्न विस्मर । अयमेव ग्रन्थिभेदस्तव तेन कृती भवान्

granthibhedātpurāpyevamiti cettanna vismara | ayameva granthibhedastava tena kṛtī bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवं जानन्ति मूढाश्चेत्सोऽयं ग्रन्थिर्नचापरः । ग्रन्थितद्भेदमात्रेण वैषम्यं मूढबुद्धयोः

naivaṃ jānanti mūḍhāścetso'yaṃ granthirnacāparaḥ | granthitadbhedamātreṇa vaiṣamyaṃ mūḍhabuddhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा देहेन्द्रियमनोधियाम् । न किंचिदपि वैषम्यमस्त्यज्ञानिविबुद्धयोः

pravṛttau vā nivṛttau vā dehendriyamanodhiyām | na kiṃcidapi vaiṣamyamastyajñānivibuddhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रात्यश्रोत्रिययोर्वेदपाठापाठकृताभिदा । नाहारादवस्ति भेदः सोऽयं न्यायोऽत्र योज्यताम्

vrātyaśrotriyayorvedapāṭhāpāṭhakṛtābhidā | nāhārādavasti bhedaḥ so'yaṃ nyāyo'tra yojyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति । उदासीनवदासीन इति ग्रन्थिभिदोच्यते

na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati | udāsīnavadāsīna iti granthibhidocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदासीन्यं विधेयं चेद्वच्छशब्द व्यर्थता तदा । न शक्ता ह्यस्य देहाद्या इति चेद्रोग एव सः

audāsīnyaṃ vidheyaṃ cedvacchaśabda vyarthatā tadā | na śaktā hyasya dehādyā iti cedroga eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वबोधं क्षयव्याधिं मन्यन्ते ये महाधियः । तेषं प्रज्ञातिविशदा किं तेषां दुःशकं वद

tattvabodhaṃ kṣayavyādhiṃ manyante ye mahādhiyaḥ | teṣaṃ prajñātiviśadā kiṃ teṣāṃ duḥśakaṃ vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतादेरप्रवृत्तिः पुराणोक्तेति चेत्तदा । जक्षत्क्रीडन्रतिं विन्दन्नित्यश्रौषीर्न किं श्रुतिम्

bharatāderapravṛttiḥ purāṇokteti cettadā | jakṣatkrīḍanratiṃ vindannityaśrauṣīrna kiṃ śrutim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्याहारादि सन्त्यज्य भरताद्याः स्थिताः क्वचित् । काष्ठपाषाणवत्किन्तु सङ्गभीता उदासते

na hyāhārādi santyajya bharatādyāḥ sthitāḥ kvacit | kāṣṭhapāṣāṇavatkintu saṅgabhītā udāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गी हि बाध्यते लोके निःसङ्गः सुखमश्नुते । तेन सङ्गः परित्याज्यः सर्वदा सुखमिच्छता

saṅgī hi bādhyate loke niḥsaṅgaḥ sukhamaśnute | tena saṅgaḥ parityājyaḥ sarvadā sukhamicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञात्वा शास्त्रहृदयं मूढो वक्त्यन्यथान्यथा । मूर्खाणां निर्णय स्वास्तामस्मत्सिद्धान्त उच्यते

ajñātvā śāstrahṛdayaṃ mūḍho vaktyanyathānyathā | mūrkhāṇāṃ nirṇaya svāstāmasmatsiddhānta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैराग्यबोधोपरमाः सहायास्ते परस्परम् । प्रायेण सह वर्तन्ते वियुज्यन्ते क्वचित्क्वचित्

vairāgyabodhoparamāḥ sahāyāste parasparam | prāyeṇa saha vartante viyujyante kvacitkvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुस्वरूपकार्याणि भिन्नान्येषामसंकरः । यथावदवगन्तव्यः शास्त्रार्थप्रविविच्यता

hetusvarūpakāryāṇi bhinnānyeṣāmasaṃkaraḥ | yathāvadavagantavyaḥ śāstrārthapravivicyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषदृष्टिर्जिहासा च पुनर्भोगेष्वदीनता । असाधारणहेत्वाद्या वैराग्यस्य त्रयोऽप्यमी

doṣadṛṣṭirjihāsā ca punarbhogeṣvadīnatā | asādhāraṇahetvādyā vairāgyasya trayo'pyamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणादित्रयं तद्वत्तत्त्वमित्थाविवेचनम् । पुनर्ग्रन्थेरनुदयो बोधस्येते त्रयो मताः

śravaṇāditrayaṃ tadvattattvamitthāvivecanam | punargrantheranudayo bodhasyete trayo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमादिर्धीनिरोधश्च व्यवहारस्य संक्षयः । स्युर्हेत्वाद्या उपरतेरित्यसंकर ईरितः

yamādirdhīnirodhaśca vyavahārasya saṃkṣayaḥ | syurhetvādyā uparaterityasaṃkara īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वबोधः प्रधानं स्यात्साक्षान्मोक्ष प्रदत्वतः । बोधोपकारिणावेतौ वैराग्योपरमावुभौ

tattvabodhaḥ pradhānaṃ syātsākṣānmokṣa pradatvataḥ | bodhopakāriṇāvetau vairāgyoparamāvubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोऽप्यत्यन्तपक्वाश्चेन्महतस्तपसः फलम् । दुरितेन क्वचित्किंचित्कदाचित्प्रतिबध्यते

trayo'pyatyantapakvāścenmahatastapasaḥ phalam | duritena kvacitkiṃcitkadācitpratibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैराग्योपरती पूर्णे बोधस्तु प्रतिबध्यते । यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति पुण्यलोकस्तपोबलात्

vairāgyoparatī pūrṇe bodhastu pratibadhyate | yasya tasya na mokṣo'sti puṇyalokastapobalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णे बोधे तदन्यौ द्वौ प्रतिबद्धौ यदा तदा । मोक्षो विनिश्चितः किन्तु दृष्टदुःखं न नश्यति

pūrṇe bodhe tadanyau dvau pratibaddhau yadā tadā | mokṣo viniścitaḥ kintu dṛṣṭaduḥkhaṃ na naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मलोकतृणीकारो वैराग्यस्यावधिर्मतः । देहात्मवत्परात्मत्वदार्ढ्ये बोधः समाप्यते

brahmalokatṛṇīkāro vairāgyasyāvadhirmataḥ | dehātmavatparātmatvadārḍhye bodhaḥ samāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तिवद्विस्मृतिः सीमा भवेदुपरमस्य हि । दिशानया विनिश्चेयं तारतम्यमवान्तरम्

suptivadvismṛtiḥ sīmā bhaveduparamasya hi | diśānayā viniśceyaṃ tāratamyamavāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरब्धकर्मनानात्वाद्बुद्धानामन्यथान्यथा । वर्तनन्तेन शास्त्रार्थे भ्रमितव्यं न पण्डितैः

ārabdhakarmanānātvādbuddhānāmanyathānyathā | vartanantena śāstrārthe bhramitavyaṃ na paṇḍitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्वकर्मानुसारेण वर्ततन्तां ते यथा तथा । अविशिष्टः सर्वबोधः समा मुक्तिरिति स्थितिः

svasvakarmānusāreṇa vartatantāṃ te yathā tathā | aviśiṣṭaḥ sarvabodhaḥ samā muktiriti sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगच्चित्रं स्वचैतन्ये पटे चित्रमिवार्पितम् । मायया तदपेक्षैव चैतन्ये परिशिष्यताम्

jagaccitraṃ svacaitanye paṭe citramivārpitam | māyayā tadapekṣaiva caitanye pariśiṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रदीपमिमं नित्यं येऽनुसन्दधते बुधाः । पश्यन्तोऽपि जगच्चित्रं ते मुह्यन्ति न पूर्ववत्

citradīpamimaṃ nityaṃ ye'nusandadhate budhāḥ | paśyanto'pi jagaccitraṃ te muhyanti na pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.