Vidyāraṇya: Pañcadaśī 7

आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ | kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याः श्रुतेरभिप्रायः सम्यगत्र विचार्यते । जीवन्मुक्तस्य या तृप्तिः सा तेन विशदायते

asyāḥ śruterabhiprāyaḥ samyagatra vicāryate | jīvanmuktasya yā tṛptiḥ sā tena viśadāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायाभासेन जीवेशौ करोतीति श्रुतत्वतः । कल्पितावेव जीवेशौ ताभ्यां सर्वं प्रकल्पितम्

māyābhāsena jīveśau karotīti śrutatvataḥ | kalpitāveva jīveśau tābhyāṃ sarvaṃ prakalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमाधिष्ठानभूतात्मा कूटस्थासङ्गचिद्वपुः । अन्योन्याध्यासतोऽसङ्गधीस्थजीवोऽत्र पूरुषः

bhramādhiṣṭhānabhūtātmā kūṭasthāsaṅgacidvapuḥ | anyonyādhyāsato'saṅgadhīsthajīvo'tra pūruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधिष्ठानो विमोक्षादौ जीवोऽधिक्रियते न तु । केवलो निरधिष्ठानविभ्रान्तेः क्वाप्यसिद्धितः

sādhiṣṭhāno vimokṣādau jīvo'dhikriyate na tu | kevalo niradhiṣṭhānavibhrānteḥ kvāpyasiddhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिष्ठानांशसंयुक्तं भ्रमांशमवलम्बते । यदा तदाहं संसारीत्येवं जीवोऽतिमन्यते

adhiṣṭhānāṃśasaṃyuktaṃ bhramāṃśamavalambate | yadā tadāhaṃ saṃsārītyevaṃ jīvo'timanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमांशस्य तिरस्कारादधिष्ठानप्रधानता । यदा तदा चिदात्माहमसङ्गोऽस्मीति बुद्ध्यते

bhramāṃśasya tiraskārādadhiṣṭhānapradhānatā | yadā tadā cidātmāhamasaṅgo'smīti buddhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासङ्गेऽहंकृतिर्युक्ता कथमस्मीति चेच्छृणु । एको मुख्यो द्वावमुख्यावित्यर्थस्त्रिविधोऽहमः

nāsaṅge'haṃkṛtiryuktā kathamasmīti cecchṛṇu | eko mukhyo dvāvamukhyāvityarthastrividho'hamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्याध्यासरूपेण कूटस्थाभासयोर्वपुः । एकीभूय भवेन्मुख्यस्तत्र मूढैः प्रपूज्यते

anyonyādhyāsarūpeṇa kūṭasthābhāsayorvapuḥ | ekībhūya bhavenmukhyastatra mūḍhaiḥ prapūjyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथगाभासकूटस्थावमुख्यौ तत्र तत्त्ववित् । पर्यायेण प्रयुङ्क्तेऽहंशब्दं लोके च वैदिके

pṛthagābhāsakūṭasthāvamukhyau tatra tattvavit | paryāyeṇa prayuṅkte'haṃśabdaṃ loke ca vaidike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लौकिकव्यवहारेऽहं गच्छामीत्यादिके बुधः । विविच्यैव चिदाभासं कूटस्थात्तं विवक्षति

laukikavyavahāre'haṃ gacchāmītyādike budhaḥ | vivicyaiva cidābhāsaṃ kūṭasthāttaṃ vivakṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असङ्गोऽहं चिदात्माहमिति शास्त्रीयदृष्टितः । अहंशब्दं प्रयुङ्क्तेयं कूटस्थे केवले बुधः

asaṅgo'haṃ cidātmāhamiti śāstrīyadṛṣṭitaḥ | ahaṃśabdaṃ prayuṅkteyaṃ kūṭasthe kevale budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानिताज्ञानिते त्वात्माभासस्यैव न चात्मनः । तथा च कथमाभासः कूटस्थोऽस्मीति बुद्ध्यताम्

jñānitājñānite tvātmābhāsasyaiva na cātmanaḥ | tathā ca kathamābhāsaḥ kūṭastho'smīti buddhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायं दोषश्चिदाभासः कूटस्थैकस्वभाववान् । आभासत्वस्य मिथ्यात्वात्कूटस्थत्वावशेषणात्

nāyaṃ doṣaścidābhāsaḥ kūṭasthaikasvabhāvavān | ābhāsatvasya mithyātvātkūṭasthatvāvaśeṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूटस्थोऽस्मीति बोधोऽपि मिथ्या चेन्नेति को वदेत् । न हि सत्यतयाभीष्टं रज्जुसर्पविसर्पणम्

kūṭastho'smīti bodho'pi mithyā cenneti ko vadet | na hi satyatayābhīṣṭaṃ rajjusarpavisarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादृशेनापि बोधेन संसारो विनिवर्तते । यक्षानुरूपो हि बलिरित्याहुर्लौकिका जनाः

tādṛśenāpi bodhena saṃsāro vinivartate | yakṣānurūpo hi balirityāhurlaukikā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादाभासपुरुषः सकूटस्थो विविच्य तम् । कूटस्थोऽस्मीति विज्ञातुमर्हतीत्यभ्यधात् श्रुतिः

tasmādābhāsapuruṣaḥ sakūṭastho vivicya tam | kūṭastho'smīti vijñātumarhatītyabhyadhāt śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंदिग्ध अविपर्यस्त बोधो देह आत्मनीक्ष्यते । तद्वदत्रेति निर्णेतुमयमित्यभिधीयते

asaṃdigdha aviparyasta bodho deha ātmanīkṣyate | tadvadatreti nirṇetumayamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् । आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते

dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam | ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमित्यपरोक्षत्वमुच्यते चेत्तदुच्यताम् । स्वयंप्रकाशचैतन्यमपरोक्षं सदा यतः

ayamityaparokṣatvamucyate cettaducyatām | svayaṃprakāśacaitanyamaparokṣaṃ sadā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानमज्ञानमित्यदः । नित्यापरोक्षरूपेऽपि द्वयं स्याद्दशमे यथा

parokṣamaparokṣaṃ ca jñānamajñānamityadaḥ | nityāparokṣarūpe'pi dvayaṃ syāddaśame yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवसंख्याहृतज्ञानो दशमो विभ्रमात्तदा । न वेत्ति दशमोऽस्मीति वीक्ष्यमाणोऽपि तान्नव

navasaṃkhyāhṛtajñāno daśamo vibhramāttadā | na vetti daśamo'smīti vīkṣyamāṇo'pi tānnava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भाति नास्ति दशम इति स्वं दहमं तदा । मत्वा वक्ति तदज्ञानकृतमावरणं विदुः

na bhāti nāsti daśama iti svaṃ dahamaṃ tadā | matvā vakti tadajñānakṛtamāvaraṇaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्यां ममार दशम इति शोचन्प्ररोदिति । अज्ञानकृतविक्षेपं रोदनादिं विदुर्बुधः

nadyāṃ mamāra daśama iti śocanpraroditi | ajñānakṛtavikṣepaṃ rodanādiṃ vidurbudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मृतो दशमोऽस्तीति श्रुत्वाप्तवचनं तदा । परोक्षत्वेन दशमं वेत्ति स्वर्गादिलोकवत्

na mṛto daśamo'stīti śrutvāptavacanaṃ tadā | parokṣatvena daśamaṃ vetti svargādilokavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वमेव दशमोऽसीति गणयित्वा प्रदर्शितः । अपरोक्षतया ज्ञात्वा हृष्यत्येव न रोदिति

tvameva daśamo'sīti gaṇayitvā pradarśitaḥ | aparokṣatayā jñātvā hṛṣyatyeva na roditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञान अवृतिविक्षेप द्विविधा ज्ञान तृप्तयः । शोकापगम इत्येते योजनीयाश्चिदात्मनि

ajñāna avṛtivikṣepa dvividhā jñāna tṛptayaḥ | śokāpagama ityete yojanīyāścidātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारासक्तचित्तः संश्चिदाभासः कदाचन । स्वयंप्रकाशकूटस्थं स्वतत्त्वं नैव वेत्त्ययम्

saṃsārāsaktacittaḥ saṃścidābhāsaḥ kadācana | svayaṃprakāśakūṭasthaṃ svatattvaṃ naiva vettyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भाति नास्ति कूटस्थ इति वक्ति प्रसङ्गतः । कर्ता भोक्ताहमस्मीति विक्षेपं प्रतिपद्यते

na bhāti nāsti kūṭastha iti vakti prasaṅgataḥ | kartā bhoktāhamasmīti vikṣepaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति कूटस्थ इत्यादौ परोक्षं वेत्ति वार्त्तया । पश्चात्कूटस्थ एवास्मीत्येवं वेत्ति विचारतः

asti kūṭastha ityādau parokṣaṃ vetti vārttayā | paścātkūṭastha evāsmītyevaṃ vetti vicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्ता भोक्तेत्येवमादिशोकजातं प्रमुञ्चति । कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव तुष्यति

kartā bhoktetyevamādiśokajātaṃ pramuñcati | kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva tuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानमावृतिस्तद्वद्विक्षेपश्च परोक्षधीः । अपरोक्षमतिः शोकमोक्षस्तृप्तिर्निरङ्कुशा

ajñānamāvṛtistadvadvikṣepaśca parokṣadhīḥ | aparokṣamatiḥ śokamokṣastṛptirniraṅkuśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तावस्था इमाः सन्ति चिदाभासस्य तास्विमौ । बन्धमोक्षौ स्थितौ तत्र तिस्रो बन्धकृतः स्मृताः

saptāvasthā imāḥ santi cidābhāsasya tāsvimau | bandhamokṣau sthitau tatra tisro bandhakṛtaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जानामीत्युदासीनव्यवहारस्य कारणम् । विचारप्रागभावेन युक्तमज्ञानमीरितम्

na jānāmītyudāsīnavyavahārasya kāraṇam | vicāraprāgabhāvena yuktamajñānamīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमार्गेण विचार्याथ नास्ति नो भाति चेत्यसौ । विपरीतव्यवहृतिरावृतेः कार्यमिष्यते

amārgeṇa vicāryātha nāsti no bhāti cetyasau | viparītavyavahṛtirāvṛteḥ kāryamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहद्वयचिदाभासरूपो विक्षेप ईरितः । कर्तृत्वाद्यखिलः शोकः संसाराख्योऽस्य बन्धकः

dehadvayacidābhāsarūpo vikṣepa īritaḥ | kartṛtvādyakhilaḥ śokaḥ saṃsārākhyo'sya bandhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानमावृतिश्चैते विक्षेपात्प्राक्प्रसिद्ध्यतः । यद्यप्यथाप्यवस्थेते विक्षेपस्यैव नात्मनः

ajñānamāvṛtiścaite vikṣepātprākprasiddhyataḥ | yadyapyathāpyavasthete vikṣepasyaiva nātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्षेपोत्पत्तितः पूर्वमपि विक्षेपसंस्कृतिः । अस्त्येव तदवस्थात्वमविरुद्धं ततस्तयोः

vikṣepotpattitaḥ pūrvamapi vikṣepasaṃskṛtiḥ | astyeva tadavasthātvamaviruddhaṃ tatastayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मण्यारोपितत्वेन ब्रह्मावस्थे इमे इति । नशङ्कनीयं सर्वासां ब्रह्मण्येवाधिरोपणात्

brahmaṇyāropitatvena brahmāvasthe ime iti | naśaṅkanīyaṃ sarvāsāṃ brahmaṇyevādhiropaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसार्यहं विबुद्धोऽहं निःशोकस्तुष्ट इत्यपि । जीवगा उत्तरावस्था भान्ति न ब्रह्मगा यदि

saṃsāryahaṃ vibuddho'haṃ niḥśokastuṣṭa ityapi | jīvagā uttarāvasthā bhānti na brahmagā yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्ह्यज्ञोऽहं ब्रह्मसत्त्वभाने मद्दृष्टितो न हि । इति पूर्वे अवस्थे च भासेते जीवगे खलु

tarhyajño'haṃ brahmasattvabhāne maddṛṣṭito na hi | iti pūrve avasthe ca bhāsete jīvage khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानस्याश्रयो ब्रह्मेत्यधिष्ठानतया जगुः । जीवावस्थात्वमज्ञानाभिमानित्वादवादिषम्

ajñānasyāśrayo brahmetyadhiṣṭhānatayā jaguḥ | jīvāvasthātvamajñānābhimānitvādavādiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानद्वयेन नष्टेऽस्मिन्नज्ञाने तत्कृतावृतिः । न भाति नास्ति चेत्येषा द्विविधापि विनश्यति

jñānadvayena naṣṭe'sminnajñāne tatkṛtāvṛtiḥ | na bhāti nāsti cetyeṣā dvividhāpi vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षज्ञानतो नश्येदसत्त्वावृत्तिहेतुता । अपरोक्षज्ञाननाश्या ह्यभानावृत्तिहेतुता

parokṣajñānato naśyedasattvāvṛttihetutā | aparokṣajñānanāśyā hyabhānāvṛttihetutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभानावरणे नष्टे जीवत्वारोपसंक्षयात् । कर्तृत्वाद्यखिलः शोकः संसाराख्यः निवर्तते

abhānāvaraṇe naṣṭe jīvatvāropasaṃkṣayāt | kartṛtvādyakhilaḥ śokaḥ saṃsārākhyaḥ nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्ते सर्वसंसारे नित्यमुक्तत्वभासनात् । निरङ्कुशा भवेत्तृप्तिः पुनः शोकासमुद्भवात्

nivṛtte sarvasaṃsāre nityamuktatvabhāsanāt | niraṅkuśā bhavettṛptiḥ punaḥ śokāsamudbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरोक्षज्ञानशोकनिवृत्ताख्ये उभे इमे । अवस्थे जीवगे ब्रूते आत्मानं चेदिति श्रुतिः

aparokṣajñānaśokanivṛttākhye ubhe ime | avasthe jīvage brūte ātmānaṃ cediti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमित्यपरोक्षत्वमुक्तं तद्द्विविधं भवेत् । विषयस्वप्रकाशत्वाद्धियाप्येवं तदीक्षणात्

ayamityaparokṣatvamuktaṃ taddvividhaṃ bhavet | viṣayasvaprakāśatvāddhiyāpyevaṃ tadīkṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षज्ञानकालेऽपि विषयस्वप्रकाशता । समाब्रह्म स्वप्रकाशमस्तीत्येवं विबोधनात्

parokṣajñānakāle'pi viṣayasvaprakāśatā | samābrahma svaprakāśamastītyevaṃ vibodhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं ब्रह्मेत्यनुल्लिख्य ब्रह्मास्तीत्येवमुल्लिख्त् । परोक्षज्ञानमेतं न भ्रान्तं बाधानिरूपणात्

ahaṃ brahmetyanullikhya brahmāstītyevamullikht | parokṣajñānametaṃ na bhrāntaṃ bādhānirūpaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म नास्तीति मानं चेत्स्याद्बाध्येत तदा ध्रुवम् । न चैवं प्रबलं मनं पश्यामोऽतो न बाध्यते

brahma nāstīti mānaṃ cetsyādbādhyeta tadā dhruvam | na caivaṃ prabalaṃ manaṃ paśyāmo'to na bādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्त्यनुल्लेखमात्रेण भ्रमत्वे स्वर्गधीरपि । भ्रान्तिः स्याद्व्यक्त्यनुल्लेखात्सामान्योल्लेखदर्शनात्

vyaktyanullekhamātreṇa bhramatve svargadhīrapi | bhrāntiḥ syādvyaktyanullekhātsāmānyollekhadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरोक्षत्व योग्यस्य न परोक्षमतिर्भ्रमः । परोक्षमित्यनुल्लेखादर्थात्पारोक्ष्यसम्भवात्

aparokṣatva yogyasya na parokṣamatirbhramaḥ | parokṣamityanullekhādarthātpārokṣyasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशागृहीतिर्भ्रान्तिश्चेद् घटज्ञां भ्रमो भवेत् । निरंशस्यापि संशत्वं व्यावर्त्यांशविभेदतः

aṃśāgṛhītirbhrāntiśced ghaṭajñāṃ bhramo bhavet | niraṃśasyāpi saṃśatvaṃ vyāvartyāṃśavibhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्वांशो निवर्तेत परोक्षज्ञानतस्तथा । अभानांशनिवृत्तिः स्यादपरोक्षधिया कृता

asatvāṃśo nivarteta parokṣajñānatastathā | abhānāṃśanivṛttiḥ syādaparokṣadhiyā kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमोऽस्तीत्यविभ्रान्तं परोक्षज्ञानमीक्ष्यते । ब्रह्मास्तीत्यपि तद्वत्स्यादज्ञानावरणं समम्

daśamo'stītyavibhrāntaṃ parokṣajñānamīkṣyate | brahmāstītyapi tadvatsyādajñānāvaraṇaṃ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा ब्रह्मेति वाक्यार्थे निःशेषेण विचारिते । व्यक्तिरुल्लिख्यते यद्वद्दशमस्त्वमसीत्यतः

ātmā brahmeti vākyārthe niḥśeṣeṇa vicārite | vyaktirullikhyate yadvaddaśamastvamasītyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमः क इति प्रश्ने त्वमेवेति निराकृते । गणयित्वा स्वेन सह स्वमेव दशमं स्मरेत्

daśamaḥ ka iti praśne tvameveti nirākṛte | gaṇayitvā svena saha svameva daśamaṃ smaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमोऽस्मीति वाक्योत्था न धीरस्य विहन्यते । आदिमध्यावसानेषु न नवत्वस्य संशयः

daśamo'smīti vākyotthā na dhīrasya vihanyate | ādimadhyāvasāneṣu na navatvasya saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदेवेत्यादिवाक्येन ब्रह्मसत्त्वं परोक्षतः । गृहीत्वा तत्त्वमस्यादिवाक्याद्व्यक्तिं समुल्लिखेत्

sadevetyādivākyena brahmasattvaṃ parokṣataḥ | gṛhītvā tattvamasyādivākyādvyaktiṃ samullikhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदि मध्यावसानेषु स्वस्य ब्रह्मत्वधीरियम् । नैव व्यभिचरेत्तस्मादापरोक्षं प्रतिष्ठितम्

ādi madhyāvasāneṣu svasya brahmatvadhīriyam | naiva vyabhicarettasmādāparokṣaṃ pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मादिकारणत्वाख्यलक्षणेन भृगुः पुरा । परोक्षेण गृहीत्वाथ विचारात् व्यक्तिमैक्षत

janmādikāraṇatvākhyalakṣaṇena bhṛguḥ purā | parokṣeṇa gṛhītvātha vicārāt vyaktimaikṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपि त्वमसीत्यत्र वाक्यं नोचे भृगोः पिता । तथाप्यन्नं प्राणमिति विचार्यस्थलमुक्तवान्

yadyapi tvamasītyatra vākyaṃ noce bhṛgoḥ pitā | tathāpyannaṃ prāṇamiti vicāryasthalamuktavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नप्राणादि कोषेषु सुविचार्य पुनः पुनः । आनन्दव्यक्तिमीक्षित्वा ब्रह्मलक्षाप्ययूयुजत्

annaprāṇādi koṣeṣu suvicārya punaḥ punaḥ | ānandavyaktimīkṣitvā brahmalakṣāpyayūyujat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्येवं ब्रह्मस्वलक्षणम् । उक्त्वा गुहाहितत्वेन कोशेष्वेतत् प्रदर्शितम्

satyaṃ jñānamanantaṃ cetyevaṃ brahmasvalakṣaṇam | uktvā guhāhitatvena kośeṣvetat pradarśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारोक्ष्येण विबुध्येन्द्रो य आत्मेयादिलक्षणात् । अपरोक्षीकर्तुमिच्छंश्चतुर्वारं गुरुं ययौ

pārokṣyeṇa vibudhyendro ya ātmeyādilakṣaṇāt | aparokṣīkartumicchaṃścaturvāraṃ guruṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा वा इअदमित्यादौ परोक्षं ब्रह्मलक्षितम् । अध्यारोपापवादाभ्यां प्रज्ञानं ब्रह्म दर्शितम्

ātmā vā iadamityādau parokṣaṃ brahmalakṣitam | adhyāropāpavādābhyāṃ prajñānaṃ brahma darśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवान्तरेण वाक्येन परोक्षब्रह्मधीर्भवेत् । सर्वत्रैव महावाक्यविचारात्त्वपरोक्षधीः

avāntareṇa vākyena parokṣabrahmadhīrbhavet | sarvatraiva mahāvākyavicārāttvaparokṣadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मापारोक्ष्यसिद्ध्यर्थं महावाक्यमितीरितम् । वाक्यवृत्तावतो ब्रह्मापरोक्ष्ये विमतिर्नहि

brahmāpārokṣyasiddhyarthaṃ mahāvākyamitīritam | vākyavṛttāvato brahmāparokṣye vimatirnahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलम्बनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोः । अन्तःकरणसम्भिन्नबोधः सत्त्वम्पदाभिधः

ālambanatayā bhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ | antaḥkaraṇasambhinnabodhaḥ sattvampadābhidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायोपाधिर्जगद्योनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः । पारोक्ष्यशबलः सत्याद्यात्मकस्तत्पदाभिधः

māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ | pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्परोक्षतैकस्य सद्वितीयत्वपूर्णता । विरुद्ध्येते यतस्तस्माल्लक्षणा सम्प्रवर्तते

pratyakparokṣataikasya sadvitīyatvapūrṇatā | viruddhyete yatastasmāllakṣaṇā sampravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा । सोऽयमित्यादिवाक्यस्थपदयोरिव नापरा

tattvamasyādivākyeṣu lakṣaṇā bhāgalakṣaṇā | so'yamityādivākyasthapadayoriva nāparā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नात्र संमतः । अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषां मतः

saṃsargo vā viśiṣṭo vā vākyārtho nātra saṃmataḥ | akhaṇḍaikarasatvena vākyārtho viduṣāṃ mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यग्बोधो य आभाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः । अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः

pratyagbodho ya ābhāti so'dvayānandalakṣaṇaḥ | advayānandarūpaśca pratyagbodhaikalakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थमन्योऽन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् । अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यवर्त्येत तदैव हि । तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु । पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवशिष्यते

itthamanyo'nyatādātmyapratipattiryadā bhavet | abrahmatvaṃ tvamarthasya vyavartyeta tadaiva hi | tadarthasya ca pārokṣyaṃ yadyevaṃ kiṃ tataḥ śṛṇu | pūrṇānandaikarūpeṇa pratyagbodho'vaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सति महावाक्यात्परोक्षज्ञानमीर्यते । यैस्तेषां शास्त्रसिद्धान्तविज्ञानं शोभतेतराम्

evaṃ sati mahāvākyātparokṣajñānamīryate | yaisteṣāṃ śāstrasiddhāntavijñānaṃ śobhatetarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्तां शास्त्रस्य सिद्धान्तो युक्त्या वाक्यात्परोक्षधीः । स्वर्गादिवाक्यवन्नेवं दशमे व्यभिचारतः

āstāṃ śāstrasya siddhānto yuktyā vākyātparokṣadhīḥ | svargādivākyavannevaṃ daśame vyabhicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतोऽपरोक्षजीवस्य ब्रह्मत्वमभिवांछतः । नश्येत्सिद्धपरोक्षत्वमिति युक्तिर्महत्यहो

svato'parokṣajīvasya brahmatvamabhivāṃchataḥ | naśyetsiddhaparokṣatvamiti yuktirmahatyaho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिमिष्टवतो मूलमपि नष्टमितीरितम् । लौकिकं वचनं सार्थं सम्पन्नं त्वत्प्रसादतः

vṛddhimiṣṭavato mūlamapi naṣṭamitīritam | laukikaṃ vacanaṃ sārthaṃ sampannaṃ tvatprasādataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःकरणसंभिन्नबोधो जीवोऽपरोक्षताम् । अर्हत्युपाधिसद्भावान्न तु ब्रह्मानुपाधितः

antaḥkaraṇasaṃbhinnabodho jīvo'parokṣatām | arhatyupādhisadbhāvānna tu brahmānupādhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवं ब्रह्मत्वबोधस्य सोपाधिविषयत्वतः । यावद्विदेहकैवल्यमुपाधेरनिवारणात्

naivaṃ brahmatvabodhasya sopādhiviṣayatvataḥ | yāvadvidehakaivalyamupādheranivāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःकरणसाहित्यराहित्याभ्यां विशिष्यते । उपाधिर्जीवभावस्य ब्रह्मतायाश्च नान्यथा

antaḥkaraṇasāhityarāhityābhyāṃ viśiṣyate | upādhirjīvabhāvasya brahmatāyāśca nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विधिरुपाधिः स्यात्प्रतिषेधस्तथा न किम् । सुवर्णलौहभेदेन शृङ्खलात्वं न भिद्यते

yathā vidhirupādhiḥ syātpratiṣedhastathā na kim | suvarṇalauhabhedena śṛṅkhalātvaṃ na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतद्व्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन च । वेदान्तानां प्रवृत्तिः स्याद्द्विधेत्याचार्यभाषितम्

atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena ca | vedāntānāṃ pravṛttiḥ syāddvidhetyācāryabhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमर्थपरित्यागादहं ब्रह्मेति धीः कुतः । नैवमंशस्य हि त्यागो भागलक्षणयोदितः

ahamarthaparityāgādahaṃ brahmeti dhīḥ kutaḥ | naivamaṃśasya hi tyāgo bhāgalakṣaṇayoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःकरणसन्त्यागादवशिष्टे चिदात्मनि । अहं ब्रह्मेति वाक्येन ब्रह्मत्वं साक्षिणीक्ष्यते

antaḥkaraṇasantyāgādavaśiṣṭe cidātmani | ahaṃ brahmeti vākyena brahmatvaṃ sākṣiṇīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रकाशोऽपि साक्ष्येष धीवृत्त्या व्याप्यतेऽन्यवत् । फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिर्निवारितम्

svaprakāśo'pi sākṣyeṣa dhīvṛttyā vyāpyate'nyavat | phalavyāpyatvamevāsya śāstrakṛdbhirnivāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धितत्स्थचिदाभासौ द्वावपि व्याप्नुतो घटम् । तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासेन घटः स्फुरेत्

buddhitatsthacidābhāsau dvāvapi vyāpnuto ghaṭam | tatrājñānaṃ dhiyā naśyedābhāsena ghaṭaḥ sphuret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता । स्वयं स्फुरणरूपत्वान्नाभास उपयुज्यते

brahmaṇyajñānanāśāya vṛttivyāptirapekṣitā | svayaṃ sphuraṇarūpatvānnābhāsa upayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुर्दीपावपेक्ष्येते घटादेर्दर्शने तथा । न दीपदर्शने किन्तु चक्षुरेकमपेक्ष्यते

cakṣurdīpāvapekṣyete ghaṭāderdarśane tathā | na dīpadarśane kintu cakṣurekamapekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितोऽप्यसौ चिदाभासो ब्रह्मण्येकीभवेत्परम् । न तु ब्रह्मणि अतीशयं फलं कुर्याद्घट आदिवत्

sthito'pyasau cidābhāso brahmaṇyekībhavetparam | na tu brahmaṇi atīśayaṃ phalaṃ kuryādghaṭa ādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रमेयमनादिं चेत्यत्र श्रुत्येदमीरितम् । मनसैवेदमाप्तव्यमिति धीव्याप्यता श्रुता

aprameyamanādiṃ cetyatra śrutyedamīritam | manasaivedamāptavyamiti dhīvyāpyatā śrutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति वाक्यतः । ब्रह्मात्मव्यक्तिमुल्लिख्य यो बोधः सोऽभिधीयते

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti vākyataḥ | brahmātmavyaktimullikhya yo bodhaḥ so'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु बोधोऽपरोक्षोऽत्र महावाक्यात् तथाप्यसौ । न दृढः श्रवणादीनामाचार्यैः पुनरीरणात्

astu bodho'parokṣo'tra mahāvākyāt tathāpyasau | na dṛḍhaḥ śravaṇādīnāmācāryaiḥ punarīraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं ब्रह्मेति वाक्यार्थबोधो यावद्दृढीभवेत् । शमादिसहितस्तावदभ्यसेच्छ्रवणादिकम्

ahaṃ brahmeti vākyārthabodho yāvaddṛḍhībhavet | śamādisahitastāvadabhyasecchravaṇādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाधं सन्ति ह्यदार्ढ्यस्य हेतवः श्रुत्यनेकता । असम्भाव्यत्वमर्थस्य विपरीत च भावना

bādhaṃ santi hyadārḍhyasya hetavaḥ śrutyanekatā | asambhāvyatvamarthasya viparīta ca bhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाखाभेदात्कामभेदाच्छ्रुतं कर्माण्यथान्यथा । एवमत्रापि माशङ्कीत्यतः श्रवणमाचरेत्

śākhābhedātkāmabhedācchrutaṃ karmāṇyathānyathā | evamatrāpi māśaṅkītyataḥ śravaṇamācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदान्तानामशेषाणामादिमध्यावसानतः । ब्रह्मात्मन्येव तात्पर्यमितिधीः श्रवणं भवेत्

vedāntānāmaśeṣāṇāmādimadhyāvasānataḥ | brahmātmanyeva tātparyamitidhīḥ śravaṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्वयाध्याय एतत्सूक्तं धीस्वास्थ्यकारिभिः । तर्कैः सम्भावनार्थस्य द्वितीयाध्यायः ईरिता

samanvayādhyāya etatsūktaṃ dhīsvāsthyakāribhiḥ | tarkaiḥ sambhāvanārthasya dvitīyādhyāyaḥ īritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुजन्मदृढाभ्यासाद्देहादिष्वात्मधीः क्षणात् । पुनः पुनरुदेत्येवं जगत्सत्यत्वधीरपि

bahujanmadṛḍhābhyāsāddehādiṣvātmadhīḥ kṣaṇāt | punaḥ punarudetyevaṃ jagatsatyatvadhīrapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीता भावनेयमैकाग्र्यात्सा निवर्तते । तत्त्वोपदेशात् प्रागेव भवत्येतदुपासनात्

viparītā bhāvaneyamaikāgryātsā nivartate | tattvopadeśāt prāgeva bhavatyetadupāsanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपास्तयोऽत एवत्र ब्रह्मशास्त्रेऽपि चिन्तिताः । प्रागनभ्यासिनः पश्चाद्ब्रह्माभ्यासेन तद्भवेत्

upāstayo'ta evatra brahmaśāstre'pi cintitāḥ | prāganabhyāsinaḥ paścādbrahmābhyāsena tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विदुर्बुधाः

taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam | etadekaparatvaṃ ca brahmābhyāsaṃ vidurbudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्बहुञ्छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ | nānudhyāyādbahuñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिस्मृती नित्यमात्मन्येकाग्रतां धियः । विधत्तो विपरीताया भावनायाः क्षयाय हि

iti śrutismṛtī nityamātmanyekāgratāṃ dhiyaḥ | vidhatto viparītāyā bhāvanāyāḥ kṣayāya hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यथा वर्तते तस्य तत्त्वं हित्वान्यथात्वधीः । विपरीत भावना स्यात्पित्रादावरिधीर्यथा

yad yathā vartate tasya tattvaṃ hitvānyathātvadhīḥ | viparīta bhāvanā syātpitrādāvaridhīryathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा देहादिभिन्नोऽयं मिथ्या चेदं जगत् तयोः । देहाद्यात्मत्वसत्यत्वधीर्विपर्ययभावना

ātmā dehādibhinno'yaṃ mithyā cedaṃ jagat tayoḥ | dehādyātmatvasatyatvadhīrviparyayabhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वभावनया नश्येत्सातो देहातिरिक्तताम् । आत्मनो भावयेत्तद्वन्मिथ्यात्वं जगतोऽनिशम्

tattvabhāvanayā naśyetsāto dehātiriktatām | ātmano bhāvayettadvanmithyātvaṃ jagato'niśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं मन्त्रजपवन्मूर्तिध्यानवच्चात्मभेदधीः । जगन्मिथ्यात्वधीश्चात्र व्यावर्त्या स्यादुतान्यथा

kiṃ mantrajapavanmūrtidhyānavaccātmabhedadhīḥ | jaganmithyātvadhīścātra vyāvartyā syādutānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथेति विजानीहि दृष्टार्थत्वेन भुक्तिवत् । बुभुक्षुर्जपवद्भुङ्क्ते न कश्चिन्नियतः क्वचित्

anyatheti vijānīhi dṛṣṭārthatvena bhuktivat | bubhukṣurjapavadbhuṅkte na kaścinniyataḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्नाति वा न वाश्नाति भुङ्क्ते वा स्वेच्छयान्यथा । येन केन प्रकारेण क्षुधामपनिनीशति

aśnāti vā na vāśnāti bhuṅkte vā svecchayānyathā | yena kena prakāreṇa kṣudhāmapaninīśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमेन जपं कुर्यादकृतौ प्रत्यवायतः । अन्यथाकरणेऽनर्थः स्वरवर्णविपर्ययात्

niyamena japaṃ kuryādakṛtau pratyavāyataḥ | anyathākaraṇe'narthaḥ svaravarṇaviparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुधेव दृष्टबाधाकृद्विपरीता च भावना । जेया केनाप्युपायेन नास्त्यत्रानुष्ठितेः क्रमः

kṣudheva dṛṣṭabādhākṛdviparītā ca bhāvanā | jeyā kenāpyupāyena nāstyatrānuṣṭhiteḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायः पूर्वमेवोक्तस्तच्चिन्ताकथनादिकः । एतदेकपरत्वेऽपि निर्बन्धो ध्यानवन्न हि

upāyaḥ pūrvamevoktastaccintākathanādikaḥ | etadekaparatve'pi nirbandho dhyānavanna hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्तिप्रत्ययसान्तत्यमन्यानन्तरितं धियः । ध्यानं तत्रातिनिर्बन्धो मनसश्चञ्चलात्मनः

mūrtipratyayasāntatyamanyānantaritaṃ dhiyaḥ | dhyānaṃ tatrātinirbandho manasaścañcalātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham | tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्यब्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि । अपि वह्न्यशनात् साधो विषम्श्चित्तनिग्रहः

apyabdhipānānmahataḥ sumerūnmūlanādapi | api vahnyaśanāt sādho viṣamścittanigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथनादौ न निर्बन्धः शृङ्खलाबद्धदेहवत् । किन्त्वनन्तेतिहासाद्यैर्विनोदो नाट्यवद्धियः

kathanādau na nirbandhaḥ śṛṅkhalābaddhadehavat | kintvanantetihāsādyairvinodo nāṭyavaddhiyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.