Vidyāraṇya: Pañcadaśī 7

चिदेवात्मा जगन्मिथ्येत्यत्र पर्यवसानतः । निदिध्यासनविक्षेपो नेतिहासादिभिर्भवेत्

cidevātmā jaganmithyetyatra paryavasānataḥ | nididhyāsanavikṣepo netihāsādibhirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृषिवाणिज्यसेवादौ काव्यतर्कादिकेषु च । विक्षिप्यते प्रवृत्ता धीस्तैस्तत्त्वस्मृत्यसम्भवात्

kṛṣivāṇijyasevādau kāvyatarkādikeṣu ca | vikṣipyate pravṛttā dhīstaistattvasmṛtyasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुसन्दधतैवात्र भोजनादौ प्रवर्तितुम् । शक्यतेऽत्यन्तविक्षेपाभावादाशु पुनः स्मृतेः

anusandadhataivātra bhojanādau pravartitum | śakyate'tyantavikṣepābhāvādāśu punaḥ smṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वविस्मृतिमात्रान्नानर्थः किन्तु विपर्ययात् । विपर्येतुं न कालोऽस्ति झटिति स्मरतः क्वचित्

tattvavismṛtimātrānnānarthaḥ kintu viparyayāt | viparyetuṃ na kālo'sti jhaṭiti smarataḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्व स्मृतेरवसरो नास्त्यन्याभ्यासशालिनः । प्रत्युताभ्यासघतित्वाद्बलात्तत्त्वमपेक्ष्यते

tattva smṛteravasaro nāstyanyābhyāsaśālinaḥ | pratyutābhyāsaghatitvādbalāttattvamapekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमेवैकं विजानीत ह्यन्या वाचो विमुञ्चथ । इति श्रुतं तथान्यत्र वाचो विग्लापनन्त्विति

tamevaikaṃ vijānīta hyanyā vāco vimuñcatha | iti śrutaṃ tathānyatra vāco viglāpanantviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारादि त्यजन्नैव जीवेच्छास्त्रान्तरं त्यजन् । किं न जीवसि येनैवं करोष्यत्र दुराग्रहम्

āhārādi tyajannaiva jīvecchāstrāntaraṃ tyajan | kiṃ na jīvasi yenaivaṃ karoṣyatra durāgraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनकादेः कथं राज्यमिति चेद्दृढबोधतः । तथा तवापि चेत्तर्कं पठ यद्वा कृषिं कुरु

janakādeḥ kathaṃ rājyamiti ceddṛḍhabodhataḥ | tathā tavāpi cettarkaṃ paṭha yadvā kṛṣiṃ kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यात्ववासनादार्ढ्ये प्रारब्धक्षयकाङ्क्षया । अक्लिश्यन्तः प्रवर्तन्ते स्वस्वकर्मानुसारतः

mithyātvavāsanādārḍhye prārabdhakṣayakāṅkṣayā | akliśyantaḥ pravartante svasvakarmānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिप्रसङ्गो मा शक्यः स्वकर्मवशवर्तिनाम् । अस्तु वा कः अत्र शक्येत कर्म वारयितुं वद

atiprasaṅgo mā śakyaḥ svakarmavaśavartinām | astu vā kaḥ atra śakyeta karma vārayituṃ vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानिनोऽज्ञानिन्श्चात्र समेऽप्यारब्धकर्मणि । न क्लेषो ज्ञानिनो धैर्यान्मूढः क्लिश्यत्यधैर्यतः

jñānino'jñāninścātra same'pyārabdhakarmaṇi | na kleṣo jñānino dhairyānmūḍhaḥ kliśyatyadhairyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गे गन्त्रोर्द्वयोः श्रान्तौ समायामप्यदूरताम् । जानन्धैर्याद्द्रुतं गच्छेदन्यस्तिष्ठति दीनधीः

mārge gantrordvayoḥ śrāntau samāyāmapyadūratām | jānandhairyāddrutaṃ gacchedanyastiṣṭhati dīnadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षात्कृतात्मधीः सम्यगविपर्ययबाधितः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्

sākṣātkṛtātmadhīḥ samyagaviparyayabādhitaḥ | kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगन्मिथ्यात्वधीभावादाक्षिप्तौ काम्यकामुकौ । तयोरभावे सन्तापः शाम्येन्निःस्नेहदीपवत्

jaganmithyātvadhībhāvādākṣiptau kāmyakāmukau | tayorabhāve santāpaḥ śāmyenniḥsnehadīpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धर्वपत्तने किंचिन्नेन्द्रजालिकनिर्मितम् । जानन् कामयते किन्तु जिहासति हसन्निदम्

gandharvapattane kiṃcinnendrajālikanirmitam | jānan kāmayate kintu jihāsati hasannidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपातरमणीयेषु भोगेष्वेवं विचारवान् । नानुरज्जति किन्त्वेतान् दोषदृष्ट्या जिहासति

āpātaramaṇīyeṣu bhogeṣvevaṃ vicāravān | nānurajjati kintvetān doṣadṛṣṭyā jihāsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थानामर्जने क्लेशस्तथैव परिरक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थान्क्लेशकारिणः

arthānāmarjane kleśastathaiva parirakṣaṇe | nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigarthānkleśakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसपाञ्चातिकायास्तु यन्त्रलोलेऽङ्गपञ्जरे । स्नाय्वस्थिग्रन्थिशालिन्याः स्त्रियाः किमिव शोभनम्

māṃsapāñcātikāyāstu yantralole'ṅgapañjare | snāyvasthigranthiśālinyāḥ striyāḥ kimiva śobhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमादिषु शास्त्रेषु दोषाः सम्यक्प्रपञ्चिताः । विमृशन्ननिशन्तानि कथं दुःखेषु मज्जति

evamādiṣu śāstreṣu doṣāḥ samyakprapañcitāḥ | vimṛśannaniśantāni kathaṃ duḥkheṣu majjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विषं ह्यत्तुमिच्छति । मिष्टान्नध्वस्ततृड्जानन्नामूढस्तज्जिघत्सति

kṣudhayā pīḍyamāno'pi na viṣaṃ hyattumicchati | miṣṭānnadhvastatṛḍjānannāmūḍhastajjighatsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारब्धकर्मप्राबल्याद्भोगेष्विच्छा भवेद्यदि । क्लिश्यनेव तदाप्येष भुङ्क्ते विष्टिगृहीतवत्

prārabdhakarmaprābalyādbhogeṣvicchā bhavedyadi | kliśyaneva tadāpyeṣa bhuṅkte viṣṭigṛhītavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुञ्जानास्तानपि बुधाः श्रद्धावन्तः कुटुम्बिनः । नाद्यापि कर्म नश्छिन्नमिति क्लिश्यन्ति सन्ततम्

bhuñjānāstānapi budhāḥ śraddhāvantaḥ kuṭumbinaḥ | nādyāpi karma naśchinnamiti kliśyanti santatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायं क्लेशोऽत्र संसारतापः किन्तु विरक्तता । भ्रान्तिज्ञाननिदानो हि तापः सांसारिकः स्मृतः

nāyaṃ kleśo'tra saṃsāratāpaḥ kintu viraktatā | bhrāntijñānanidāno hi tāpaḥ sāṃsārikaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकेन परिक्लिश्यन्नल्पभोगेन तृप्यति । अन्यथानन्तभोगेऽपि नैव तृप्यति कर्हिचित्

vivekena parikliśyannalpabhogena tṛpyati | anyathānantabhoge'pi naiva tṛpyati karhicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एव अभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati | haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya eva abhivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये । विज्ञाय सेवितश्चौरी मैत्रीमेति न चौरताम्

parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye | vijñāya sevitaścaurī maitrīmeti na cauratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसो निगृहीतस्य लीलाभोगोऽल्पकोऽपि यः । तमेवालब्धविस्तारं क्लिष्टत्वाद्बहु मन्यते

manaso nigṛhītasya līlābhogo'lpako'pi yaḥ | tamevālabdhavistāraṃ kliṣṭatvādbahu manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धमुक्तो महीपालो ग्राममात्रेण तुष्यति । परैर्न बद्धो नाक्रान्तो न राष्ट्रं बहु मन्यते

baddhamukto mahīpālo grāmamātreṇa tuṣyati | parairna baddho nākrānto na rāṣṭraṃ bahu manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेके जाग्रति सति दोषदर्शनलक्षणे । कथमारब्धकर्मापि भोगेच्छां जनयिष्यति

viveke jāgrati sati doṣadarśanalakṣaṇe | kathamārabdhakarmāpi bhogecchāṃ janayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैष दोषो यतोऽनेकविधं प्रारब्धमीक्ष्यते । इच्छानिच्छा परेच्छा च प्रारब्धं त्रिविधं स्मृतम्

naiṣa doṣo yato'nekavidhaṃ prārabdhamīkṣyate | icchānicchā parecchā ca prārabdhaṃ trividhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपथ्यसेविन्श्चौरा राजदाररता अपि । जानन्त एव स्वानर्थमिच्छन्त्यारब्धकर्मतः

apathyasevinścaurā rājadāraratā api | jānanta eva svānarthamicchantyārabdhakarmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चात्रैतद्वारयितुमीश्वरेणापि शक्यते । यत ईश्वर एवाह गीतायामर्जुनं प्रति

na cātraitadvārayitumīśvareṇāpi śakyate | yata īśvara evāha gītāyāmarjunaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi | prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं भाविभावानां प्रतीकारो भवेद्यदि । तदा दुःखैर्न लिप्येरन् नलरामयुधिष्ठिराः

avaśyaṃ bhāvibhāvānāṃ pratīkāro bhavedyadi | tadā duḥkhairna lipyeran nalarāmayudhiṣṭhirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चेश्वरत्वमीशस्य हीयते तावता यतः । अवश्यं भाविताप्येषईश्वरेण एव निर्मिता

na ceśvaratvamīśasya hīyate tāvatā yataḥ | avaśyaṃ bhāvitāpyeṣaīśvareṇa eva nirmitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नोत्तराभ्यामेवैतद्गम्यतेऽर्जुनकृष्णयोः । अनिच्छापूर्वकं चास्ति प्रारब्धमिति तच्छृणु

praśnottarābhyāmevaitadgamyate'rjunakṛṣṇayoḥ | anicchāpūrvakaṃ cāsti prārabdhamiti tacchṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः

atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ | anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्

kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ | mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā | kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानिच्छन्तो न चेच्छन्तः परदाक्षिण्यसंयुताः । सुखदुःखे भजन्त्येतत्परेच्छा पूर्वकर्म हि

nānicchanto na cecchantaḥ paradākṣiṇyasaṃyutāḥ | sukhaduḥkhe bhajantyetatparecchā pūrvakarma hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं तर्हि किमिच्छन्नित्येवमिच्छा निषिध्यते । नेच्छानिषेधः किन्त्विच्छाबाधो भर्जितबीजवत्

kathaṃ tarhi kimicchannityevamicchā niṣidhyate | necchāniṣedhaḥ kintvicchābādho bharjitabījavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्जितानि तु बीजानि सन्त्यकार्यकराणि च । विद्वदिच्छा यथेष्टव्या सत्त्वबोधान्न कार्यकृत्

bharjitāni tu bījāni santyakāryakarāṇi ca | vidvadicchā yatheṣṭavyā sattvabodhānna kāryakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दग्धबीजमरोहेऽपि भक्षणायोपयुज्यते । विद्वदिच्छाप्यल्पभोगं कुर्यान्न व्यसनं बहु

dagdhabījamarohe'pi bhakṣaṇāyopayujyate | vidvadicchāpyalpabhogaṃ kuryānna vyasanaṃ bahu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगेन चरितार्थत्वात्प्रारब्धं कर्म हीयते । भोक्तव्यसत्यताभ्रान्त्याव्यसनं तत्र जायते

bhogena caritārthatvātprārabdhaṃ karma hīyate | bhoktavyasatyatābhrāntyāvyasanaṃ tatra jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा विनश्यत्वयं भोगो वर्धतामुत्तरोत्तरम् । मा विघ्नाः प्रतिबध्नन्तु धन्योऽस्म्यस्मादिति भ्रमः

mā vinaśyatvayaṃ bhogo vardhatāmuttarottaram | mā vighnāḥ pratibadhnantu dhanyo'smyasmāditi bhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषग्नोऽयं बोधो भ्रमनिवर्तकः

yadabhāvi na tadbhāvi bhāvi cenna tadanyathā | iti cintāviṣagno'yaṃ bodho bhramanivartakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समेऽपि भोगे व्यसनं भ्रान्तो गच्छेन्न बुद्धिमान् । अशक्यार्थस्य सङ्कल्पाद्भ्रान्तस्य व्यसनं बहु

same'pi bhoge vyasanaṃ bhrānto gacchenna buddhimān | aśakyārthasya saṅkalpādbhrāntasya vyasanaṃ bahu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायामयत्वं भोग्यस्य बुद्ध्वास्थामुपसंहरन् । भुञ्जानोऽपि न सङ्कल्पं कुरुते व्यसनं कुतः

māyāmayatvaṃ bhogyasya buddhvāsthāmupasaṃharan | bhuñjāno'pi na saṅkalpaṃ kurute vyasanaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नेन्द्रजालसदृशमचिन्त्यरचनात्मकम् । दृष्टनष्टं जगत्पश्यन्कथं तत्रानुरज्जति

svapnendrajālasadṛśamacintyaracanātmakam | dṛṣṭanaṣṭaṃ jagatpaśyankathaṃ tatrānurajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्वप्नमापरोक्षेण दृष्ट्वा पश्यन्स्वजागरम् । चिन्तयेदप्रमत्तः सन्नुभावनुदिनं मुहुः

svasvapnamāparokṣeṇa dṛṣṭvā paśyansvajāgaram | cintayedapramattaḥ sannubhāvanudinaṃ muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरं तयोः सर्वसाम्यमनुसन्धाय जागरे । सत्यत्वबुद्धिं संत्यज्य नानुरज्जति पूर्ववत्

ciraṃ tayoḥ sarvasāmyamanusandhāya jāgare | satyatvabuddhiṃ saṃtyajya nānurajjati pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रजालमिदं द्वैतमचिन्त्यरचनात्वतः । इत्यविस्मरतो हानिः का वा प्रारब्धभोगतः

indrajālamidaṃ dvaitamacintyaracanātvataḥ | ityavismarato hāniḥ kā vā prārabdhabhogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्बन्धस्तत्त्वविद्याया इन्द्रजालत्वसंस्मृतौ । प्रारब्धस्याग्रहो भोगे जीवस्य सुखदुःखयोः

nirbandhastattvavidyāyā indrajālatvasaṃsmṛtau | prārabdhasyāgraho bhoge jīvasya sukhaduḥkhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यारब्धे विरुद्ध्येते न भिन्नविषयत्वतः । जानद्भिरप्यैन्द्रजालो विनोदो दृश्यते खलु

vidyārabdhe viruddhyete na bhinnaviṣayatvataḥ | jānadbhirapyaindrajālo vinodo dṛśyate khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्सत्यत्वमापाद्य प्रारब्धं भोजयेद्यदि । तदा विरोधि विद्याया भोगमात्रान्न सत्यता

jagatsatyatvamāpādya prārabdhaṃ bhojayedyadi | tadā virodhi vidyāyā bhogamātrānna satyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्न्यूनो जायते भोगः कल्पितैः स्वप्नवस्तुभिः । जाग्रत्वस्तुभिरप्येवमसत्यैर्भोग इष्यताम्

annyūno jāyate bhogaḥ kalpitaiḥ svapnavastubhiḥ | jāgratvastubhirapyevamasatyairbhoga iṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि विद्यापह्नुवित जगत्प्रारब्ध घातिनी । तदा स्यान्न तु मायात्वबोधेन तदपह्नवः

yadi vidyāpahnuvita jagatprārabdha ghātinī | tadā syānna tu māyātvabodhena tadapahnavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनपह्नुत्य लोकास्तदिन्द्रजालमिदं त्विति । जानन्त्येवानपह्नुत्य भोगं मायात्वधीस्तथा

anapahnutya lokāstadindrajālamidaṃ tviti | jānantyevānapahnutya bhogaṃ māyātvadhīstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र त्वस्य जगत् स्वात्मा पश्येत्कस्तत्र केन किम् । किं जिघ्रेत्किं वदेद्वेति श्रुतौ तु बहु घोषितम्

yatra tvasya jagat svātmā paśyetkastatra kena kim | kiṃ jighretkiṃ vadedveti śrutau tu bahu ghoṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन द्वैतमपह्नुत्य विद्योदेति न चान्यथा । तथा च विदुषो भोगः कथं स्यादिति चेत् शृणु

tena dvaitamapahnutya vidyodeti na cānyathā | tathā ca viduṣo bhogaḥ kathaṃ syāditi cet śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुप्तिविषया मुक्तिविषया वा श्रुतिस्त्विति । उक्तं स्वाप्ययसम्पत्योरिति सूत्रे ह्यतिस्फुटम्

suṣuptiviṣayā muktiviṣayā vā śrutistviti | uktaṃ svāpyayasampatyoriti sūtre hyatisphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यया याज्ञवल्क्यादेराचार्यत्वं न सम्भवेत् । द्वैतदृष्टावविद्वत्ता द्वैतादृष्टौ न वाग्वदेत्

anyayā yājñavalkyāderācāryatvaṃ na sambhavet | dvaitadṛṣṭāvavidvattā dvaitādṛṣṭau na vāgvadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकल्पसमाधौ तु द्वैतादर्शनहेतुतः । सैवापरोक्षविद्येति चेत्सुषुप्तिस्तथा न किम्

nirvikalpasamādhau tu dvaitādarśanahetutaḥ | saivāparokṣavidyeti cetsuṣuptistathā na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मतत्त्वं न जानाति सुप्तौ यदि तदा त्वया । आत्मधीरेव विद्येति वाच्यं न द्वैतविस्मृतिः

ātmatattvaṃ na jānāti suptau yadi tadā tvayā | ātmadhīreva vidyeti vācyaṃ na dvaitavismṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयं मिलितं विद्या यदि तर्हि घटादयः । अर्धविद्याभाजिनः स्युः सकलद्वैतविस्मृतेः

ubhayaṃ militaṃ vidyā yadi tarhi ghaṭādayaḥ | ardhavidyābhājinaḥ syuḥ sakaladvaitavismṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मशकध्वनिमुख्यानां विक्षेपाणां बहुत्वतः । तत्त्वविद्या तथा न स्याद्घटादीनां यथा दृढा

maśakadhvanimukhyānāṃ vikṣepāṇāṃ bahutvataḥ | tattvavidyā tathā na syādghaṭādīnāṃ yathā dṛḍhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मधीरेव विद्येति यदि तर्हि सुखी भव । दुष्टचित्तं निरुन्ध्याच्चेन्निरुन्धि त्वं यथासुखम्

ātmadhīreva vidyeti yadi tarhi sukhī bhava | duṣṭacittaṃ nirundhyāccennirundhi tvaṃ yathāsukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिष्टमेष्टव्यमायामयत्वस्य समीक्षणात् । इच्छन्नप्यज्ञवन्नेच्छेत्किमिच्छन्निति हि श्रुतम्

tadiṣṭameṣṭavyamāyāmayatvasya samīkṣaṇāt | icchannapyajñavannecchetkimicchanniti hi śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागो लिङ्गमबोधस्य सन्तु रागादयो बुधे । इति शास्त्रद्वयं सार्थमेवं सत्यविरोधतः

rāgo liṅgamabodhasya santu rāgādayo budhe | iti śāstradvayaṃ sārthamevaṃ satyavirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगन्मिथ्यात्ववत् स्वात्मासङ्गत्वस्य समीक्षणात् । कस्य कामायेति वचो भोक्त्रभावविवक्षया

jaganmithyātvavat svātmāsaṅgatvasya samīkṣaṇāt | kasya kāmāyeti vaco bhoktrabhāvavivakṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिजायादिकं सर्वं तत्तद्भोगाय नेच्छति । किन्त्वात्मभोगार्थमिति श्रुतावुद्घोषितं बहु

patijāyādikaṃ sarvaṃ tattadbhogāya necchati | kintvātmabhogārthamiti śrutāvudghoṣitaṃ bahu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कूटस्थश्चिदाभासोऽथ वा किमुभयात्मकः । भोक्ता तत्र न कूटस्थोऽसङ्गत्वाद्भोक्तृतां व्रजेत्

kiṃ kūṭasthaścidābhāso'tha vā kimubhayātmakaḥ | bhoktā tatra na kūṭastho'saṅgatvādbhoktṛtāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखाभिमानाख्यो विकारो भोग उच्यते । कूटस्थस्य विकारी चेत्येतन्न व्याहतं कथम्

sukhaduḥkhābhimānākhyo vikāro bhoga ucyate | kūṭasthasya vikārī cetyetanna vyāhataṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारिबुद्ध्यधीनत्वादाभासे विकृतावपि । निरधिष्ठानविभ्रान्तिः केवला न हि तिष्ठति

vikāribuddhyadhīnatvādābhāse vikṛtāvapi | niradhiṣṭhānavibhrāntiḥ kevalā na hi tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयात्मक एवातो लोके भोक्ता निगद्यते । तदृगात्मानमारभ्य कूटस्थः शेषितः श्रुतौ

ubhayātmaka evāto loke bhoktā nigadyate | tadṛgātmānamārabhya kūṭasthaḥ śeṣitaḥ śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा कतम इत्युक्ते याज्ञवल्क्यो विबोधयन् । विज्ञानमयमारभ्यासङ्गं तं पर्यशेषयत्

ātmā katama ityukte yājñavalkyo vibodhayan | vijñānamayamārabhyāsaṅgaṃ taṃ paryaśeṣayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोऽयमात्मेत्येवमादौ सर्वत्रात्मविचारतः । उभयात्मकमारभ्य कूटस्थः शेष्यते श्रुतौ

ko'yamātmetyevamādau sarvatrātmavicārataḥ | ubhayātmakamārabhya kūṭasthaḥ śeṣyate śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूटस्थसत्यतां स्वस्मिन्नध्यस्यात्मा विवेकतः । तात्विकीं भोक्तृतां मत्वा न कदाचिज्जिहासति

kūṭasthasatyatāṃ svasminnadhyasyātmā vivekataḥ | tātvikīṃ bhoktṛtāṃ matvā na kadācijjihāsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोक्ता स्वस्यैव भोगाय पतिजायादिमिच्छति । एष लौकिकवृत्तान्तः श्रुत्या सम्यगनूदितः

bhoktā svasyaiva bhogāya patijāyādimicchati | eṣa laukikavṛttāntaḥ śrutyā samyaganūditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोग्यानां भोक्तृशेषत्वान्मा भोग्येष्वनुरज्यताम् । भोक्तर्येव प्रधानेऽतोऽनुरागं तं विधित्सति

bhogyānāṃ bhoktṛśeṣatvānmā bhogyeṣvanurajyatām | bhoktaryeva pradhāne'to'nurāgaṃ taṃ vidhitsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी । त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु

yā prītiravivekānāṃ viṣayeṣvanapāyinī | tvāmanusmarataḥ sā me hṛdayānmāpasarpatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति न्यायेन सर्वस्माद्भोग्यजाताद्विरक्तधीः । उपसंहृत्य तां प्रीतिं भोक्तर्येवं बुभुत्सते

iti nyāyena sarvasmādbhogyajātādviraktadhīḥ | upasaṃhṛtya tāṃ prītiṃ bhoktaryevaṃ bubhutsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रक्चन्दनवधूवस्त्रसुवर्णादिषु पामरः । अप्रमत्तो यथा तद्वन्न प्रमाद्यति भोक्तरि

srakcandanavadhūvastrasuvarṇādiṣu pāmaraḥ | apramatto yathā tadvanna pramādyati bhoktari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्यनाटकतर्कादिमभ्यस्यति निरन्तरम् । विजिगीषुर्यथा तद्वन्मुमुक्षुः स्वं विचारयेत्

kāvyanāṭakatarkādimabhyasyati nirantaram | vijigīṣuryathā tadvanmumukṣuḥ svaṃ vicārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपयागोपासनादि कुरुते श्रद्धया यथा । स्वर्गादिवाञ्छया तद्वच्छ्रद्दध्यात्स्वे मुमुक्षया

japayāgopāsanādi kurute śraddhayā yathā | svargādivāñchayā tadvacchraddadhyātsve mumukṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तैकाग्र्यं यथा योगी महायासेन साधयेत् । अणिमादिप्रेप्सयैवं विविच्यात्स्वं मुमुक्षया

cittaikāgryaṃ yathā yogī mahāyāsena sādhayet | aṇimādiprepsayaivaṃ vivicyātsvaṃ mumukṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौशलानि विवर्धन्ते तेषामभ्यासपाटवात् । यथा तद्वद्विवेकोऽस्याप्यभ्यासाद्विशदायते

kauśalāni vivardhante teṣāmabhyāsapāṭavāt | yathā tadvadviveko'syāpyabhyāsādviśadāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यद्दृश्यते द्रष्टा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । तत्रैव तन्नेतरत्रेत्यनुभूतिर्हि संमता

yatra yaddṛśyate draṣṭā jāgratsvapnasuṣuptiṣu | tatraiva tannetaratretyanubhūtirhi saṃmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्तत्रेक्षते किंचित्तेनानन्वागतो भवेत् । दृष्ट्वैव पुण्यं पापं चेत्येवं श्रुतिषु डिण्डिमः

sa yattatrekṣate kiṃcittenānanvāgato bhavet | dṛṣṭvaiva puṇyaṃ pāpaṃ cetyevaṃ śrutiṣu ḍiṇḍimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादि प्रपञ्चं यत्प्रकाशते । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते

jāgratsvapnasuṣuptyādi prapañcaṃ yatprakāśate | tadbrahmāhamiti jñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव आत्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । स्थानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते

eka eva ātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu | sthānatrayavyatītasya punarjanma na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः

triṣu dhāmasu yadbhogyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet | tebhyo vilakṣaṇaḥ sākṣī cinmātro'haṃ sadāśivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विवेचिते तत्त्वे विज्ञामयशब्दितः । चिदाभासो विकारी यो भोक्तृत्वं तस्य शिष्यते

evaṃ vivecite tattve vijñāmayaśabditaḥ | cidābhāso vikārī yo bhoktṛtvaṃ tasya śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायिकोऽयं चिदाभासः श्रुतेरनुभवादपि । इन्द्रजालं जगत्प्रोक्तं तदन्तःपात्ययं यतः

māyiko'yaṃ cidābhāsaḥ śruteranubhavādapi | indrajālaṃ jagatproktaṃ tadantaḥpātyayaṃ yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलोपोऽस्य सुषुप्त्यादौ साक्षिणा ह्यनुभूयते । एतादृशं स्वस्वभावं विविनक्ति पुनः पुनः

vilopo'sya suṣuptyādau sākṣiṇā hyanubhūyate | etādṛśaṃ svasvabhāvaṃ vivinakti punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविच्य नाशं निश्चित्य पुनर्भोगं न वाञ्छति । मुमूर्षुः शायितो भूमौ विवाहं कोऽभिवाञ्छति

vivicya nāśaṃ niścitya punarbhogaṃ na vāñchati | mumūrṣuḥ śāyito bhūmau vivāhaṃ ko'bhivāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्रेति व्यवहर्तुं च भोक्ताहमिति पूर्ववत् । छिन्ननाश इव ह्रितः क्लिश्यन्नारब्धमश्नुते

jihreti vyavahartuṃ ca bhoktāhamiti pūrvavat | chinnanāśa iva hritaḥ kliśyannārabdhamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा स्वस्यापि भोक्तृत्वं मन्तुं जिह्रेत्ययं तदा । साक्षिण्यारोपयेदेतदिति कैव कथा वृथा

yadā svasyāpi bhoktṛtvaṃ mantuṃ jihretyayaṃ tadā | sākṣiṇyāropayedetaditi kaiva kathā vṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यभिप्रेत्य भोक्तारमाक्षिपत्यविशङ्कया । कस्य कामायेति ततः शरीरानुज्वरो न हि

ityabhipretya bhoktāramākṣipatyaviśaṅkayā | kasya kāmāyeti tataḥ śarīrānujvaro na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलं सूक्ष्मं कारणं च शरीरं त्रिविधं स्मृतम् । अवश्यं त्रिविधोऽस्त्येव तत्र तत्रोचितो ज्वरः

sthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇaṃ ca śarīraṃ trividhaṃ smṛtam | avaśyaṃ trividho'styeva tatra tatrocito jvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातपित्तश्लेष्मजन्या व्याधयः कोटिशस्तनौ । दुर्गन्धित्वं कुरूपत्वं दाहभङ्गादयस्तथा

vātapittaśleṣmajanyā vyādhayaḥ koṭiśastanau | durgandhitvaṃ kurūpatvaṃ dāhabhaṅgādayastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामक्रोधादयः शान्तिदान्त्याद्या लिङ्गदेहगाः । ज्वराद्वयेऽपि बाधन्ते प्राप्त्याप्राप्त्या नरं क्रमात्

kāmakrodhādayaḥ śāntidāntyādyā liṅgadehagāḥ | jvarādvaye'pi bādhante prāptyāprāptyā naraṃ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वं परं च न वेत्त्यात्मा विनष्ट इव कारणे । आगामिदुःखबीजं चेत्येतदिन्द्रेण दर्शितम्

svaṃ paraṃ ca na vettyātmā vinaṣṭa iva kāraṇe | āgāmiduḥkhabījaṃ cetyetadindreṇa darśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते ज्वराः शरीरेषु त्रिषु स्वाभाविका मताः । वियोगे तु ज्वरैस्तानि शरीराण्येव नासते

ete jvarāḥ śarīreṣu triṣu svābhāvikā matāḥ | viyoge tu jvaraistāni śarīrāṇyeva nāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्तोर्वियुज्येन्न पटो वालेभ्यः कम्बलो यथा । मृदो घटस्तथा देहो ज्वरेभ्योऽपीति दृश्यताम्

tantorviyujyenna paṭo vālebhyaḥ kambalo yathā | mṛdo ghaṭastathā deho jvarebhyo'pīti dṛśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदाभासे स्वतः कोऽपि ज्वरो नास्ति यतश्चितः । प्रकाशैकस्वभावत्वमेव दृष्टं न चेतरत्

cidābhāse svataḥ ko'pi jvaro nāsti yataścitaḥ | prakāśaikasvabhāvatvameva dṛṣṭaṃ na cetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदाभासेऽप्यसम्भाव्या ज्वराः साक्षिणि का कथा । एवमेवैकतां मेने चिदाभासो ह्यविद्यया

cidābhāse'pyasambhāvyā jvarāḥ sākṣiṇi kā kathā | evamevaikatāṃ mene cidābhāso hyavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिसत्यत्वमध्यस्य स्वेनोपेते वपुस्त्रये । तत्सर्वं वास्तवं स्वस्य स्वरूपमिति मन्यते

sākṣisatyatvamadhyasya svenopete vapustraye | tatsarvaṃ vāstavaṃ svasya svarūpamiti manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्भ्रान्तिकालेऽयं शरीरेषु ज्वरत्स्वथ । स्वयमेव ज्वरामीति मन्यते हि कुटुम्बिवत्

etasminbhrāntikāle'yaṃ śarīreṣu jvaratsvatha | svayameva jvarāmīti manyate hi kuṭumbivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रदारेषु तृप्यत्सु तृप्यामीति यथा वृथा । मन्यते पुरुषस्तद्वदाभासोऽप्यभिमन्यते

putradāreṣu tṛpyatsu tṛpyāmīti yathā vṛthā | manyate puruṣastadvadābhāso'pyabhimanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविच्य भ्रान्तिमुज्झित्वा स्वमप्यगणयन् सदा । चिन्तयन्साक्षिणं कस्माच्छरीरमनुसंज्वरेत्

vivicya bhrāntimujjhitvā svamapyagaṇayan sadā | cintayansākṣiṇaṃ kasmāccharīramanusaṃjvaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयथावस्तुसर्पादिज्ञानं हेतुः पलायने । रज्जुज्ञानेऽहिधीध्वस्तौ कृतमप्यनुशोचति

ayathāvastusarpādijñānaṃ hetuḥ palāyane | rajjujñāne'hidhīdhvastau kṛtamapyanuśocati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्याभियोगदोषस्य प्रायश्चित्तत्वसिद्धये । क्षमापयन्निवात्मानं साक्षिणं शरणं गतः

mithyābhiyogadoṣasya prāyaścittatvasiddhaye | kṣamāpayannivātmānaṃ sākṣiṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृत्तपापनूत्यर्थं स्नानाद्यावर्तते यथा । आवर्तयन्निव ध्यानं सदा साक्षिपरायणः

āvṛttapāpanūtyarthaṃ snānādyāvartate yathā | āvartayanniva dhyānaṃ sadā sākṣiparāyaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपस्थकुष्ठिनी वेश्या विलासेषु विलज्जते । जानतोऽग्रे तथाभासः स्वप्रख्यातौ विलज्जते

upasthakuṣṭhinī veśyā vilāseṣu vilajjate | jānato'gre tathābhāsaḥ svaprakhyātau vilajjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीतो ब्राह्मणो म्लेच्छैः प्रायश्चित्तं चरन्पुनः । म्लेच्छैः सङ्कीर्यते नैव तथाभासः शरीरकैः

gṛhīto brāhmaṇo mlecchaiḥ prāyaścittaṃ caranpunaḥ | mlecchaiḥ saṅkīryate naiva tathābhāsaḥ śarīrakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौवराज्ये स्थितो राजपुत्रः साम्राज्यवाञ्छया । राजानुकारी भवति तथा साक्ष्यनुकार्ययम्

yauvarājye sthito rājaputraḥ sāmrājyavāñchayā | rājānukārī bhavati tathā sākṣyanukāryayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवत्येवेति श्रुतिम् । श्रुत्वा तदेकचित्तः सन्ब्रह्म वेत्ति न चेतरत्

yo brahma veda brahmaiva bhavatyeveti śrutim | śrutvā tadekacittaḥ sanbrahma vetti na cetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवत्वकामा ह्यग्न्यादौ प्रविशन्ति यथा तथा । साक्षित्वेनावशेषाय स्वविनाशं स वाञ्छति

devatvakāmā hyagnyādau praviśanti yathā tathā | sākṣitvenāvaśeṣāya svavināśaṃ sa vāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्स्वदेहदाहं स नरत्वं नैव मुञ्चति । तावदारब्धदेहः स्यान्नाभासत्वविमोचनम्

yāvatsvadehadāhaṃ sa naratvaṃ naiva muñcati | tāvadārabdhadehaḥ syānnābhāsatvavimocanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.