Library·Padma Purāṇa·1·1.3
भीष्म उवाच। निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याथ महात्मनः। कथं सर्गादिकर्त्तृत्वं ब्रह्मणो ह्युपपद्यते
bhīṣma uvāca| nirguṇasyāprameyasya śuddhasyātha mahātmanaḥ| kathaṃ sargādikarttṛtvaṃ brahmaṇo hyupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुलस्त्य उवाच। शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः। यत्ततो ब्रह्मणस्तास्तुसर्गाद्या भावशक्तयः
pulastya uvāca| śaktayaḥ sarvabhāvānāmaciṃtyā jñānagocarāḥ| yattato brahmaṇastāstusargādyā bhāvaśaktayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वान्नित्य एवोपचारतः। निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम्
utpannaḥ procyate vidvānnitya evopacārataḥ| nijena tasya mānena āyurvarṣaśataṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्पराख्यं परार्द्धं च तदर्द्धं परिकीर्त्तितम्। काष्ठा पंचदशाख्या ता निमेषा नृपसत्तम
tatparākhyaṃ parārddhaṃ ca tadarddhaṃ parikīrttitam| kāṣṭhā paṃcadaśākhyā tā nimeṣā nṛpasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठा स्त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्त्तिको विधिः। तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्त्तैर्मानुषं स्मृतम्
kāṣṭhā striṃśatkalā triṃśatkalā mauhūrttiko vidhiḥ| tāvatsaṃkhyairahorātraṃ muhūrttairmānuṣaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोरात्राणि तावंति मासः पक्षद्वयात्मकः। तैष्षड्भिरयनं वर्षमयने दक्षिणोत्तरे
ahorātrāṇi tāvaṃti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ| taiṣṣaḍbhirayanaṃ varṣamayane dakṣiṇottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्। दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम्
ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānāmuttaraṃ dinam| divyairvarṣasahasraistu kṛtatretādisaṃjñitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोध मे। चत्वारि त्रीणिद्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम्
caturyugaṃ dvādaśabhistadvibhāgaṃ nibodha me| catvāri trīṇidve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्वाहुः पुराविदः। तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते
divyābdānāṃ sahasrāṇi yugeṣvāhuḥ purāvidaḥ| tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संध्यांशकश्च तत्तुल्यो युगस्यानंतरो हि यः। संध्यासंध्यांशयोरंतः कालो यो नृपसत्तम
saṃdhyāṃśakaśca tattulyo yugasyānaṃtaro hi yaḥ| saṃdhyāsaṃdhyāṃśayoraṃtaḥ kālo yo nṛpasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः। कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम्
yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ| kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva caturyugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोच्यते तत्सहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसं नृप। ब्रह्मणो दिवसे राजन्मनवश्च चतुर्दश
procyate tatsahasraṃ tu brahmaṇo divasaṃ nṛpa| brahmaṇo divase rājanmanavaśca caturdaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवंति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु। सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृप
bhavaṃti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu| saptarṣayaḥ surāḥ śakro manustatsūnavo nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एककाले हि सृज्यंते संह्रियंते च पूर्ववत्। चतर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः
ekakāle hi sṛjyaṃte saṃhriyaṃte ca pūrvavat| cataryugānāṃ saṃkhyātā sādhikā hyekasaptatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वंतरं मनोः कालः सुरादीनां च पार्थिव। अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतः
manvaṃtaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca pārthiva| aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विपंचाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च। त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया नृप
dvipaṃcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca| triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामते। विंशतिश्च सहस्राणि कालोयमधिकं विना
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni mahāmate| viṃśatiśca sahasrāṇi kāloyamadhikaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वंतरस्य संख्येयं मानुषैरिह वत्सरैः। चतुर्द्दशगुणो ह्येष कालो ब्राह्ममहः स्मृतम्
manvaṃtarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣairiha vatsaraiḥ| caturddaśaguṇo hyeṣa kālo brāhmamahaḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यांते प्रतिसंचरः। तदाहि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्
brāhmo naimittiko nāma tasyāṃte pratisaṃcaraḥ| tadāhi dahyate sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनं प्रयांति तापार्त्ता महर्लोकनिवासिनः। एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
janaṃ prayāṃti tāpārttā maharlokanivāsinaḥ| ekārṇave tu trailokye brahmā brahmavidāṃ varaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः। जनस्थैर्योगिभिर्द्देवश्चिंत्यमानो जगद्विभुः
bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ| janasthairyogibhirddevaściṃtyamāno jagadvibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदंते सृजते पुनः। एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च तत्
tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadaṃte sṛjate punaḥ| evaṃ tu brahmaṇo varṣamevaṃ varṣaśataṃ ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः। एकमस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणोनघ
śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyurmahātmanaḥ| ekamasya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇonagha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यान्तेभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः। द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै नृप
tasyāntebhūnmahākalpaḥ pādma ityabhiviśrutaḥ| dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाराह इति कल्पोयं प्रथमः परिकल्पितः। ब्रह्मा नारायणाख्योसौ कल्पादौ भगवान्यथा
vārāha iti kalpoyaṃ prathamaḥ parikalpitaḥ| brahmā nārāyaṇākhyosau kalpādau bhagavānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने। पुलस्त्य उवाच। प्रजाः ससर्ज भगवाननादिस्सर्वसंभवः
sasarja sarvabhūtāni tadācakṣva mahāmune| pulastya uvāca| prajāḥ sasarja bhagavānanādissarvasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः। सत्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
atītakalpāvasāne niśāsuptotthitaḥ prabhuḥ| satvodriktastathā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तोयान्तस्स महीं ज्ञात्वा निमग्नां वारिसंप्लवे। प्रविचिंत्य तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
toyāntassa mahīṃ jñātvā nimagnāṃ vārisaṃplave| praviciṃtya taduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुरूपं तदा ज्ञात्वा पृथ्वीं वोढुं स्वतेजसा। मत्स्यकूर्मादिकां चान्यां वाराहीं तनुमाविशत्
viṣṇurūpaṃ tadā jñātvā pṛthvīṃ voḍhuṃ svatejasā| matsyakūrmādikāṃ cānyāṃ vārāhīṃ tanumāviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदयज्ञमयं रूपमाश्रित्य जगतः स्थितौ। स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः
vedayajñamayaṃ rūpamāśritya jagataḥ sthitau| sthitaḥ sthirātmā sarvātmā paramātmā prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविवेशे तदा तोयं तोयाधारे धराधरः। निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलमागतम्
praviveśe tadā toyaṃ toyādhāre dharādharaḥ| nirīkṣya taṃ tadā devī pātālatalamāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा। पृथिव्युवाच। नमस्ते सर्वभूताय नमस्ते परमात्मने
tuṣṭāva praṇatā bhūtvā bhaktinamrā vasuṃdharā| pṛthivyuvāca| namaste sarvabhūtāya namaste paramātmane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोहं पूर्वमुत्थिता। परमात्मन्नमस्तेस्तु पुरुषात्मन्नमोस्तु ते
māmuddharāsmādadya tvaṃ tvattohaṃ pūrvamutthitā| paramātmannamastestu puruṣātmannamostu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानव्यक्तरूपाय कालभूताय ते नमः। त्वं कर्त्तासर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत्
pradhānavyaktarūpāya kālabhūtāya te namaḥ| tvaṃ karttāsarvabhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गादौ यः परोब्रह्मा विष्णुरुद्रात्मरूपधृक्। भक्षयित्वा च सकलं जगत्येकार्णवीकृते
sargādau yaḥ parobrahmā viṣṇurudrātmarūpadhṛk| bhakṣayitvā ca sakalaṃ jagatyekārṇavīkṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषे त्वमेव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः। भवतो यत्परं रूपं तन्न जानाति कश्चन
śeṣe tvameva govinda cintyamāno manīṣibhiḥ| bhavato yatparaṃ rūpaṃ tanna jānāti kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवतारेषु यद्रूपं तदर्चन्ति दिवौकसः। त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः
avatāreṣu yadrūpaṃ tadarcanti divaukasaḥ| tvāmārādhya paraṃ brahma yātā muktiṃ mumukṣavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवमनाराध्य को हि मोक्षमवाप्स्यति। यद्रूपं मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः
vāsudevamanārādhya ko hi mokṣamavāpsyati| yadrūpaṃ manasā grāhyaṃ yadgrāhyaṃ cakṣurādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्या च यत्परिछेद्यं तद्रूपमखिलं तव। त्वन्मय्यहं त्वदाधारात्वत्सृष्टा त्वामुपाश्रिता
buddhyā ca yatparichedyaṃ tadrūpamakhilaṃ tava| tvanmayyahaṃ tvadādhārātvatsṛṣṭā tvāmupāśritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्। एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या पृथिवीधरः
mādhavīmiti lokoyamabhidhatte tato hi mām| evaṃ saṃstūyamānastu pṛthivyā pṛthivīdharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामस्वरध्वनिः श्रीमान्जगर्ज परिघर्घरम्। ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः। रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्
sāmasvaradhvaniḥ śrīmānjagarja parighargharam| tataḥ samutkṣipya dharāṃ svadaṃṣṭrayā mahāvarāhaḥ sphuṭapadmalocanaḥ| rasātalādutpalapatrasannibhaḥ samutthito nīla ivācalo mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तदाप्लवांभो जनलोक संश्रयान्। सनंदनादीनपकल्मषान्मुनींश्चकार भूयोपि पवित्रतास्पदम्
uttiṣṭhatā tena mukhānilāhataṃ tadāplavāṃbho janaloka saṃśrayān| sanaṃdanādīnapakalmaṣānmunīṃścakāra bhūyopi pavitratāspadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयांति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातलेऽधकृतशब्दसंततिः। बलाहकानां च तति स्तुतस्य श्वासानिलास्ता परितः प्रयाति
prayāṃti toyāni khurāgravikṣate rasātale'dhakṛtaśabdasaṃtatiḥ| balāhakānāṃ ca tati stutasya śvāsānilāstā paritaḥ prayāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विदार्य। विधून्वतो वेदमयं श(शि?)रीरं रोमांतरस्था मुनयो जुषंति
uttiṣṭhatastasya jalārdrakukṣermahāvarāhasya mahīṃ vidārya| vidhūnvato vedamayaṃ śa(śi?)rīraṃ romāṃtarasthā munayo juṣaṃti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनेश्वराणां परमेश केशव प्रभुर्गदा शंखदरासिचक्रधृक्। प्रभूति नाश स्थिति हेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्
janeśvarāṇāṃ parameśa keśava prabhurgadā śaṃkhadarāsicakradhṛk| prabhūti nāśa sthiti heturīśvarastvameva nānyatparamaṃ ca yatpadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दंतेषु यज्ञाः श्रुतयश्च वक्त्रे। हुताश जिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव
pādeṣu vedāstava yūpadaṃṣṭrā daṃteṣu yajñāḥ śrutayaśca vaktre| hutāśa jihvosi tanūruhāṇi darbhāḥ prabho yajñapumāṃstvameva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदंतरं तद्वपुषा तवैव। व्याप्तं जगद्वापि समस्तमेतद्धिताय विश्वस्य विभो भवत्वम्
dyāvāpṛthivyoratulaprabhāva yadaṃtaraṃ tadvapuṣā tavaiva| vyāptaṃ jagadvāpi samastametaddhitāya viśvasya vibho bhavatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमात्मा त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते
paramātmā tvamevaiko nānyosti jagataḥ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरं। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः
tavaiṣa mahimā yena vyāptametaccarācaraṃ| jñānasvarūpamakhilaṃ jagadetadabuddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थस्वरूपं पश्यंतो भ्राम्यंते तमसः प्लवे। ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ५० 1.3.50। ज्ञानात्मकं प्रपश्यंति त्वद्रूपं परमेश्वर। प्रसीद सर्वभूतात्मन्भवाय जगतस्त्विमाम्
arthasvarūpaṃ paśyaṃto bhrāmyaṃte tamasaḥ plave| ye tu jñānavidaśśuddhacetasaste'khilaṃ jagat 50 1.3.50| jñānātmakaṃ prapaśyaṃti tvadrūpaṃ parameśvara| prasīda sarvabhūtātmanbhavāya jagatastvimām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्धरोर्वीममेयात्मन्निमग्नामब्जलोचन। सत्वोद्रिक्तोसि भगवन्गोविंद पृथिवीमिमाम्
uddharorvīmameyātmannimagnāmabjalocana| satvodriktosi bhagavangoviṃda pṛthivīmimām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्धर भवायेश कुरु सर्वजगद्धितं। एवं संस्तूयमानश्च परमात्मा महीधरः
samuddhara bhavāyeśa kuru sarvajagaddhitaṃ| evaṃ saṃstūyamānaśca paramātmā mahīdharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवान्स महार्णवे। तस्योपरि जलौघेस्य महती नौरिवस्थिता
ujjahāra kṣitiṃ kṣipraṃ nyastavānsa mahārṇave| tasyopari jalaughesya mahatī naurivasthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यामचिनोद्गिरीन्। यथाविभागं भगवाननादिः पुरुषोत्तमः
tataḥ kṣitiṃ samāṃ kṛtvā pṛthivyāmacinodgirīn| yathāvibhāgaṃ bhagavānanādiḥ puruṣottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथं। भूताद्यांश्चतुरोलोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्
bhūvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā saptadvīpānyathātathaṃ| bhūtādyāṃścaturolokānpūrvavatsamakalpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणे विष्णुना पूर्वमेतदेव प्रदर्शितं। तुष्टेन देवदेवेन त्वं देवः पुरुषोत्तमः
brahmaṇe viṣṇunā pūrvametadeva pradarśitaṃ| tuṣṭena devadevena tvaṃ devaḥ puruṣottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वया मया जगच्चेदं धार्यं पाल्यं च यत्नतः। येषां त्वसुरमुख्यानां वरो दत्तो मयाधुना
tvayā mayā jagaccedaṃ dhāryaṃ pālyaṃ ca yatnataḥ| yeṣāṃ tvasuramukhyānāṃ varo datto mayādhunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानां हितकामेन हंतव्यास्ते त्वया विभो। अहं सृष्टिं करिष्यामि सा च पाल्या त्वया विभो
devānāṃ hitakāmena haṃtavyāste tvayā vibho| ahaṃ sṛṣṭiṃ kariṣyāmi sā ca pālyā tvayā vibho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्तो गतो विष्णुर्देवादीनसृजद्विभुः। अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः
evamukto gato viṣṇurdevādīnasṛjadvibhuḥ| abuddhipūrvakastasya prādurbhūtastamomayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञकः। पंचधावस्थितः सर्गो ध्यायतस्तु महात्मनः
tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñakaḥ| paṃcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyatastu mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिरंतश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः। मुख्यानागायतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयं
bahiraṃtaścāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ| mukhyānāgāyataścoktā mukhyasargastatastvayaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दृष्ट्वा साधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः। तस्याभिध्यायतस्सर्गस्तिर्यक्स्रोतोभ्यवर्तत
taṃ dṛṣṭvā sādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ prabhuḥ| tasyābhidhyāyatassargastiryaksrotobhyavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः स्यात्तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः। पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्राया ह्यवेदिनः
yasmāttiryakpravṛttiḥ syāttiryaksrotastataḥ smṛtaḥ| paśvādayaste vikhyātāstamaḥ prāyā hyavedinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पथग्राहिणश्चैव ते ज्ञाने ज्ञानमानिनः। अहंकृतास्त्वहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः। अंतःप्रकाशास्ते सर्व आवृतास्ते परस्परम्
utpathagrāhiṇaścaiva te jñāne jñānamāninaḥ| ahaṃkṛtāstvahaṃmānā aṣṭāviṃśadvidhātmakāḥ| aṃtaḥprakāśāste sarva āvṛtāste parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोभवत्। ऊर्द्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्विकोर्ध्वमवर्तत
tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyatonyastatobhavat| ūrddhvasrotastṛtīyastu sātvikordhvamavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरंतरनावृताः। प्रकाशा बहिरंतश्च ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृताः
te sukhaprītibahulā bahiraṃtaranāvṛtāḥ| prakāśā bahiraṃtaśca ūrddhvasrotāstataḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुष्टात्मनस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु संस्मृतः। तस्मिन्सर्गे भवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा
tuṣṭātmanastṛtīyastu devasargastu saṃsmṛtaḥ| tasminsarge bhavatprītirniṣpanne brahmaṇastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम्। असाधकांस्तुतान्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्
tatonyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam| asādhakāṃstutānjñātvā mukhyasargādisaṃbhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः। प्रादुर्भूतस्तदाव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः
tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ| prādurbhūtastadāvyaktādarvāksrotastu sādhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादर्वाक्प्रवर्तंते ततोऽवाक्स्रोतसस्तु ते। ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः
yasmādarvākpravartaṃte tato'vāksrotasastu te| te ca prakāśabahulāstamodriktā rajodhikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः। प्रकाशा बहिरंतश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kāriṇaḥ| prakāśā bahiraṃtaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पंचमोनुग्रहः सर्गः स चतुर्द्धा व्यवस्थितः। विपर्ययेण सिद्ध्या च शक्त्या तुष्ट्या तथैव च ७३ (तुलनीय - ब्रह्माण्ड पुराणम् [https://sa.wikisource.org/s/89a १.१.५.६१], लिङ्ग पुराणम् [https://sa.wikisource.org/s/4ii १.७०.१५८])। विवृत्तं वर्त्तमानं च ते न जानंति वै पुनः। भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते
paṃcamonugrahaḥ sargaḥ sa caturddhā vyavasthitaḥ| viparyayeṇa siddhyā ca śaktyā tuṣṭyā tathaiva ca 73 (tulanīya - brahmāṇḍa purāṇam [https://sa.wikisource.org/s/89a 1.1.5.61], liṅga purāṇam [https://sa.wikisource.org/s/4ii 1.70.158])| vivṛttaṃ varttamānaṃ ca te na jānaṃti vai punaḥ| bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते परिग्राहिणः सर्वे सविभागतरास्तु ते। चोदना जाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकास्तु ते
te parigrāhiṇaḥ sarve savibhāgatarāstu te| codanā jāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāstu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र नृपसत्तम। प्रथमो महतस्सर्गो द्वितीयो ब्रह्मणस्तु यः
ityete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍatra nṛpasattama| prathamo mahatassargo dvitīyo brahmaṇastu yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गोहि स स्मृतः। वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैंद्रियकः स्मृतः
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargohi sa smṛtaḥ| vaikārikastṛtīyastu sargaścaiṃdriyakaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः। मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ| mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यस्स उच्यते। ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
tiryaksrotaśca yaḥ proktastiryagyonyassa ucyate| tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः। अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्विकस्तामसस्तु सः
tatorvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ| aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sātvikastāmasastu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पंचैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः। प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः
paṃcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ| prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते तव समाख्याता नवसर्गाः प्रजापतेः। प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः
ete tava samākhyātā navasargāḥ prajāpateḥ| prākṛtā vaikṛtāścaiva jagato mūlahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृजतो जगदीशस्य किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि। भीष्म उवाच। संक्षेपात्कथिताः सर्गा देवादीनां गुरोस्तथा
sṛjato jagadīśasya kimanyacchrotumarhasi| bhīṣma uvāca| saṃkṣepātkathitāḥ sargā devādīnāṃ gurostathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम। पुलस्त्य उवाच। कर्मभिर्भाविताः सर्वेकुशलाकुशलैस्तु ते
vistarācchrotumicchāmi tvatto munivarottama| pulastya uvāca| karmabhirbhāvitāḥ sarvekuśalākuśalaistu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ख्यात्या तया ह्यनिर्मुक्ताः संहारे ह्युपसंहृताः। स्थावरान्तास्सुराद्यास्तु प्रजा राजंश्चतुर्विधाः
khyātyā tayā hyanirmuktāḥ saṃhāre hyupasaṃhṛtāḥ| sthāvarāntāssurādyāstu prajā rājaṃścaturvidhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः स्मृताः। ततो देवासुरपितॄन्मानुषांस्तु चतुष्टयं
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāḥ smṛtāḥ| tato devāsurapitṝnmānuṣāṃstu catuṣṭayaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिसृक्षुरंभांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्। मुक्तात्मनस्ततो जाता दुरात्मानः प्रजापतेः
sisṛkṣuraṃbhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat| muktātmanastato jātā durātmānaḥ prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वं जज्ञिरे त्वसुरास्ततः। तत्याज तां ततो दुष्टान्तमोमात्रात्मिकां तनुं
sisṛkṣorjaghanātpūrvaṃ jajñire tvasurāstataḥ| tatyāja tāṃ tato duṣṭāntamomātrātmikāṃ tanuṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तु त्यक्ता तनुस्तेन राजेंद्राभूद्विभावरी। सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमापुस्ततः सुराः
sā tu tyaktā tanustena rājeṃdrābhūdvibhāvarī| sisṛkṣuranyadehasthaḥ prītimāpustataḥ surāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो नृप। त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्वप्रायमभूद्दिनं
satvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo nṛpa| tyaktā sāpi tanustena satvaprāyamabhūddinaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवतादि वा। सत्वमात्रात्मिकां चैव ततोन्यां जगृहे तनुम्
tato hi balino rātrāvasurā devatādi vā| satvamātrātmikāṃ caiva tatonyāṃ jagṛhe tanum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे। उत्ससर्ज पितॄन्कृत्वा ततस्तामपि स प्रभुः
pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire| utsasarja pitṝnkṛtvā tatastāmapi sa prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चोत्सृष्टा भवत्संध्या दिननक्तांतरा स्थितिः। रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः
sā cotsṛṣṭā bhavatsaṃdhyā dinanaktāṃtarā sthitiḥ| rajomātrātmikāmanyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्याः कुरुसत्तम। तामप्याशु स तत्याज तनुमाद्यां प्रजापतिः
rajomātrotkaṭā jātā manuṣyāḥ kurusattama| tāmapyāśu sa tatyāja tanumādyāṃ prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योत्स्ना समभवच्चापि प्राक्संध्या याभिधीयते। ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस्तथा
jyotsnā samabhavaccāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate| jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitarastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजेंद्र संध्यासमये तस्मात्ते प्रभवंति वै। ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्येतानि वै विभोः
rājeṃdra saṃdhyāsamaye tasmātte prabhavaṃti vai| jyotsnā rātryahanī sandhyā catvāryetāni vai vibhoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि च। रजोमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुं
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi ca| rajomātrātmikāmeva tatonyāṃ jagṛhe tanuṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः क्षुद्ब्रह्मणोजाता जज्ञे कोपस्तया कृतः। क्षुत्क्षामो ह्यंधकारे तु सोसृजद्भगवांस्ततः
tataḥ kṣudbrahmaṇojātā jajñe kopastayā kṛtaḥ| kṣutkṣāmo hyaṃdhakāre tu sosṛjadbhagavāṃstataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरूपा अत्तुकामास्ते समधावंत तं प्रभुम्। रक्षतामेष यैरुक्तं राक्षसास्ते ततोभवन्
virūpā attukāmāste samadhāvaṃta taṃ prabhum| rakṣatāmeṣa yairuktaṃ rākṣasāste tatobhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु तेभवन्। अतिभीतस्य तान्दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्ति वेधसः १०० 1.3.100। हीनाश्च शिरसो भूयः समारोहंति ते शिरः। सर्पणात्तेभवन्सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः
ūcuḥ khādāma ityanye ye te yakṣāstu tebhavan| atibhītasya tāndṛṣṭvā keśāḥ śīryanti vedhasaḥ 100 1.3.100| hīnāśca śiraso bhūyaḥ samārohaṃti te śiraḥ| sarpaṇāttebhavansarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः क्रुद्धेन वै स्रष्ट्रा क्रोधात्मानो विनिर्मिताः। वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास्ते पिशिताशिनः
tataḥ kruddhena vai sraṣṭrā krodhātmāno vinirmitāḥ| varṇena kapiśenogrā bhūtāste piśitāśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धयतो गां समुद्भूता गंधर्वास्तस्य तत्क्षणात्। पिबंतो जज्ञिरे वाचं गंधर्वास्तेन तेऽभवन्
dhayato gāṃ samudbhūtā gaṃdharvāstasya tatkṣaṇāt| pibaṃto jajñire vācaṃ gaṃdharvāstena te'bhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतानि सृष्ट्वा भगवान्ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः। ततः स्वच्छंदतोऽन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत्
etāni sṛṣṭvā bhagavānbrahmā tacchakticoditaḥ| tataḥ svacchaṃdato'nyāni vayāṃsi vayaso'sṛjat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवयो वक्षसश्चक्रे मुखतोजांश्च सृष्टवान्। सृष्टवानुदराद्गाश्च महिषांश्च प्रजापतिः
avayo vakṣasaścakre mukhatojāṃśca sṛṣṭavān| sṛṣṭavānudarādgāśca mahiṣāṃśca prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्भ्यां चाश्वान्स मातंगान्रासभान्गवयान्मृगान्। उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः
padbhyāṃ cāśvānsa mātaṃgānrāsabhāngavayānmṛgān| uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṃkūnanyāśca jātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे। त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ नृपोत्तम
oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire| tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau nṛpottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्ट्वा पश्वोषधीस्सम्यक्युयोज स तदाध्वरे। गामजं महिषम्मेषमश्वाश्वतरगर्दभान्
sṛṣṭvā paśvoṣadhīssamyakyuyoja sa tadādhvare| gāmajaṃ mahiṣammeṣamaśvāśvataragardabhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतान्ग्राम्यपशूनाहुरारण्यांश्च निबोधमे। श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पञ्चमः खगः
etāngrāmyapaśūnāhurāraṇyāṃśca nibodhame| śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pañcamaḥ khagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्ट्रकाः पशवष्षष्ठास्सप्तमास्तु सरीसृपाः। गायत्रं च ऋचश्चैव त्रिवृत्सोमं रथन्तरम्
uṣṭrakāḥ paśavaṣṣaṣṭhāssaptamāstu sarīsṛpāḥ| gāyatraṃ ca ṛcaścaiva trivṛtsomaṃ rathantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्। यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt| yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्। सामानि जगतीच्छन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा
bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt| sāmāni jagatīcchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्। एकविंशमथर्वाणमप्तोर्यामाणमेव च
vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt| ekaviṃśamatharvāṇamaptoryāmāṇameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्। उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ānuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt| uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरासुरपितॄन्सृष्ट्वा मनुष्यांश्च प्रजापतिः। ततः पुनः ससर्जासौ स कल्पादौ पितामहः
surāsurapitṝnsṛṣṭvā manuṣyāṃśca prajāpatiḥ| tataḥ punaḥ sasarjāsau sa kalpādau pitāmahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यक्षान्पिशाचान्गंधर्वांस्तथैवाप्सरसां गणान्। सिद्धकिन्नररक्षांसि सिंहान्पक्षिमृगोरगान्
yakṣānpiśācāngaṃdharvāṃstathaivāpsarasāṃ gaṇān| siddhakinnararakṣāṃsi siṃhānpakṣimṛgoragān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजंगमम्। तत्ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृद्विभुः
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇujaṃgamam| tatsasarja tadā brahmā bhagavānādikṛdvibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire| tānyeva pratipadyaṃte sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte| tadbhāvitāḥ prapadyaṃte tasmāttattasya rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इंद्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः। नानात्त्वं विनियोगं च धातैव व्यसृजत्स्वयं
iṃdriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ| nānāttvaṃ viniyogaṃ ca dhātaiva vyasṛjatsvayaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपंचनम्। वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः
nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapaṃcanam| vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदे श्रुतानि वै। यथानियोगं योग्यानि अन्येषामपि सोकरोत्
ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vede śrutāni vai| yathāniyogaṃ yogyāni anyeṣāmapi sokarot
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यंते तानितान्येव तथा भावा युगादिषु
yathartāvṛtuliṃgāni nānārūpāṇi paryaye| dṛśyaṃte tānitānyeva tathā bhāvā yugādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.