तद् एतत् सरः स्वल्प-तोयं वर्तते । शीघ्रं शोषं यास्यति । अस्मिन् शुष्के यैः सहाहं वृद्धिं गतः, सदैव क्रीडितश् च, ते सर्वे तोयाभावान् नाशं यास्यन्ति । तत् तेषां वियोगं द्रष्टुम् अहम् असमर्थः । तेनैतत् प्रायोपवेशनं कृतम् । साम्प्रतं सर्वेषां स्वल्प-जलाशयानां जलचरा गुरु-जलाशयेषु स्व-स्वजनैर् नीयन्ते । केचिच् च मकर-गोधा-शिशुमार-जलहस्ति-प्रभृतयः स्वयम् एव गच्छन्ति । अत्र पुनः सरसि ये जलचरास् ते निश्चिन्ताः सन्ति, तेनाहं विशेषाद् रोदिमि यद् बीज-शेस-मात्रम् अप्य् अत्र नोद्धरिष्यति । ततः स तद् आकर्ण्यान्येषाम् अपि जलचराणां तत् तस्य वचनं निवेदयामास । अथ ते सर्वे भय-त्रस्त-मनसो मत्स्य-कच्छप-प्रभृतयस् तम् अभ्युपेत्य पप्रच्छुः-माम ! अस्ति कश्चिद् उपायो येनास्माकं रक्षा भवति ? बक आह-अस्त्य् अस्य जलाशयस्य नातिदूरे प्रभूत-जल-सनाथं सरः पद्मिनी-खण्ड-मण्डितं यच् चतुर्विंशत्य् अपि वर्षाणाम् अवृष्ट्या न शोषम् एष्यति । तद् यदि मम पृष्ठं कश्चिद् आरोहति, तद् अहं तं तत्र नयामि । अथ ते तत्र विश्वासम् आपन्नाः, तात मातुल भ्रातः इति ब्रुवाणाः अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इति समन्तात् परितस्थुः । सो ऽपि दुष्टाशयः क्रमेण तान् पृष्ठ आरोप्य जलाशयस्य नातिदूरे शिलां समासाद्य तस्याम् आक्षिप्य स्वेच्छया भक्षयित्वा भूयो ऽपि जलाशयं समासाद्य जलचर्णाणां मिथ्या-वार्ता-सन्देशकैर् मनांसि रञ्जयन् नित्यम् एवाहार-वृत्तिम् अकरोत् । अन्यस्मिन् दिने च कुलीरकेणोक्तः-माम ! मया सह ते प्रथमः स्नेह-सम्भाषः सञ्जातः । तत् किं मां परित्यज्यान्यान् नयसि ? तस्माद् अद्य मे प्राण-त्राणं कुरु । तद् आकर्ण्य सो ऽपि दुष्टाशयश् चिन्तितवान्-निर्विण्णो ऽहं मत्स्य-मांसादनेन तद् अद्यैनं कुलीरकं व्यञ्जन-स्थाने करोमि । इति विचिन्त्य तं पृष्टे समारोप्य तां वध्य-शिलाम् उद्दिश्य प्रस्थितः । कुलीरको ऽपि दूराद् एवास्थि-पर्वतं शिलाश्रयम् अवलोक्य मस्त्यास्थीनि परिज्ञाय तम् अपृच्छत्-माम, कियद् दूरे स जलाशयः ? मदीय-भारेणातिश्रान्तस् त्वम् । तत् कथय । सो ऽपि मन्द-धीर् जलचरो ऽयम् इति मत्वा स्थले न प्रभवतीति स-स्मितम् इदम् आह-कुलीरक, कुतो ऽन्यो जलाशयः ? मम प्राण-यात्रेयम् । तस्मात् स्मर्यताम् आत्मनो ऽभीष्ट-देवता । त्वाम् अप्य् अन्यां शिलायां निक्षिप्य भक्षयिष्यामि । इत्य् उक्तवति तस्मिन् स्व-वदन-दंश-द्वयेन मृणाल-नाल-धवलायां मृदु-ग्रीवायां गृहीतो मृतश् च । अथ स तां बक-ग्रीवां समादाय शनैः शनैस् तज् जलाशयम् आससाद । ततः सर्वैर् एव जलचरैः पृष्टः-भोः कुलीरक ! किं निवृत्तस् त्वम् ? स मातुलो ऽपि नायातः । तत् किं चिरयति ? वयं सर्वे सोत्क्सुकाः कृत-क्षणास् तिष्ठामः । एवं तैर् अभिहिते कुलीरको ऽपि विहस्योवाच-मूर्खाः ! सर्वे जलचरास् तेन मिथ्या-वादिना वञ्चयित्वा नातिदूरे शिला-तले प्रक्षिप्य भक्षिताः । तन् ममायुः-शेषतया तस्य विश्वास-घातकस्याभिप्रायं ज्ञात्वा ग्रीवेयम् आनीता । तद् अलं सम्भ्रमेण । अधुना सर्व-जल-चराणां क्षेमं भविष्यति । अतो ऽहं ब्रवीमि-भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् इति । वायस आह-भद्र ! तत् कथय कथं स दुष्ट-सर्पो वधम् उपैष्यति । शृगाल आह-गच्छतु भवान् कञ्चिन् नगरं राजाधिष्ठानम् । तत्र कस्यापि धनिनो राजामात्यादेः प्रमादिनः कनक-सूत्रं हारं वा गृहीत्वा तत्-कोटरे प्रक्षिप, येन सर्पस् तद्-ग्रहणेन वध्यते । तत्-क्षणात् काकः काकी च तद् आकर्ण्यात्मेच्छयोत्पतितौ । ततश् च काकी किञ्चित् सरः प्राप्य यावत् पश्यति, तावत् तन्-मध्ये कस्यचिद् राज्ञो ऽन्तःपुरं जलासन्नं न्यस्त-कनक-सूत्रं मुक्त-मुक्ताहार-वस्त्राभरणं जल-क्रीडां कुरुते । अथ सा वायसी कनक-सूत्रम् एकम् आदाय स्व-गृहाभिमुखं प्रतस्थे । ततश् च कञ्चुकिनो वर्ष-वराश् च तन्-नीयमानम् उपलक्ष्य गृहीत-लगुडाः सत्वरम् अनुययुः । काक्य् अपि सर्प-कोटरे तत्-कनक-सूत्रं प्रक्षिप्य सुदूरम् अवस्थिता । अथ यावद् राज-पुरुषास् तं वृक्षम् आरुह्य तत्-कोटरम् अवलोकयन्ति, तावत् कृष्ण-सर्पः प्रसारित-भोगस् तिष्ठति । ततस् तं लगुड-प्रहारेण हत्वा कनक-सूत्रम् आदाय यथाभिलषितं स्थानं गताः । वायस-दम्पती अपि ततः परं सुखेन वसतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-उपायेन हि यत् कुर्यात् इति । तन् न किंचिद् इह बुद्धिमताम् असाध्यम् अस्ति । उक्तं च- यस्य बुद्धिर् बलं तस्य निर्बुद्धेस् तु कुतो बलम् । वने सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः
tad etat saraḥ svalpa-toyaṃ vartate | śīghraṃ śoṣaṃ yāsyati | asmin śuṣke yaiḥ sahāhaṃ vṛddhiṃ gataḥ, sadaiva krīḍitaś ca, te sarve toyābhāvān nāśaṃ yāsyanti | tat teṣāṃ viyogaṃ draṣṭum aham asamarthaḥ | tenaitat prāyopaveśanaṃ kṛtam | sāmprataṃ sarveṣāṃ svalpa-jalāśayānāṃ jalacarā guru-jalāśayeṣu sva-svajanair nīyante | kecic ca makara-godhā-śiśumāra-jalahasti-prabhṛtayaḥ svayam eva gacchanti | atra punaḥ sarasi ye jalacarās te niścintāḥ santi, tenāhaṃ viśeṣād rodimi yad bīja-śesa-mātram apy atra noddhariṣyati | tataḥ sa tad ākarṇyānyeṣām api jalacarāṇāṃ tat tasya vacanaṃ nivedayāmāsa | atha te sarve bhaya-trasta-manaso matsya-kacchapa-prabhṛtayas tam abhyupetya papracchuḥ-māma ! asti kaścid upāyo yenāsmākaṃ rakṣā bhavati ? baka āha-asty asya jalāśayasya nātidūre prabhūta-jala-sanāthaṃ saraḥ padminī-khaṇḍa-maṇḍitaṃ yac caturviṃśaty api varṣāṇām avṛṣṭyā na śoṣam eṣyati | tad yadi mama pṛṣṭhaṃ kaścid ārohati, tad ahaṃ taṃ tatra nayāmi | atha te tatra viśvāsam āpannāḥ, tāta mātula bhrātaḥ iti bruvāṇāḥ ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti samantāt paritasthuḥ | so 'pi duṣṭāśayaḥ krameṇa tān pṛṣṭha āropya jalāśayasya nātidūre śilāṃ samāsādya tasyām ākṣipya svecchayā bhakṣayitvā bhūyo 'pi jalāśayaṃ samāsādya jalacarṇāṇāṃ mithyā-vārtā-sandeśakair manāṃsi rañjayan nityam evāhāra-vṛttim akarot | anyasmin dine ca kulīrakeṇoktaḥ-māma ! mayā saha te prathamaḥ sneha-sambhāṣaḥ sañjātaḥ | tat kiṃ māṃ parityajyānyān nayasi ? tasmād adya me prāṇa-trāṇaṃ kuru | tad ākarṇya so 'pi duṣṭāśayaś cintitavān-nirviṇṇo 'haṃ matsya-māṃsādanena tad adyainaṃ kulīrakaṃ vyañjana-sthāne karomi | iti vicintya taṃ pṛṣṭe samāropya tāṃ vadhya-śilām uddiśya prasthitaḥ | kulīrako 'pi dūrād evāsthi-parvataṃ śilāśrayam avalokya mastyāsthīni parijñāya tam apṛcchat-māma, kiyad dūre sa jalāśayaḥ ? madīya-bhāreṇātiśrāntas tvam | tat kathaya | so 'pi manda-dhīr jalacaro 'yam iti matvā sthale na prabhavatīti sa-smitam idam āha-kulīraka, kuto 'nyo jalāśayaḥ ? mama prāṇa-yātreyam | tasmāt smaryatām ātmano 'bhīṣṭa-devatā | tvām apy anyāṃ śilāyāṃ nikṣipya bhakṣayiṣyāmi | ity uktavati tasmin sva-vadana-daṃśa-dvayena mṛṇāla-nāla-dhavalāyāṃ mṛdu-grīvāyāṃ gṛhīto mṛtaś ca | atha sa tāṃ baka-grīvāṃ samādāya śanaiḥ śanais taj jalāśayam āsasāda | tataḥ sarvair eva jalacaraiḥ pṛṣṭaḥ-bhoḥ kulīraka ! kiṃ nivṛttas tvam ? sa mātulo 'pi nāyātaḥ | tat kiṃ cirayati ? vayaṃ sarve sotksukāḥ kṛta-kṣaṇās tiṣṭhāmaḥ | evaṃ tair abhihite kulīrako 'pi vihasyovāca-mūrkhāḥ ! sarve jalacarās tena mithyā-vādinā vañcayitvā nātidūre śilā-tale prakṣipya bhakṣitāḥ | tan mamāyuḥ-śeṣatayā tasya viśvāsa-ghātakasyābhiprāyaṃ jñātvā grīveyam ānītā | tad alaṃ sambhrameṇa | adhunā sarva-jala-carāṇāṃ kṣemaṃ bhaviṣyati | ato 'haṃ bravīmi-bhakṣayitvā bahūn matsyān iti | vāyasa āha-bhadra ! tat kathaya kathaṃ sa duṣṭa-sarpo vadham upaiṣyati | śṛgāla āha-gacchatu bhavān kañcin nagaraṃ rājādhiṣṭhānam | tatra kasyāpi dhanino rājāmātyādeḥ pramādinaḥ kanaka-sūtraṃ hāraṃ vā gṛhītvā tat-koṭare prakṣipa, yena sarpas tad-grahaṇena vadhyate | tat-kṣaṇāt kākaḥ kākī ca tad ākarṇyātmecchayotpatitau | tataś ca kākī kiñcit saraḥ prāpya yāvat paśyati, tāvat tan-madhye kasyacid rājño 'ntaḥpuraṃ jalāsannaṃ nyasta-kanaka-sūtraṃ mukta-muktāhāra-vastrābharaṇaṃ jala-krīḍāṃ kurute | atha sā vāyasī kanaka-sūtram ekam ādāya sva-gṛhābhimukhaṃ pratasthe | tataś ca kañcukino varṣa-varāś ca tan-nīyamānam upalakṣya gṛhīta-laguḍāḥ satvaram anuyayuḥ | kāky api sarpa-koṭare tat-kanaka-sūtraṃ prakṣipya sudūram avasthitā | atha yāvad rāja-puruṣās taṃ vṛkṣam āruhya tat-koṭaram avalokayanti, tāvat kṛṣṇa-sarpaḥ prasārita-bhogas tiṣṭhati | tatas taṃ laguḍa-prahāreṇa hatvā kanaka-sūtram ādāya yathābhilaṣitaṃ sthānaṃ gatāḥ | vāyasa-dampatī api tataḥ paraṃ sukhena vasataḥ | ato 'haṃ bravīmi-upāyena hi yat kuryāt iti | tan na kiṃcid iha buddhimatām asādhyam asti | uktaṃ ca- yasya buddhir balaṃ tasya nirbuddhes tu kuto balam | vane siṃho madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.