Visnusarma: Pancatantra 1

इति कथा-मुखम् । मित्र-भेदः वर्धमान-वृत्तान्तः अथातः प्रारभ्यते मित्र-भेदो नाम प्रथमं तन्त्रम् । यस्यायम् आदिमः श्लोकः- वर्धमानो महान् स्नेहः सिंह-गो-वृषयोर् वने । पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः

iti kathā-mukham | mitra-bhedaḥ vardhamāna-vṛttāntaḥ athātaḥ prārabhyate mitra-bhedo nāma prathamaṃ tantram | yasyāyam ādimaḥ ślokaḥ- vardhamāno mahān snehaḥ siṃha-go-vṛṣayor vane | piśunenātilubdhena jambukena vināśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथानुश्रूयते । अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र धर्मोपार्जित-भूरि-विभवो वर्धमानको नाम वणिक्-पुत्रो बभूव । तस्य कदाचिद् रात्रौ शय्यारूढस्य चिन्ता समुत्पन्ना । तत् प्रभूतेऽपि वित्तेऽर्थोपायाश् चिन्तनीयाः कर्तव्याश् चेति । यत उक्तं च- नहि तद् विद्यते किंचिद् यद् अर्थेन न सिद्ध्यति । यत्नेन मतिमांस् तस्माद् अर्थम् एकं प्रसाधयेत्

tad yathānuśrūyate | asti dakṣiṇātye janapade mahilāropyaṃ nāma nagaram | tatra dharmopārjita-bhūri-vibhavo vardhamānako nāma vaṇik-putro babhūva | tasya kadācid rātrau śayyārūḍhasya cintā samutpannā | tat prabhūte'pi vitte'rthopāyāś cintanīyāḥ kartavyāś ceti | yata uktaṃ ca- nahi tad vidyate kiṃcid yad arthena na siddhyati | yatnena matimāṃs tasmād artham ekaṃ prasādhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यार्यस् तस्य मित्राणि यस्यार्थास् तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमां लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः

yasyāryas tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ | yasyārthāḥ sa pumāṃ loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सा विद्या न तद् दानं न तच् छिल्पं न सा कला । न तत् स्थैर्यं हि धनिनां याचकैर् यन् न गीयते

na sā vidyā na tad dānaṃ na tac chilpaṃ na sā kalā | na tat sthairyaṃ hi dhanināṃ yācakair yan na gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह लोके हि धनिनां परो ऽपि स्वजनायते । स्वजनो ऽपि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते

iha loke hi dhanināṃ paro 'pi svajanāyate | svajano 'pi daridrāṇāṃ sarvadā durjanāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थेभ्यो ऽपि हि वृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्य इतस् ततः । प्रवर्तन्ते क्रियाः सर्वाः पर्वतेभ्य इवापगाः

arthebhyo 'pi hi vṛddhebhyaḥ saṃvṛttebhya itas tataḥ | pravartante kriyāḥ sarvāḥ parvatebhya ivāpagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूज्यते यद् अपूज्यो ऽपि यद् अगम्यो ऽपि गम्यते । वन्द्यते यद् अवन्द्यो ऽपि स प्रभावो धनस्य च

pūjyate yad apūjyo 'pi yad agamyo 'pi gamyate | vandyate yad avandyo 'pi sa prabhāvo dhanasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशनाद् इन्द्रियाणीव स्युः कार्याण्य् अखिलान्य् अपि । एतस्मात् कारणाद् वित्तं सर्व-साधनम् उच्यते

aśanād indriyāṇīva syuḥ kāryāṇy akhilāny api | etasmāt kāraṇād vittaṃ sarva-sādhanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थार्थी जीव-लोको ऽयं श्मशानम् अपि सेवते । त्यक्त्वा जनयितारं स्वं निःस्वं यच्छति दूरतः

arthārthī jīva-loko 'yaṃ śmaśānam api sevate | tyaktvā janayitāraṃ svaṃ niḥsvaṃ yacchati dūrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत-वयसाम् अपि पुंसां येषाम् अर्था भवन्ति ते तरुणाः । अर्थे तु ये हीना वृद्धास् ते यौवनेऽपि स्युः

gata-vayasām api puṃsāṃ yeṣām arthā bhavanti te taruṇāḥ | arthe tu ye hīnā vṛddhās te yauvane'pi syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चार्थः पुरुषाणां षड्भ्र् उपायैर् भवति भिक्षाया नृप-सेवया कृषि-कर्मणा विद्योपार्जनेन व्यवहारेण वणिक्-कर्मणा वा । सर्वेषाम् अपि तेषां वाणिज्येनातिरस्कृतो ऽर्थ-लाभः स्यात् । उक्तं च यतः- कृता भिक्षानेकैर् वितरति नृपो नोचितम् अहो कृषिः क्लिष्टा विद्या गुरु-विनय-वृत्त्यातिविषमा । कुसीदाद् दारिद्र्यं परकरगत-ग्रन्थि-शमनान् न मन्ये वाणिज्यात् किम् अपि परमं वर्तनम् इह

sa cārthaḥ puruṣāṇāṃ ṣaḍbhr upāyair bhavati bhikṣāyā nṛpa-sevayā kṛṣi-karmaṇā vidyopārjanena vyavahāreṇa vaṇik-karmaṇā vā | sarveṣām api teṣāṃ vāṇijyenātiraskṛto 'rtha-lābhaḥ syāt | uktaṃ ca yataḥ- kṛtā bhikṣānekair vitarati nṛpo nocitam aho kṛṣiḥ kliṣṭā vidyā guru-vinaya-vṛttyātiviṣamā | kusīdād dāridryaṃ parakaragata-granthi-śamanān na manye vāṇijyāt kim api paramaṃ vartanam iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायानां च सर्वेषाम् उपायः पण्य-संग्रहः । धनार्थं शस्यते हे एकस् तद्-अन्यः संशयात्मकः

upāyānāṃ ca sarveṣām upāyaḥ paṇya-saṃgrahaḥ | dhanārthaṃ śasyate he ekas tad-anyaḥ saṃśayātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् च वाणिज्यं सप्त-विधम् अर्थागमाय स्यात् । तद् यथा गान्धिक-व्यवहारः, निक्षेप-प्रवेशः, गोष्ठिक-कर्म, परिचित-ग्राहकागमः, मिथ्या-क्रय-कथनम्, कूट-तुला-मानम्, देशान्तराद् भाण्डानयनं चेति । उक्तं च- पण्यानां गान्धिकं पण्यं किम् अन्यैः काञ्चनादिभिः । यत्रैकेन च यत् क्रीतं तच् छतेन प्रदीयते

tac ca vāṇijyaṃ sapta-vidham arthāgamāya syāt | tad yathā gāndhika-vyavahāraḥ, nikṣepa-praveśaḥ, goṣṭhika-karma, paricita-grāhakāgamaḥ, mithyā-kraya-kathanam, kūṭa-tulā-mānam, deśāntarād bhāṇḍānayanaṃ ceti | uktaṃ ca- paṇyānāṃ gāndhikaṃ paṇyaṃ kim anyaiḥ kāñcanādibhiḥ | yatraikena ca yat krītaṃ tac chatena pradīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निक्षेपे पतिते हर्म्ये श्रेष्ठी स्तौति स्व-देवताम् । निक्षेपी म्रियते तुभ्यं प्रदास्याम्य् उपयाचितम्

nikṣepe patite harmye śreṣṭhī stauti sva-devatām | nikṣepī mriyate tubhyaṃ pradāsyāmy upayācitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोष्ठिक-कर्म-नियुक्तः श्रेष्ठी चिन्तयति चेतसा हृष्टः । वसुधा वसु-सम्पूर्णा मयाद्य लब्धा किम् अन्येन

goṣṭhika-karma-niyuktaḥ śreṣṭhī cintayati cetasā hṛṣṭaḥ | vasudhā vasu-sampūrṇā mayādya labdhā kim anyena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिचितम् आगच्छन्तं ग्राहकम् उत्कण्ठ्या विलोकयासौ । हृष्यति तद्-धन-लब्धो यद्वत् पुत्रेण जातेन

paricitam āgacchantaṃ grāhakam utkaṇṭhyā vilokayāsau | hṛṣyati tad-dhana-labdho yadvat putreṇa jātena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- पूर्णापूर्णे माने परिचित-जन-वञ्चनं तथा नित्यम् । मिथ्या-क्रयस्य कथनं प्रकृतिर् इयं स्यात् किरातानाम्

anyac ca- pūrṇāpūrṇe māne paricita-jana-vañcanaṃ tathā nityam | mithyā-krayasya kathanaṃ prakṛtir iyaṃ syāt kirātānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगुणं त्रिगुणं वित्तं भाण्ड-क्रय-विचक्षणाः । प्राप्नुवन्त्य् उद्यमाल् लोका दूर-देशान्तरं गताः

dviguṇaṃ triguṇaṃ vittaṃ bhāṇḍa-kraya-vicakṣaṇāḥ | prāpnuvanty udyamāl lokā dūra-deśāntaraṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवं सम्प्रधार्य मथुरा-गामीनि भाण्डान्य् आदाय शुभायां तिथौ गुरु-जनानुज्ञातः सुरथाधिरूढः प्रस्थितः । तस्य च मङ्गल-वृषभ संजीवक-नन्दक-नामानौ गृहोत्पन्नौ धूर्वोढारौ स्थितौ । तयोर् एकः संजीवकाभिधानो यमुना-कच्छम् अवतीर्णः सम्पङ्क-पूरम् आसाद्य कलित-चरणो युग-भङ्गं विधाय विषसाद । अथ तं तद्-अवस्थम् आलोक्य वर्धमानः परं विषादम् आगमत् । तद् अर्थं च स्नेहार्द्र-हृदयस् त्रि-रात्रं प्रयाण-भङ्गम् अकरोत् । अथ तं विषण्णम् आलोक्य साऋथिकैर् अभिहितम्- भोः श्रेष्ठिन् ! किम् एवं वृषभस्य कृते सिंह-व्याघ्र-समाकुले बह्व्-अपायेऽस्मिन् वने समस्त-सार्थस् त्वया सन्देहे नियोजितः । उक्तं च- न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन् मतिमान् नरः । एतद् एवात्र पाण्डित्यं यत् स्वल्पाद् भूरि-रक्षणम्

ity evaṃ sampradhārya mathurā-gāmīni bhāṇḍāny ādāya śubhāyāṃ tithau guru-janānujñātaḥ surathādhirūḍhaḥ prasthitaḥ | tasya ca maṅgala-vṛṣabha saṃjīvaka-nandaka-nāmānau gṛhotpannau dhūrvoḍhārau sthitau | tayor ekaḥ saṃjīvakābhidhāno yamunā-kaccham avatīrṇaḥ sampaṅka-pūram āsādya kalita-caraṇo yuga-bhaṅgaṃ vidhāya viṣasāda | atha taṃ tad-avastham ālokya vardhamānaḥ paraṃ viṣādam āgamat | tad arthaṃ ca snehārdra-hṛdayas tri-rātraṃ prayāṇa-bhaṅgam akarot | atha taṃ viṣaṇṇam ālokya sāṛthikair abhihitam- bhoḥ śreṣṭhin ! kim evaṃ vṛṣabhasya kṛte siṃha-vyāghra-samākule bahv-apāye'smin vane samasta-sārthas tvayā sandehe niyojitaḥ | uktaṃ ca- na svalpasya kṛte bhūri nāśayen matimān naraḥ | etad evātra pāṇḍityaṃ yat svalpād bhūri-rakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथासौ तद् अवधार्य संजीवकस्य रक्षा-पुरुषान् निरूप्याशेष-सार्थं नीत्वा प्रस्थितः । अथ रक्षा-पुरुषा अपि बह्व्-अपायं तद्-वनं विदित्वा संजीवकं परित्यज्य पृष्ठतो गत्वाऽन्येद्युस् तं सार्थवाहं मिथ्याहुः- स्वामिन्, मृतो ऽसौ संजीवकः । अस्माभिस् तु सार्थवाहस्याभीष्ट इति मत्वा वह्निना संस्कृतः इति । तच् छ्रुत्वा सार्थवाहः कृतज्ञतया स्नेहार्द्र-हृदयस् तस्यौर्ध्व-देहिक-क्रिया वृषोत्सर्गादिकाः सर्वाश् चकार । संजीवको ऽप्य् आयुः-शेषतया यमुना-सलिल-मिश्रैः शिशिरतरवातैर् आप्यायित-शरीरः कथंचिद् अप्य् उत्थाय यमुना-तटम् उपपेदे । तत्र मरकत-सदृशानि बाल-तृणाग्राणि भक्षयन् कतिपयैर् अहोभिर् हर-वृषभ इव पीनः ककुद्मान् बलवांश् च संवृत्तः । प्रत्यहं वल्मीक-शिखराग्राणि शृङ्गाभ्यां विदारयन् गर्जमान आस्ते । साधु चेदम् उच्यते- अरक्षितं तिष्ठति देव-रक्षितं सुरक्षितं देव-हतं विनश्यति । जीवत्य् अनाथो ऽपि वने विसर्जितः कृत-प्रयत्नो ऽपि गृहे विनश्यति

athāsau tad avadhārya saṃjīvakasya rakṣā-puruṣān nirūpyāśeṣa-sārthaṃ nītvā prasthitaḥ | atha rakṣā-puruṣā api bahv-apāyaṃ tad-vanaṃ viditvā saṃjīvakaṃ parityajya pṛṣṭhato gatvā'nyedyus taṃ sārthavāhaṃ mithyāhuḥ- svāmin, mṛto 'sau saṃjīvakaḥ | asmābhis tu sārthavāhasyābhīṣṭa iti matvā vahninā saṃskṛtaḥ iti | tac chrutvā sārthavāhaḥ kṛtajñatayā snehārdra-hṛdayas tasyaurdhva-dehika-kriyā vṛṣotsargādikāḥ sarvāś cakāra | saṃjīvako 'py āyuḥ-śeṣatayā yamunā-salila-miśraiḥ śiśirataravātair āpyāyita-śarīraḥ kathaṃcid apy utthāya yamunā-taṭam upapede | tatra marakata-sadṛśāni bāla-tṛṇāgrāṇi bhakṣayan katipayair ahobhir hara-vṛṣabha iva pīnaḥ kakudmān balavāṃś ca saṃvṛttaḥ | pratyahaṃ valmīka-śikharāgrāṇi śṛṅgābhyāṃ vidārayan garjamāna āste | sādhu cedam ucyate- arakṣitaṃ tiṣṭhati deva-rakṣitaṃ surakṣitaṃ deva-hataṃ vinaśyati | jīvaty anātho 'pi vane visarjitaḥ kṛta-prayatno 'pi gṛhe vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदाचित् पिङ्गलको नाम सिंहः सर्व-मृग-परिवृतः पिपासाकुल उदक-पानार्थं यमुना-तटम् अवतीर्णः संजीवकस्य गम्भीरतर-रावं दूराद् एवाशृणोत् । तच् छ्रुत्वाऽतीव व्याकुल-हृदयः ससाध्वसम् आकारं प्रच्छाद्य बट-तले चतुर्-मण्डलावस्थानेनावस्थितः । चतुर्मण्डलावस्थानं त्व् इदं- सिंहः सिंहानुयायिनः काकरवाः किवृत्ता इति । अथ तस्य करटक-दमनक-नामानौ द्वौ शृगालौ मन्त्रि-पुत्रौ भ्रष्टाधिकारौ सदानुयायिनाव् आस्ताम् । तौ च परस्परं मन्त्रयतः । तत्र दमनको ऽब्रवीत्- भद्र करटक, अयं तावद् अस्मत्-स्वामी पिङ्गलक उदक-ग्रहणार्थं यमुना-कच्छम् अवतीर्य स्थितः । स किं निमित्तं पिपासाकुलो ऽपि निवृत्त्य व्यूह-रचनां विधाय दौर्मनस्येनाभिभूतो ऽत्र बट-तले स्थितः । करटक आह- भद्र किम् आवयोर् अनेन व्यापारेण उक्तं च यतः- अव्यापरेषु व्यापारं यो नरः कर्तुम् इच्छति । स एव निधनं याति कीलोत्पाटीव वानरः

atha kadācit piṅgalako nāma siṃhaḥ sarva-mṛga-parivṛtaḥ pipāsākula udaka-pānārthaṃ yamunā-taṭam avatīrṇaḥ saṃjīvakasya gambhīratara-rāvaṃ dūrād evāśṛṇot | tac chrutvā'tīva vyākula-hṛdayaḥ sasādhvasam ākāraṃ pracchādya baṭa-tale catur-maṇḍalāvasthānenāvasthitaḥ | caturmaṇḍalāvasthānaṃ tv idaṃ- siṃhaḥ siṃhānuyāyinaḥ kākaravāḥ kivṛttā iti | atha tasya karaṭaka-damanaka-nāmānau dvau śṛgālau mantri-putrau bhraṣṭādhikārau sadānuyāyināv āstām | tau ca parasparaṃ mantrayataḥ | tatra damanako 'bravīt- bhadra karaṭaka, ayaṃ tāvad asmat-svāmī piṅgalaka udaka-grahaṇārthaṃ yamunā-kaccham avatīrya sthitaḥ | sa kiṃ nimittaṃ pipāsākulo 'pi nivṛttya vyūha-racanāṃ vidhāya daurmanasyenābhibhūto 'tra baṭa-tale sthitaḥ | karaṭaka āha- bhadra kim āvayor anena vyāpāreṇa uktaṃ ca yataḥ- avyāpareṣu vyāpāraṃ yo naraḥ kartum icchati | sa eva nidhanaṃ yāti kīlotpāṭīva vānaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथा १ कीलोत्पाटि-वानर-कथा कस्मिंश्चिन् नगराभ्याशे केनापि वणिक्-पुत्रेण तरु-खण्ड-मध्ये देवतायतनं कर्तुम् आरब्धम् । तत्र च ये कर्मकराः स्थापनादयः । ते मध्याह्न-बेलायाम् आहारार्थं नगर-मध्ये गच्छन्ति । अथ कदाचित् तत्रानुषङ्गिकं वानर-यूथम् इतश् चेतश् च परिभ्रमद् आगतम् । तत्रैकस्य कस्यचिच् छिल्पिनो ऽर्ध-स्फाटितो ऽञ्जन-वृक्ष-दारुमयः स्तम्भः खदिर-कीलकेन मध्य-निहितेन तिष्ठति । एतस्मिन्न् अन्तरे ते वानरास् तरु-शिखर-प्रसाद-शृङ्ग-दारु-पर्यन्तेषु यथेच्छया क्रीडितुम् आरब्धाः । एकश् च तेषां प्रत्यासन्न-मृत्युश् चापल्यात् तस्मिन्न् अर्ध-स्फोटित-स्तम्भे उपविश्य पाणिभ्यां कीलकं संगृह्य यावद् उत्पादयितुम् आरेभे तावत् तस्य स्तम्भ-मध्य-गत-वृषणस्य स्व-स्थानाच् चलित-कीलकेन यद् वृत्तं तत् प्राग् एव निवेदितम् । अतो ऽहं ब्रवीमि- अव्यापारेषु इति । आवयोर् भक्षित-शेष आहारो ऽस्त्य् एव । तत् किम् अनेन व्यापारेण । दमनक आह तत् किं भवान् आहारार्थी केवलम् एव । तन् न युक्तम् । उक्तं च- सुहृदाम् उपकारणाद् द्विषताम् अप्य् अपकारणात् । नृप-संश्रय इष्यते बुधैर् जठरं को न बिभर्ति केवलम्

kathā 1 kīlotpāṭi-vānara-kathā kasmiṃścin nagarābhyāśe kenāpi vaṇik-putreṇa taru-khaṇḍa-madhye devatāyatanaṃ kartum ārabdham | tatra ca ye karmakarāḥ sthāpanādayaḥ | te madhyāhna-belāyām āhārārthaṃ nagara-madhye gacchanti | atha kadācit tatrānuṣaṅgikaṃ vānara-yūtham itaś cetaś ca paribhramad āgatam | tatraikasya kasyacic chilpino 'rdha-sphāṭito 'ñjana-vṛkṣa-dārumayaḥ stambhaḥ khadira-kīlakena madhya-nihitena tiṣṭhati | etasminn antare te vānarās taru-śikhara-prasāda-śṛṅga-dāru-paryanteṣu yathecchayā krīḍitum ārabdhāḥ | ekaś ca teṣāṃ pratyāsanna-mṛtyuś cāpalyāt tasminn ardha-sphoṭita-stambhe upaviśya pāṇibhyāṃ kīlakaṃ saṃgṛhya yāvad utpādayitum ārebhe tāvat tasya stambha-madhya-gata-vṛṣaṇasya sva-sthānāc calita-kīlakena yad vṛttaṃ tat prāg eva niveditam | ato 'haṃ bravīmi- avyāpāreṣu iti | āvayor bhakṣita-śeṣa āhāro 'sty eva | tat kim anena vyāpāreṇa | damanaka āha tat kiṃ bhavān āhārārthī kevalam eva | tan na yuktam | uktaṃ ca- suhṛdām upakāraṇād dviṣatām apy apakāraṇāt | nṛpa-saṃśraya iṣyate budhair jaṭharaṃ ko na bibharti kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- यस्मिञ् जीवन्ति जीवन्ति बहवः सो ऽत्र जीवतु । वयांसि किं न कुर्वन्ति चञ्च्वा स्वोदर-पूरणम्

kiṃ ca- yasmiñ jīvanti jīvanti bahavaḥ so 'tra jīvatu | vayāṃsi kiṃ na kurvanti cañcvā svodara-pūraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- यज् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैर् विज्ञान-शौर्य-विभवार्य-गुणैः समेतम् । तन् नाम जीवितम् इह प्रवदन्ति तज्-ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते

tathā ca- yaj jīvyate kṣaṇam api prathitaṃ manuṣyair vijñāna-śaurya-vibhavārya-guṇaiḥ sametam | tan nāma jīvitam iha pravadanti taj-jñāḥ kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो नात्मना न च परेण च बन्धु-वर्गे दीने दयां न कुरुते न च मर्त्य-वर्गे । किं तस्य जीवित-फलं हि मनुष्य-लोके काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते

yo nātmanā na ca pareṇa ca bandhu-varge dīne dayāṃ na kurute na ca martya-varge | kiṃ tasya jīvita-phalaṃ hi manuṣya-loke kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुपूरा स्यात् कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः । सुसंतुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति

supūrā syāt kunadikā supūro mūṣikāñjaliḥ | susaṃtuṣṭaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- किं तेन जातु जातेन माटुर् यौवन-हारिणा । आरोहति न यः स्वस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा

kiṃ ca- kiṃ tena jātu jātena māṭur yauvana-hāriṇā | ārohati na yaḥ svasya vaṃśasyāgre dhvajo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते । जातस् तु गण्यते सो ऽत्र यः स्फुरेच् च श्रियाधिकः

parivartini saṃsāre mṛtaḥ ko vā na jāyate | jātas tu gaṇyate so 'tra yaḥ sphurec ca śriyādhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- जातस्य नदी-तीरे तस्यापि तृणस्य जन्म-साफल्यम् । यत् सलिल-मज्जनाकुल-जन-हस्तालम्बनं भवति

kiṃ ca- jātasya nadī-tīre tasyāpi tṛṇasya janma-sāphalyam | yat salila-majjanākula-jana-hastālambanaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- स्तिमितोन्नत-सञ्चारा जन-सन्ताप-हारिणः । जायन्ते विरला लोके जलदा इव सज्जनाः

tathā ca- stimitonnata-sañcārā jana-santāpa-hāriṇaḥ | jāyante viralā loke jaladā iva sajjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्याः स्मरन्ति विद्वांसः । यत् कम् अपि वहति गर्भं महताम् अपि यो गुरुर् भवति

niratiśayaṃ garimāṇaṃ tena jananyāḥ smaranti vidvāṃsaḥ | yat kam api vahati garbhaṃ mahatām api yo gurur bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रकटीकृत-शक्तिः शक्तो ऽपि जनस् तिरस्क्रियां लभते । निवसन्न् अन्तर्-दारुणि लङ्घ्यो वह्निर् न तु ज्वलितः

aprakaṭīkṛta-śaktiḥ śakto 'pi janas tiraskriyāṃ labhate | nivasann antar-dāruṇi laṅghyo vahnir na tu jvalitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह- आवां तावद् अप्रधानौ तत् किम् आवयोर् अनेन व्यापरेण । उक्तं च- अपृष्टो ऽत्राप्रधानो यो ब्रूते राज्ञः पुरः कुधीः । न केवलम् असंमानं लभते च विडम्बनम्

karaṭaka āha- āvāṃ tāvad apradhānau tat kim āvayor anena vyāpareṇa | uktaṃ ca- apṛṣṭo 'trāpradhāno yo brūte rājñaḥ puraḥ kudhīḥ | na kevalam asaṃmānaṃ labhate ca viḍambanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- वचस् तत्र प्रयोक्तव्यं यत्रोक्तं लभते फलम् । स्थायी भवति चात्यन्तं रागः शुक्ल-पटे यथा

tathā ca- vacas tatra prayoktavyaṃ yatroktaṃ labhate phalam | sthāyī bhavati cātyantaṃ rāgaḥ śukla-paṭe yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमक आह- मा मैवं वद । अप्रधानः प्रधानः स्यात् सेवते यदि पार्थिवम् । प्रधानो ऽप्य् अप्रधानः स्याद् यदि सेवा-विवर्जितः

damaka āha- mā maivaṃ vada | apradhānaḥ pradhānaḥ syāt sevate yadi pārthivam | pradhāno 'py apradhānaḥ syād yadi sevā-vivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत उक्तं च- आसन्नम् एव नृपतिर् भजते मनुष्यं विद्या-विहीनम् अकुलीनम् असंस्कृतं वा । प्रायेण भूमि-पतयः प्रमदा लताश् च यत् पार्श्वतो भवति तत् परिवेष्टयन्ति

yata uktaṃ ca- āsannam eva nṛpatir bhajate manuṣyaṃ vidyā-vihīnam akulīnam asaṃskṛtaṃ vā | prāyeṇa bhūmi-patayaḥ pramadā latāś ca yat pārśvato bhavati tat pariveṣṭayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- कोप-प्रसाद-वस्तूनि ये विचिन्वन्ति सेवकाः । आरोहन्ति शनैः पश्चाद् धुन्वन्तम् अपि पार्थिवम्

tathā ca- kopa-prasāda-vastūni ye vicinvanti sevakāḥ | ārohanti śanaiḥ paścād dhunvantam api pārthivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यावतां महेच्छानां शिल्प-विक्रम-शालिनाम् । सेवा-वृत्ति-विदां चैव नाश्रयः पार्थिवं विना

vidyāvatāṃ mahecchānāṃ śilpa-vikrama-śālinām | sevā-vṛtti-vidāṃ caiva nāśrayaḥ pārthivaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये जात्य्-आदि-महोत्साहान् नरेन्द्रान् नोपयान्ति च । तेषाम् आमरणं भिक्षा प्रायश्चित्तं विनिर्मितम्

ye jāty-ādi-mahotsāhān narendrān nopayānti ca | teṣām āmaraṇaṃ bhikṣā prāyaścittaṃ vinirmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च प्राहुर् दुरात्मानो दुराराध्या महीभुजः । प्रमादालस्य-जाड्यानि ख्यापितानि निजानि तैः

ye ca prāhur durātmāno durārādhyā mahībhujaḥ | pramādālasya-jāḍyāni khyāpitāni nijāni taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पान् व्याघ्रान् गजान् सिंहान् दृष्ट्वोपायैर् वशीकृतान् । राजेति कियती मात्रा धीमताम् अप्रमादिनाम्

sarpān vyāghrān gajān siṃhān dṛṣṭvopāyair vaśīkṛtān | rājeti kiyatī mātrā dhīmatām apramādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजानम् एव संश्रित्य विद्वान् याति परां गतिम् । विना मलयम् अन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति

rājānam eva saṃśritya vidvān yāti parāṃ gatim | vinā malayam anyatra candanaṃ na prarohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धवलान्य् आतपत्राणि वाजिनश् च मनोरमाः । सदा मत्ताश् च मातङ्गाः प्रसन्ने सति भूपतौ

dhavalāny ātapatrāṇi vājinaś ca manoramāḥ | sadā mattāś ca mātaṅgāḥ prasanne sati bhūpatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह- अथ भवान् किं कर्तुमनाः ? सो ऽब्रवीत्- अद्यास्मत्-स्वामी पिङ्गलको भीतो भीत-परिवारश् च वर्तते । तदैनं गत्वा भय-कारणं विज्ञाय सन्धि-विग्रह-यान-आसन-संश्रय-द्वैधी-भावानाम् एकतमेन संविधास्ये । करटक आह- कथं वेत्ति भवान् यद् भयाविष्टो ऽयं स्वामी ? सो ऽब्रवीत्- ज्ञेयं किम् अत्र ? यत उक्तं च- उदीरितो ऽर्थः पशुनापि गृहते हयाश् च नागाश् च वहन्ति चोदिताः । अनुक्तम् अप्य् ऊहति पण्डितो जनः परेङ्गित-ज्ञान-फ्जला हि बुद्धयः

karaṭaka āha- atha bhavān kiṃ kartumanāḥ ? so 'bravīt- adyāsmat-svāmī piṅgalako bhīto bhīta-parivāraś ca vartate | tadainaṃ gatvā bhaya-kāraṇaṃ vijñāya sandhi-vigraha-yāna-āsana-saṃśraya-dvaidhī-bhāvānām ekatamena saṃvidhāsye | karaṭaka āha- kathaṃ vetti bhavān yad bhayāviṣṭo 'yaṃ svāmī ? so 'bravīt- jñeyaṃ kim atra ? yata uktaṃ ca- udīrito 'rthaḥ paśunāpi gṛhate hayāś ca nāgāś ca vahanti coditāḥ | anuktam apy ūhati paṇḍito janaḥ pareṅgita-jñāna-phjalā hi buddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च मनुः (८।२६)- आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्र-वक्त्र-विकारैश् च लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः

tathā ca manuḥ (8.26)- ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣaṇena ca | netra-vaktra-vikāraiś ca lakṣyate'ntargataṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अद्यैनं भयाकुलं प्राप्य स्व-बुद्धि-प्रभावेन निर्भयं कृत्वा वशीकृत्य च निजां साचिव्य-पदवीं समासादयिष्यामि । करटक आह- अनभिज्ञो भवान् सेवा-धर्मस्य । तत् कथम् एनं वशीकरिष्यसि ? सो ऽब्रवीत्- कथम् अहं सेवानभिज्ञः ? मया हि तातोत्सङ्गे क्रीडताभ्यागत-साधूनां नीति-शास्त्रं पठता यच् छ्रुतं सेवा-धर्मस्य सारं तद् हृदि स्थापितम् । श्रूयतां तच् चेदम्- सुवर्ण-पुष्पितां पृथ्वीं विचिन्वन्ति नरास् त्रयः । शूरश् च कृत-विद्यश् च यश् च जानाति सेवितुम्

tad adyainaṃ bhayākulaṃ prāpya sva-buddhi-prabhāvena nirbhayaṃ kṛtvā vaśīkṛtya ca nijāṃ sācivya-padavīṃ samāsādayiṣyāmi | karaṭaka āha- anabhijño bhavān sevā-dharmasya | tat katham enaṃ vaśīkariṣyasi ? so 'bravīt- katham ahaṃ sevānabhijñaḥ ? mayā hi tātotsaṅge krīḍatābhyāgata-sādhūnāṃ nīti-śāstraṃ paṭhatā yac chrutaṃ sevā-dharmasya sāraṃ tad hṛdi sthāpitam | śrūyatāṃ tac cedam- suvarṇa-puṣpitāṃ pṛthvīṃ vicinvanti narās trayaḥ | śūraś ca kṛta-vidyaś ca yaś ca jānāti sevitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा सेवा या प्रभु-हिता ग्राह्या वाक्य-विशेषतः । आश्रयेत् पार्थिवं विद्वांस् तद्-द्वारेणैव नान्यथा

sā sevā yā prabhu-hitā grāhyā vākya-viśeṣataḥ | āśrayet pārthivaṃ vidvāṃs tad-dvāreṇaiva nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो न वेत्ति गुणान् यस्य न तं सेवेत पण्डितः । न हि तस्मात् फलं किञ्चित् सुकृष्टाद् ऊषराद् इव

yo na vetti guṇān yasya na taṃ seveta paṇḍitaḥ | na hi tasmāt phalaṃ kiñcit sukṛṣṭād ūṣarād iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्य-कृति-हीनो ऽपि सेव्यः सेव्य-गुणान्वितः । भवत्य् आजीवनं तस्मात् फलं कालान्तराद् अपि

dravya-kṛti-hīno 'pi sevyaḥ sevya-guṇānvitaḥ | bhavaty ājīvanaṃ tasmāt phalaṃ kālāntarād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि स्थाणुवद् आसीनः शुष्यन् परिगतः क्षुधा । न त्व् अज्ञानात्म-सम्पन्नाद् वृत्तिम् ईहते पण्डितः

api sthāṇuvad āsīnaḥ śuṣyan parigataḥ kṣudhā | na tv ajñānātma-sampannād vṛttim īhate paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेवकः स्वामिनं द्वेष्टि कृपणं परुषाक्षरम् । आत्मानं किं स न द्वेष्टि सेव्यासेव्यं न वेत्ति यः

sevakaḥ svāminaṃ dveṣṭi kṛpaṇaṃ paruṣākṣaram | ātmānaṃ kiṃ sa na dveṣṭi sevyāsevyaṃ na vetti yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याश्रित्य विश्रामं क्षुधार्ता यान्ति सेवकाः । सो ऽर्कवन् नृपतिस् त्याज्यः सदा पुष्प-फलो ऽपि सन्

yasyāśritya viśrāmaṃ kṣudhārtā yānti sevakāḥ | so 'rkavan nṛpatis tyājyaḥ sadā puṣpa-phalo 'pi san

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-मातरि देव्यां च कुमारे मुख्य-मन्त्रिणि । पुरोहिते प्रतीहारे सदा वर्तेत राजवत्

rāja-mātari devyāṃ ca kumāre mukhya-mantriṇi | purohite pratīhāre sadā varteta rājavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवेति प्रब्रुवन् प्रोक्तः कृत्याकृत्य-विचक्षणः । करोति निर्विकल्पं यः स भवेद् राज-वल्लभः

jīveti prabruvan proktaḥ kṛtyākṛtya-vicakṣaṇaḥ | karoti nirvikalpaṃ yaḥ sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभु-प्रसादजं वित्तं सुप्राप्तं यो निवेदयेत् । वस्त्राद्यं च दधात्य् अङ्गे स भवेद् राज-वल्लभः

prabhu-prasādajaṃ vittaṃ suprāptaṃ yo nivedayet | vastrādyaṃ ca dadhāty aṅge sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः-पुर-चरैः सार्धं यो न मन्त्रं समाचरेत् । न कलत्रैर् नरेन्द्रस्य स भवेद् राज-वल्लभः

antaḥ-pura-caraiḥ sārdhaṃ yo na mantraṃ samācaret | na kalatrair narendrasya sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यूतं यो यम-दूताभं हालां हालाहलोपमम् । पश्येद् दारान् वृथाकारान् स भवेद् राज-वल्लभः

dyūtaṃ yo yama-dūtābhaṃ hālāṃ hālāhalopamam | paśyed dārān vṛthākārān sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्ध-कालेऽग्रणीर् यः स्यात् सदा पृष्ठानुगः पुरे । प्रभोर् द्वाराश्रितो हर्म्ये स भवेद् राज-वल्लभः

yuddha-kāle'graṇīr yaḥ syāt sadā pṛṣṭhānugaḥ pure | prabhor dvārāśrito harmye sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्मतो ऽहं विभोर् नित्यम् इति मत्वा व्यतिक्रमेत् । कृच्छ्रेष्व् अपि न मर्यादां स भवेद् राज-वल्लभः

sammato 'haṃ vibhor nityam iti matvā vyatikramet | kṛcchreṣv api na maryādāṃ sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषि-द्वेष-परो नित्यम् इष्टानाम् इष्ट-कर्म-कृत् । यो नरो नर-नाथस्य स भवेद् राज-वल्लभः

dveṣi-dveṣa-paro nityam iṣṭānām iṣṭa-karma-kṛt | yo naro nara-nāthasya sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तः प्रत्युत्तरं नाह विरुद्धं प्रभुना न यः । न समीपे हसत्य् उच्चैः स भवेद् राज-वल्लभः

proktaḥ pratyuttaraṃ nāha viruddhaṃ prabhunā na yaḥ | na samīpe hasaty uccaiḥ sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उप् रणं शरणं तद्वन् मन्यते भय-वर्जितः । प्रवासं स्व-पुरावासं स भवेद् राज-वल्लभः

up raṇaṃ śaraṇaṃ tadvan manyate bhaya-varjitaḥ | pravāsaṃ sva-purāvāsaṃ sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कुर्यान् नरनाथस्य योषिद्भिः सह संगतिम् । न निन्दां न विवादं च स भवेद् राज-वल्लभः

na kuryān naranāthasya yoṣidbhiḥ saha saṃgatim | na nindāṃ na vivādaṃ ca sa bhaved rāja-vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह- अथ भवांस् तत्र गत्वा किं तावत् प्रथमं वक्ष्यति तत् तावद् उच्यताम् । दमनक आह- उत्तराद् उत्तरं वाक्यं वदतां सम्प्रजायते । सुवृष्टि-गुण-सम्पन्नाद् बीजाद् बीजम् इवापरम्

karaṭaka āha- atha bhavāṃs tatra gatvā kiṃ tāvat prathamaṃ vakṣyati tat tāvad ucyatām | damanaka āha- uttarād uttaraṃ vākyaṃ vadatāṃ samprajāyate | suvṛṣṭi-guṇa-sampannād bījād bījam ivāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाय-सन्दर्शनजां विपत्तिम् उपाय-सन्दर्शनजां च सिद्धिम् । मेधाविनो नीति-गुण-प्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीम् इव वर्णयन्ति

apāya-sandarśanajāṃ vipattim upāya-sandarśanajāṃ ca siddhim | medhāvino nīti-guṇa-prayuktāṃ puraḥ sphurantīm iva varṇayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकेषां वाचि शुकवद् अन्येषां हृदि मूकवत् । हृदि वाचि तथान्येषां वल्गु वल्गन्तिउ सूक्तयः

ekeṣāṃ vāci śukavad anyeṣāṃ hṛdi mūkavat | hṛdi vāci tathānyeṣāṃ valgu valgantiu sūktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च अहम् अप्राप्त-कालं वक्ष्ये । आकर्णितं मया नीति-सारं पितुः पूर्वम् उत्सङ्गं हि निषेवता । अप्राप्त-कालं वचनं बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन् । लभते बह्व्-अवज्ञानम् अपमानं च पुष्कलम्

na ca aham aprāpta-kālaṃ vakṣye | ākarṇitaṃ mayā nīti-sāraṃ pituḥ pūrvam utsaṅgaṃ hi niṣevatā | aprāpta-kālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan | labhate bahv-avajñānam apamānaṃ ca puṣkalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह- दुराराध्या हि राजानः पर्वता इव सर्वदा । व्यालाकीर्णाः सुविषमाः कठिना दुष्ट-सेविताः

karaṭaka āha- durārādhyā hi rājānaḥ parvatā iva sarvadā | vyālākīrṇāḥ suviṣamāḥ kaṭhinā duṣṭa-sevitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- भोगिनः कञ्चुकाविष्टाः कुटिलाः क्रूर-चेष्टिताः । सुदुष्टा मन्त्र-साध्याश् च राजानः पन्नगा इव

tathā ca- bhoginaḥ kañcukāviṣṭāḥ kuṭilāḥ krūra-ceṣṭitāḥ | suduṣṭā mantra-sādhyāś ca rājānaḥ pannagā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वि-जिह्वाः क्रूर-कर्माणो ऽनिष्ठाश् छिद्रानुसारिणः । दूरतो ऽपि हि पश्यन्ति राजानो भुजगा इव

dvi-jihvāḥ krūra-karmāṇo 'niṣṭhāś chidrānusāriṇaḥ | dūrato 'pi hi paśyanti rājāno bhujagā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पम् अप्य् अपकुर्वन्ति येऽभीष्टा हि महीपतेः । ते वह्नाव् इव दह्यन्ते पतङ्गाः पाप-चेतसः

svalpam apy apakurvanti ye'bhīṣṭā hi mahīpateḥ | te vahnāv iva dahyante pataṅgāḥ pāpa-cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुरारोहं पदं राज्ञां सर्व-लोक-नमस्कृतम् । स्वल्पेनाप्य् अपकारेण ब्राह्मण्यम् इव दुष्यति

durārohaṃ padaṃ rājñāṃ sarva-loka-namaskṛtam | svalpenāpy apakāreṇa brāhmaṇyam iva duṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुराराध्याः श्रियो राज्ञां दुरापा दुष्परिग्रहाः । तिष्ठन्त्य् आप इवाधारे चिरम् आत्मनि संस्थिताः

durārādhyāḥ śriyo rājñāṃ durāpā duṣparigrahāḥ | tiṣṭhanty āpa ivādhāre ciram ātmani saṃsthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनक आह- सत्यम् एतत् परम् । किन्तु- यस्य यस्य हि यो भावस् तेन तेन समाचरेत् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्म-वशं नयेत्

damanaka āha- satyam etat param | kintu- yasya yasya hi yo bhāvas tena tena samācaret | anupraviśya medhāvī kṣipram ātma-vaśaṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्तुश् चित्तानुवर्तित्वं सुवृत्तं चानुजीविनाम् । राक्षसाश् चापि गृह्यन्ते नित्यं छन्दानुवर्तिभिः

bhartuś cittānuvartitvaṃ suvṛttaṃ cānujīvinām | rākṣasāś cāpi gṛhyante nityaṃ chandānuvartibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरुषि नृपे स्तुति-वचनं तद्-अभिमते प्रेम तद्-द्विषि द्वेषः । तद्-दानस्य च शंसा अमन्त्र-तन्त्रं वशीकरणम्

saruṣi nṛpe stuti-vacanaṃ tad-abhimate prema tad-dviṣi dveṣaḥ | tad-dānasya ca śaṃsā amantra-tantraṃ vaśīkaraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह- यद्य् एवम् अभिमतं तर्हि शिवास् ते पन्थानः सन्तु । यथाभिलषितम् अनुष्ठीयताम् । सो ऽपि प्रणम्य पिङ्गलकाभिमुखं प्रतस्थे । अथागच्छन्तं दमनकम् आलोक्य पिङ्गलको द्वास्थम् अब्रवीत्- अपसार्यतां वेत्र-लता । अयम् अस्माकं चिरन्तनो मन्त्रिपुत्रो दमनको ऽव्याहत-प्रवेशः । तत् प्रवेश्यतां द्वितीय-मण्डल-भागी । इति । स आह- यथावादीद् भवान् इति । अथोपसृत्य दमनको निर्दिष्ट आसने पिङ्गलकं प्रणम्य प्राप्तानुज्ञ उपविष्टः । स तु तस्य नक-कुलिशालङ्कृतं दक्षिण-पाणिम् उपरि दत्त्वा मान-पुरः-सरम् उवाच- अपि शिवं भवतः । कस्माच् चिराद् दृष्टो ऽसि ? दमनक आह- न किंचिद् देव-पादानाम् अस्माभिः प्रयोजनम् । परं भवतां प्राप्त-कालं वक्तव्यम् यत उत्तम-मध्यमाधमैः सर्वैर् अपि राज्ञां प्रयोजनम् । उक्तं च- दन्तस्य निष्कोषणकेन नित्यं कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किम् आङ्ग वाग्घ-स्तवता नरेण

karaṭaka āha- yady evam abhimataṃ tarhi śivās te panthānaḥ santu | yathābhilaṣitam anuṣṭhīyatām | so 'pi praṇamya piṅgalakābhimukhaṃ pratasthe | athāgacchantaṃ damanakam ālokya piṅgalako dvāstham abravīt- apasāryatāṃ vetra-latā | ayam asmākaṃ cirantano mantriputro damanako 'vyāhata-praveśaḥ | tat praveśyatāṃ dvitīya-maṇḍala-bhāgī | iti | sa āha- yathāvādīd bhavān iti | athopasṛtya damanako nirdiṣṭa āsane piṅgalakaṃ praṇamya prāptānujña upaviṣṭaḥ | sa tu tasya naka-kuliśālaṅkṛtaṃ dakṣiṇa-pāṇim upari dattvā māna-puraḥ-saram uvāca- api śivaṃ bhavataḥ | kasmāc cirād dṛṣṭo 'si ? damanaka āha- na kiṃcid deva-pādānām asmābhiḥ prayojanam | paraṃ bhavatāṃ prāpta-kālaṃ vaktavyam yata uttama-madhyamādhamaiḥ sarvair api rājñāṃ prayojanam | uktaṃ ca- dantasya niṣkoṣaṇakena nityaṃ karṇasya kaṇḍūyanakena vāpi | tṛṇena kāryaṃ bhavatīśvarāṇāṃ kim āṅga vāggha-stavatā nareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा वयं देव-पादानाम् अन्वयागता भृत्या आपत्स्व् अपि पृष्ठ-गामिनो यद्यपि स्वम् अधिकारं न लभामहे तथापि देव-पादानाम् एतद् युक्तं न भवति । उक्तं च- स्थानेष्व् एव नियोक्तव्या भृत्या आभरणानि च । न हि चूडामणिः पादे प्रभवामीति बध्यते

tathā vayaṃ deva-pādānām anvayāgatā bhṛtyā āpatsv api pṛṣṭha-gāmino yadyapi svam adhikāraṃ na labhāmahe tathāpi deva-pādānām etad yuktaṃ na bhavati | uktaṃ ca- sthāneṣv eva niyoktavyā bhṛtyā ābharaṇāni ca | na hi cūḍāmaṇiḥ pāde prabhavāmīti badhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- अनभिज्ञो गुणानां यो न भृत्यैर् अनुगम्यते । धनाढ्यो ऽपि कुलीनो ऽपि क्रमायातो ऽपि भूपतिः

yataḥ- anabhijño guṇānāṃ yo na bhṛtyair anugamyate | dhanāḍhyo 'pi kulīno 'pi kramāYāto 'pi bhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च- असमैः समीयमानः समैश् च परिहीयमाण-सत्-कारः । धुरि यो न युज्यमानस् त्रिभिर् अर्थ-पतिं त्यजति भृत्यः

uktaṃ ca- asamaiḥ samīyamānaḥ samaiś ca parihīyamāṇa-sat-kāraḥ | dhuri yo na yujyamānas tribhir artha-patiṃ tyajati bhṛtyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चाविवेकितया राज्ञा भृत्यानुत्तम-पद-योग्यान् हीनाधम-स्थाने नियोजयति, न ते तत्रैव स भूपतेर् दोषो न तेषाम् । उक्तं च- कनक-भूषण-सङ्ग्रहणोचितो यदि मणिस् त्रपुणि प्रतिबध्यते । न स विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर् वचनीयता

yac cāvivekitayā rājñā bhṛtyānuttama-pada-yogyān hīnādhama-sthāne niyojayati, na te tatraiva sa bhūpater doṣo na teṣām | uktaṃ ca- kanaka-bhūṣaṇa-saṅgrahaṇocito yadi maṇis trapuṇi pratibadhyate | na sa virauti na cāpi sa śobhate bhavati yojayitur vacanīyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् च स्वाम्य् एवं वदति चिराद् दृश्यते । तद् अपि श्रूयताम्- सव्य-दक्षिणयोर् यत्र विशेषो नास्ति हस्तयोः । कस् तत्र क्षणम् अप्यार्यो विद्यमान-गतिर् भवेत्

yac ca svāmy evaṃ vadati cirād dṛśyate | tad api śrūyatām- savya-dakṣiṇayor yatra viśeṣo nāsti hastayoḥ | kas tatra kṣaṇam apyāryo vidyamāna-gatir bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचे मणिर् मणौ काचो येषां बुद्धिर् विकल्पते । न तेषां सन्निधौ भृत्यो नाम-मात्रो ऽपि तिष्ठति

kāce maṇir maṇau kāco yeṣāṃ buddhir vikalpate | na teṣāṃ sannidhau bhṛtyo nāma-mātro 'pi tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परीक्षका यत्र न सन्ति देशे नार्घन्ति रत्नानि समुद्रजानि । आभीर-देशे किल चन्द्रकान्तं त्रिभिर् वराटैर् विपणन्ति गोपाः

parīkṣakā yatra na santi deśe nārghanti ratnāni samudrajāni | ābhīra-deśe kila candrakāntaṃ tribhir varāṭair vipaṇanti gopāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहिताख्यस्य च मणेः पद्मरागस्य चान्तरम् । यत्र नास्ति कथं तत्र क्रियते रत्न-विक्रयः

lohitākhyasya ca maṇeḥ padmarāgasya cāntaram | yatra nāsti kathaṃ tatra kriyate ratna-vikrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विशेषं यदा स्वामी समं भृत्येषु वर्तते । तत्रोद्यम-समर्थानाम् उत्साहः परिहीयते

nirviśeṣaṃ yadā svāmī samaṃ bhṛtyeṣu vartate | tatrodyama-samarthānām utsāhaḥ parihīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विना पार्थिवो भृत्यैर् न भृत्याः पार्थिवं विना । तेषां च व्यवहारो ऽयं परस्पर-निबन्धनः

na vinā pārthivo bhṛtyair na bhṛtyāḥ pārthivaṃ vinā | teṣāṃ ca vyavahāro 'yaṃ paraspara-nibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृत्यैर् विना स्वयं राजा लोकानुग्रह-कारिभिः । मयूखैर् इव दीप्तांशुस् तेजस्व्य् अपि न शोभते

bhṛtyair vinā svayaṃ rājā lokānugraha-kāribhiḥ | mayūkhair iva dīptāṃśus tejasvy api na śobhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरैः सन्धार्यते नाभिर् नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः । स्वामि-सेवकयोर् एवं वृत्ति-चक्रं प्रवर्तते

araiḥ sandhāryate nābhir nābhau cārāḥ pratiṣṭhitāḥ | svāmi-sevakayor evaṃ vṛtti-cakraṃ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसा विधृता नित्यं स्नेहेन परिपालिताः । केशा अपि विरज्यन्ते निःस्नेहाः किं न सेवकाः

śirasā vidhṛtā nityaṃ snehena paripālitāḥ | keśā api virajyante niḥsnehāḥ kiṃ na sevakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा तुष्टो हि भृत्यानाम् अर्थ-मात्रं प्रयच्छति । ते तु संमान-मात्रेण प्राणैर् अप्य् उपकुर्वते

rājā tuṣṭo hi bhṛtyānām artha-mātraṃ prayacchati | te tu saṃmāna-mātreṇa prāṇair apy upakurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञात्वा नरेन्द्रेण भृत्याः कार्या विचक्षणाः । कुलीनाः शौर्य-संयुक्ताः शक्ता भक्ताः क्रमागताः

evaṃ jñātvā narendreṇa bhṛtyāḥ kāryā vicakṣaṇāḥ | kulīnāḥ śaurya-saṃyuktāḥ śaktā bhaktāḥ kramāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः कृत्वा सुकृतं राज्ञो दुष्करं हितम् उत्तमम् । लज्जया वक्ति नो किञ्चित् तेन राजा सहायवान्

yaḥ kṛtvā sukṛtaṃ rājño duṣkaraṃ hitam uttamam | lajjayā vakti no kiñcit tena rājā sahāyavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् कृत्यं समावेश्य निर्विशङ्केन चेतसा । आस्यते सेवकः स स्यात् कलत्रम् इव चापरम्

yasmin kṛtyaṃ samāveśya nirviśaṅkena cetasā | āsyate sevakaḥ sa syāt kalatram iva cāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽनाहूतः समभ्येति द्वारि तिष्ठति सर्वदा । पृष्ठः सत्यं मितं ब्रूते स भृत्यो ऽर्हो महीभुजाम्

yo 'nāhūtaḥ samabhyeti dvāri tiṣṭhati sarvadā | pṛṣṭhaḥ satyaṃ mitaṃ brūte sa bhṛtyo 'rho mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिष्टो ऽपि भूपस्य दृष्ट्वा हानिकरं च यः । यतते तस्य नाशाय स भृत्यो ऽर्हो महीभुजाम्

anādiṣṭo 'pi bhūpasya dṛṣṭvā hānikaraṃ ca yaḥ | yatate tasya nāśāya sa bhṛtyo 'rho mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताडितो ऽपि दुरुक्तो ऽपि दण्डितो ऽपि महीभुजा । यो न चिन्तयते पापं स भृत्यो ऽर्हो महीभुजाम्

tāḍito 'pi durukto 'pi daṇḍito 'pi mahībhujā | yo na cintayate pāpaṃ sa bhṛtyo 'rho mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गर्वं कुरुते माने नापमाने च तप्यते । स्वाकारं रक्षयेद् यस् तु स भृत्यो ऽर्हो महीभुजाम्

na garvaṃ kurute māne nāpamāne ca tapyate | svākāraṃ rakṣayed yas tu sa bhṛtyo 'rho mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न क्षुधा पीड्यते यस् तु निद्रया न कदाचन । न च शीतातपाद्यैश् च स भृत्यो ऽर्हो महीभुजाम्

na kṣudhā pīḍyate yas tu nidrayā na kadācana | na ca śītātapādyaiś ca sa bhṛtyo 'rho mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा सांग्रामिकीं वार्तां भविष्यां स्वामिनं प्रति । प्रसन्नास्यो भवेद् यस् तु स भृत्यो ऽर्हो महीभुजाम्

śrutvā sāṃgrāmikīṃ vārtāṃ bhaviṣyāṃ svāminaṃ prati | prasannāsyo bhaved yas tu sa bhṛtyo 'rho mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीमा वृद्धिं समायाति शुक्ल-पक्ष इवोडुराट् । नियोग-संस्थिते यस्मिन् स भृत्यो ऽर्हो महीभुजाम्

sīmā vṛddhiṃ samāyāti śukla-pakṣa ivoḍurāṭ | niyoga-saṃsthite yasmin sa bhṛtyo 'rho mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीमा संकोचम् आयाति वह्नौ चर्म इवाहितम् । स्थिते यस्मिन् स तु त्याज्यो भृत्यो राज्यं समीहता

sīmā saṃkocam āyāti vahnau carma ivāhitam | sthite yasmin sa tu tyājyo bhṛtyo rājyaṃ samīhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा शृगालो ऽयम् इति मन्यमानेन ममोपरि स्वामिना यद्य् अवज्ञा क्रियते तद् अप्य् अयुक्तम् । उक्तं च यतः- कौशेयं कृमिजं सुवर्णम् उपलाद् दुर्वापि गोरोमतः पङ्कात् तामरसं शशाङ्क उदधेर् इन्दीवरं गोमयात् । काष्ठाद् अग्निर् अहेः फणाद् अपि मणिर् गो-पित्ततो रोचना प्राकाश्यं स्व-गुणोदयेन गुणिनो गच्छन्ति किं जन्मना

tathā śṛgālo 'yam iti manyamānena mamopari svāminā yady avajñā kriyate tad apy ayuktam | uktaṃ ca yataḥ- kauśeyaṃ kṛmijaṃ suvarṇam upalād durvāpi goromataḥ paṅkāt tāmarasaṃ śaśāṅka udadher indīvaraṃ gomayāt | kāṣṭhād agnir aheḥ phaṇād api maṇir go-pittato rocanā prākāśyaṃ sva-guṇodayena guṇino gacchanti kiṃ janmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूषिका गृह-जातापि हन्तव्या स्वाप-कारिणी । भक्ष्य-प्रदानैर् जारो हितकृत् प्राप्यते जनैः

mūṣikā gṛha-jātāpi hantavyā svāpa-kāriṇī | bhakṣya-pradānair jāro hitakṛt prāpyate janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एरण्ड-भिण्डार्क-नलैः प्रभूतैर् अपि सञ्चितैः । दारु-कृत्यं यथा नास्ति तथैवाज्ञैः प्रयोजनम्

eraṇḍa-bhiṇḍārka-nalaiḥ prabhūtair api sañcitaiḥ | dāru-kṛtyaṃ yathā nāsti tathaivājñaiḥ prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेर्नापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वम् अर्हसि

kiṃ bhaktenāsamarthena kiṃ śakternāpakāriṇā | bhaktaṃ śaktaṃ ca māṃ rājan nāvajñātuṃ tvam arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलक आह- भवत्व् एवं तावत् । असमर्थः समर्थो वा चिरन्तनस् त्वम् अस्माकं मन्त्रि-पुत्रः । तद् विश्रब्धं ब्रूहि यत् किञ्चिद् वक्तुकामः । दमनक आह- देव जिज्ञाप्यं किञ्चिद् अस्ति । पिङ्गलक आह- तन् निवेदयाभिप्रेतम् । सो ऽब्रवीत्- अपि स्वल्पतरं कार्यं यद् भवेत् पृथिवी-पतेः । तन् न वाच्यं सभा-मध्ये प्रोवाचेदं बृहस्पतिः

piṅgalaka āha- bhavatv evaṃ tāvat | asamarthaḥ samartho vā cirantanas tvam asmākaṃ mantri-putraḥ | tad viśrabdhaṃ brūhi yat kiñcid vaktukāmaḥ | damanaka āha- deva jijñāpyaṃ kiñcid asti | piṅgalaka āha- tan nivedayābhipretam | so 'bravīt- api svalpataraṃ kāryaṃ yad bhavet pṛthivī-pateḥ | tan na vācyaṃ sabhā-madhye provācedaṃ bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् ऐकान्तिके मद्-विज्ञाप्यम् आकर्णयन्तु देव-पादाः । यतः- षट्-कर्णो भिद्यते मन्त्रश् चतुष्कर्णः स्थिरो भवेत् । तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन षट्कर्णं वर्जयेत् सुधीः

tad aikāntike mad-vijñāpyam ākarṇayantu deva-pādāḥ | yataḥ- ṣaṭ-karṇo bhidyate mantraś catuṣkarṇaḥ sthiro bhavet | tasmāt sarva-prayatnena ṣaṭkarṇaṃ varjayet sudhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पिङ्गलकाभिप्रायज्ञा व्याघ्र-द्वीपि-वृक-पुरःसरा सर्वेऽपि तद्-वचः समाकर्ण्य संसदि तत्-क्षणाद् एव दूरीभूताः । ततश् च दमनक आह- उदक-ग्रहणार्थं प्रवृत्तस्य स्वामिनः किम् इह निवृत्त्यावस्थानम् । पिङ्गलक आह सविलक्ष-स्मितम्- न किञ्चिद् अपि । सो ऽब्रवीत्- देव यद्य् अनाख्येयं तत् तिष्ठतु । उक्तं च- दरिषु किञ्चित् स्वजनेषु किञ्चिद् गोप्यं वयस्येषु सुतेषु किञ्चित् । युक्तं न वा युक्तम् इदं विचिन्त्य वदेद् विपश्चिन् महतो ऽनुरोधात् ॥पन्च् १।[*१००] तच् छ्रुत्वा पिङ्गलकश् चिन्तयामास- योग्यो ऽयं दृश्यते । तत् कथयाम्य् एतस्याग्रे आत्मनो ऽभिप्रायम् । उक्तं च- स्वामिनि गुणान्तरज्ञे गुणवति भृत्येऽनुवर्तिनि कलये । सुहृदि निरन्तर-चित्ते निवेद्य दुःखं सुखी भवति ॥पन्च् १।[*१०१] भो दमनक शृणोषि शब्दं दूरान् महान्तम् । सो ऽब्रवीत्- स्वामिन् शृणोमि । तत् किम् । पिङ्गलक आह- भद्र अहम् अस्माद् वनाद् गन्तुम् इच्छामि । दमनक आह- कस्मात् । पिङ्गलक आह - यतो ऽद्यस्मद्-वने किम् अप्य् अपूर्वं सत्त्वं प्रविष्टं यस्यायं महा-शब्दः श्रूयते । तस्य च शब्दानुरूपेण पराक्रमेण भवितव्यम् इति । दमनक आह- यच्-छब्द-मात्राद् अपि भयम् उपगतः स्वामी तद् अप्य् अयुक्तम् । उक्तं च- अम्भसा भिद्यते सेतुस् तथा मन्त्रो ऽप्य् अरक्षितः । पैशुन्याद् भिद्यते स्नेहो भिद्यते वाग्भिर् आतुरः

atha piṅgalakābhiprāyajñā vyāghra-dvīpi-vṛka-puraḥsarā sarve'pi tad-vacaḥ samākarṇya saṃsadi tat-kṣaṇād eva dūrībhūtāḥ | tataś ca damanaka āha- udaka-grahaṇārthaṃ pravṛttasya svāminaḥ kim iha nivṛttyāvasthānam | piṅgalaka āha savilakṣa-smitam- na kiñcid api | so 'bravīt- deva yady anākhyeyaṃ tat tiṣṭhatu | uktaṃ ca- dariṣu kiñcit svajaneṣu kiñcid gopyaṃ vayasyeṣu suteṣu kiñcit | yuktaṃ na vā yuktam idaṃ vicintya vaded vipaścin mahato 'nurodhāt ||Panc 1.[*100] tac chrutvā piṅgalakaś cintayāmāsa- yogyo 'yaṃ dṛśyate | tat kathayāmy etasyāgre ātmano 'bhiprāyam | uktaṃ ca- svāmini guṇāntarajñe guṇavati bhṛtye'nuvartini kalaye | suhṛdi nirantara-citte nivedya duḥkhaṃ sukhī bhavati ||Panc 1.[*101] bho damanaka śṛṇoṣi śabdaṃ dūrān mahāntam | so 'bravīt- svāmin śṛṇomi | tat kim | piṅgalaka āha- bhadra aham asmād vanād gantum icchāmi | damanaka āha- kasmāt | piṅgalaka āha - yato 'dyasmad-vane kim apy apūrvaṃ sattvaṃ praviṣṭaṃ yasyāyaṃ mahā-śabdaḥ śrūyate | tasya ca śabdānurūpeṇa parākrameṇa bhavitavyam iti | damanaka āha- yac-chabda-mātrād api bhayam upagataḥ svāmī tad apy ayuktam | uktaṃ ca- ambhasā bhidyate setus tathā mantro 'py arakṣitaḥ | paiśunyād bhidyate sneho bhidyate vāgbhir āturaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् न युक्तं स्वामिनः पूर्वोपार्जितं वनं त्यक्तुम् । यतो भेरी-वेणु-वीना-मृदङ्ग-ताल-पटह-शङ्ख-काहलादि-भेदेन शब्दा अनेक-विधा भवन्ति । तन् न केवलाच् छब्द-मात्राद् अपि भेतव्यम् । उक्तं च- अत्युत्कटे च रौद्रे च शत्रौ प्राप्ते न हीयते । धैर्यं यस्य महीनाथो न स याति पराभवम्

tan na yuktaṃ svāminaḥ pūrvopārjitaṃ vanaṃ tyaktum | yato bherī-veṇu-vīnā-mṛdaṅga-tāla-paṭaha-śaṅkha-kāhalādi-bhedena śabdā aneka-vidhā bhavanti | tan na kevalāc chabda-mātrād api bhetavyam | uktaṃ ca- atyutkaṭe ca raudre ca śatrau prāpte na hīyate | dhairyaṃ yasya mahīnātho na sa yāti parābhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शित-भयेऽपि धातरि धैर्य-ध्वंसो भवेन् न धीराणाम् । शोषित-सरसि निदाघे नितराम् एवोद्धतः सिन्धुः

darśita-bhaye'pi dhātari dhairya-dhvaṃso bhaven na dhīrāṇām | śoṣita-sarasi nidāghe nitarām evoddhataḥ sindhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- यस्य न विपदि विषादः सम्पदि हर्षो रणे न भीरुत्वम् । तं भुवन-त्रय-तिलकं जनयति जननी सुतं विरलम्

tathā ca- yasya na vipadi viṣādaḥ sampadi harṣo raṇe na bhīrutvam | taṃ bhuvana-traya-tilakaṃ janayati jananī sutaṃ viralam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- शक्ति-वैकल्य-नम्रस्य निःसारत्वाल् लघीयसः । जन्निमो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः

tathā ca- śakti-vaikalya-namrasya niḥsāratvāl laghīyasaḥ | jannimo mānahīnasya tṛṇasya ca samā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- अन्य-प्रतापम् आसाद्य यो दृढत्वं न गच्छति । जतुजाभरणस्येव रूपेणापि हि तस्य किम्

api ca- anya-pratāpam āsādya yo dṛḍhatvaṃ na gacchati | jatujābharaṇasyeva rūpeṇāpi hi tasya kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं ज्ञात्वा स्वामिना धैर्यावष्टम्भः कार्यः । न शब्द-मात्राद् भेतव्यम् । अपि च- पूर्वम् एव मया ज्ञातं पूर्णम् एतद् धि मेदसा । अनुप्रविश्य विज्ञातं यावच् चर्म च दारु च

tad evaṃ jñātvā svāminā dhairyāvaṣṭambhaḥ kāryaḥ | na śabda-mātrād bhetavyam | api ca- pūrvam eva mayā jñātaṃ pūrṇam etad dhi medasā | anupraviśya vijñātaṃ yāvac carma ca dāru ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलक आह- कथम् एतत् । सो ऽब्रवीत्- कथा २ शृगाल-दुन्दुभि-कथा कश्चिद् गोमायुर् नाम शृगालः क्षुत्क्षाम-कण्ठः इतस् ततः परिभ्रमन् वने सैन्य-द्वय-संग्राम-भूमिम् अपश्यत् । तस्यां च दुन्दुभेः पतितस्य वायु-वशाद् वल्ली-शाखाग्रैर् हन्यमानस्य शब्दम् अशृणोत् । अथ क्षुभित-हृदयश् चिन्तयामास अहो विनष्टो ऽस्मि । तद् यावन् नास्य प्रोच्चारित-शब्दस्य दृष्टि-गोचरे गच्छामि तावद् अन्यतो व्रजामि । अथवा नैतद् युज्यते सहसैव । भये वा यदि वा हर्षे सम्प्राप्ते यो विमर्शयेत् । कृत्यं न कुरुते वेगान् न स सन्तापम् आप्नुयात्

piṅgalaka āha- katham etat | so 'bravīt- kathā 2 śṛgāla-dundubhi-kathā kaścid gomāyur nāma śṛgālaḥ kṣutkṣāma-kaṇṭhaḥ itas tataḥ paribhraman vane sainya-dvaya-saṃgrāma-bhūmim apaśyat | tasyāṃ ca dundubheḥ patitasya vāyu-vaśād vallī-śākhāgrair hanyamānasya śabdam aśṛṇot | atha kṣubhita-hṛdayaś cintayāmāsa aho vinaṣṭo 'smi | tad yāvan nāsya proccārita-śabdasya dṛṣṭi-gocare gacchāmi tāvad anyato vrajāmi | athavā naitad yujyate sahasaiva | bhaye vā yadi vā harṣe samprāpte yo vimarśayet | kṛtyaṃ na kurute vegān na sa santāpam āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तावज् जानामि कस्यायं शब्दः । धैर्यम् आलम्ब्य विमर्शयन् यावन् मन्दं मन्दं गच्छति तावद् दुन्दुभिम् अपश्यत् । स च तं परिज्ञाय समीपं गत्वा स्वयम् एव कौतुकाद् अताडयत् । भूयश् च हर्षाद् अचिन्तयत्- अहो चिराद् एतद् अस्माकं महोद्भोजनम् आपतितम् । तन् नूनं मांस-मेदो ऽसृग्भिः परिपूरितं भविष्यति । ततः परुष-चर्मावगुण्ठितं तत् कथम् अपि विदार्यैकदेशे छिद्रं कृत्वा संहृष्ट-मना मध्ये प्रविष्टः । परं चर्म-विदारणतो दंष्ट्राभङ्गः समजनि । अथ निराशीभूतस् तद्-दारु-शेषम् अवलोक्य श्लोकम् एनम् अपठत् पूर्वम् एव मया ज्ञातम् इति । अतो न शब्द-मात्राद् भेतव्यम् । पिङ्गलक आह- भोः पश्यायं मम सर्वो ऽपि परिग्रहो भय-व्याकुलित-मनाः पलायितुम् इच्छति । तत् कथम् अहं धैर्याद् अवष्टम्भं करोमि । सो ऽब्रवीत्- स्वामिन् नैषाम् एष दोषः । यतः स्वामि-सदृशा एवं भवन्ति भृत्याः । उक्तं च- अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश् च नारी च । पुरुष-विशेषं प्राप्ता भवन्त्य् अयोग्याश् च योग्याश् च

tat tāvaj jānāmi kasyāyaṃ śabdaḥ | dhairyam ālambya vimarśayan yāvan mandaṃ mandaṃ gacchati tāvad dundubhim apaśyat | sa ca taṃ parijñāya samīpaṃ gatvā svayam eva kautukād atāḍayat | bhūyaś ca harṣād acintayat- aho cirād etad asmākaṃ mahodbhojanam āpatitam | tan nūnaṃ māṃsa-medo 'sṛgbhiḥ paripūritaṃ bhaviṣyati | tataḥ paruṣa-carmāvaguṇṭhitaṃ tat katham api vidāryaikadeśe chidraṃ kṛtvā saṃhṛṣṭa-manā madhye praviṣṭaḥ | paraṃ carma-vidāraṇato daṃṣṭrābhaṅgaḥ samajani | atha nirāśībhūtas tad-dāru-śeṣam avalokya ślokam enam apaṭhat pūrvam eva mayā jñātam iti | ato na śabda-mātrād bhetavyam | piṅgalaka āha- bhoḥ paśyāyaṃ mama sarvo 'pi parigraho bhaya-vyākulita-manāḥ palāyitum icchati | tat katham ahaṃ dhairyād avaṣṭambhaṃ karomi | so 'bravīt- svāmin naiṣām eṣa doṣaḥ | yataḥ svāmi-sadṛśā evaṃ bhavanti bhṛtyāḥ | uktaṃ ca- aśvaḥ śastraṃ śāstraṃ vīṇā vāṇī naraś ca nārī ca | puruṣa-viśeṣaṃ prāptā bhavanty ayogyāś ca yogyāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-पौरुषावष्टं कृत्वा त्वं तावद् अत्रैव प्रतिपालय यावद् अहम् एतच् छब्द-स्वरूपं ज्ञात्वागच्छामि । ततः पश्चाद् यथोचितं कार्यम् इति । पिङ्गलक आह- किं तत्र भवान् गन्तुम् उत्सहते । स आह- किं स्वाम्य्-आदेशात् सद्-भृत्य कृत्याकृत्यम् अस्ति । उक्तं च- स्वाम्य्-आदेशात् सुभृत्यस्य न भोः सञ्जायते क्वचित् । प्रविशेन् मुखम् आहेयं दुस्तरं वा महार्णवम्

tat-pauruṣāvaṣṭaṃ kṛtvā tvaṃ tāvad atraiva pratipālaya yāvad aham etac chabda-svarūpaṃ jñātvāgacchāmi | tataḥ paścād yathocitaṃ kāryam iti | piṅgalaka āha- kiṃ tatra bhavān gantum utsahate | sa āha- kiṃ svāmy-ādeśāt sad-bhṛtya kṛtyākṛtyam asti | uktaṃ ca- svāmy-ādeśāt subhṛtyasya na bhoḥ sañjāyate kvacit | praviśen mukham āheyaṃ dustaraṃ vā mahārṇavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- स्वाम्य्-आदिष्टस् तु यो भृत्यः समं विषमम् एव च । मन्यते न स सन्धार्यो भूभुजा भूतिम् इच्छता

tathā ca- svāmy-ādiṣṭas tu yo bhṛtyaḥ samaṃ viṣamam eva ca | manyate na sa sandhāryo bhūbhujā bhūtim icchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलक आह- भद्रं, यद्य् एवं तद् गच्छ । शिवास् ते पन्थानः सन्तु इति । दमनको ऽपि तम् प्रणम्य संजीवक-शब्दानुषरी प्रतस्थे । अथ दमनके गते भय-व्याकुल-मनाः पिङ्गलकश् चिन्तयामास- अहो न शोभनं कृतं मया । यत् तस्य विश्वासं गत्वात्माभिप्रायो निवेदितः । कदाचिद् दमनको ऽयम् उभय-वेतनो भूत्वा ममोपरि दुष्ट-बुद्धिः स्याद् भ्रष्टाधिकारत्वात् । उक्तं च- ये भवन्ति महीपस्य सम्मानित-विमानिताः । यतन्ते तस्य नाशाय कुलीना अपि सर्वदा

piṅgalaka āha- bhadraṃ, yady evaṃ tad gaccha | śivās te panthānaḥ santu iti | damanako 'pi tam praṇamya saṃjīvaka-śabdānuṣarī pratasthe | atha damanake gate bhaya-vyākula-manāḥ piṅgalakaś cintayāmāsa- aho na śobhanaṃ kṛtaṃ mayā | yat tasya viśvāsaṃ gatvātmābhiprāyo niveditaḥ | kadācid damanako 'yam ubhaya-vetano bhūtvā mamopari duṣṭa-buddhiḥ syād bhraṣṭādhikāratvāt | uktaṃ ca- ye bhavanti mahīpasya sammānita-vimānitāḥ | yatante tasya nāśāya kulīnā api sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.