तन् मयावश्यं देशान्तरं गन्तव्यम् । इति निश्चित्य वर्धमान-पुरं गत्वा तत्र वर्ष-त्रयं स्थित्वा सुवर्ण-शत-त्रयोपार्जनं कृत्वा भूयः स्व-गृहं प्रस्थितः । अथार्ध-पथे गच्छतस् तस्य कदाचिद् अटव्यां पर्यटतो भगवान् रविर् अस्तम् उपागतः । तत्र च व्याल-भयात् स्थूलतर-वट-स्कन्ध आरूह्य प्रसुप्तो यावत् तिष्ठति तावन् निशीथे द्वौ पुरुषौ रौद्राकारौ परस्परं जल्पन्ताव् अशृणोत् । तत्रैक आह-भोः कर्तः त्वं किं सम्यङ् न वेत्सि यद् अस्य सोमिलकस्य भोजनाच्छादनाद् ऋतेऽधिका समृद्धिर् नास्ति । तत् किं त्वयास्य सुवर्ण-शत-त्रयं दत्तम् । स आह-भोः कर्मन् मयावश्यं दातव्यं व्यवसायिनां तत्र च तस्य परिणतिस् त्वद् आयत्तेति । अथ यावद् असौ कौलिकः प्रबुद्धः सुवर्ण-ग्रन्थिम् अवलोकयति तावद् रिक्तं पश्यति । ततः साक्षेपं चिन्तयामास । अहो किम् एतत् ? महता कष्टेनोपार्जितं वित्तं हेलया क्वापि गतम् । यद् व्यर्थ-श्रमो ऽकिञ्चनः कथं स्व-पत्न्या मित्राणां च मुखं दर्शयिष्यामि । इति निश्चित्य तद् एव पत्तनं गतः । तत्र च वर्ष-मात्रेणापि सुवर्ण-शत-पञ्चकम् उपार्ज्य भूयो ऽपि स्व-स्थानं प्रति प्रस्थितः । यावद् अर्ध-पथे भूयो ऽटवी-गतस्य भगवान् भानुर् अस्तंजगामाथ सुवर्ण-नाश-भयात् सुश्रान्तो ऽपि न विश्राम्यति केवलं कृत-गृहोत्कण्ठः सत्वरं व्रजति । अत्रान्तरे द्वौ पुरुषौ तादृषौ दृष्टि-देशे समागच्छन्तौ जल्पन्तौ च शृणोति । तत्रैकः प्राह-भोः कर्तः ! किं त्वयैतस्य सुवर्ण-शत-पञ्चकं दत्तम् ? तत् किं न वेत्सि यद् भोजनाच्छादनाभ्यधिकम् अस्य किंचिन् नास्ति । स आह-भोः कर्मन् ! मयावश्यं देयं व्यवसायिनाम् । तस्य परिणामस् त्वद्-आयत्तः । तत् किं माम् उपालम्भयसि ? तच् छ्रुत्वा सोमिलको यावद् ग्रन्थिम् अवलोकयति तावत् सुवर्णं नास्ति । ततः परं दुःखम् आपन्नो व्यचिन्तयत्-अहो किं मम धन-रहितस्य जीवितेन ? तद् अत्र वट-वृक्ष आत्मानम् उद्बध्य प्राणांस् त्यजामि । एवं निश्चित्य दर्भ-मयीं रज्जुं विधाय स्व-कण्ठे पाशं नियोज्य शाखायाम् आत्मानं निबध्य यावत् प्रक्षिपति तावद् एकः पुमान् आकाश-स्थ एवेदम् आह-भो भोः सोमिलक ! मैवं साहसं कुरु । अहं ते वित्तापहारको न ते भोजनाच्छादनाभ्यधिकं वराटिकाम् अपि सहामि । तद् गच्छ स्व-गृहं प्रति । अन्यच् च भवदीय-साहसेनाहं तुष्टः । तथा मे न स्याद् व्यर्थं दर्शनम् । तत् प्रार्थ्यताम् अभीष्टो वरः कश्चित् । सोमिलक आह-यद्य् एवं तद् देहि मे प्रभूतं धनम् । स आह-भोः ! किं करिष्यसि भोग-रहितेन धनेन यतस् तव भोजनाच्छादनाभ्यधिका प्राप्तिर् अपि नास्ति ? उक्तं च- किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूर् इव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैर् उपभुज्यते
tan mayāvaśyaṃ deśāntaraṃ gantavyam | iti niścitya vardhamāna-puraṃ gatvā tatra varṣa-trayaṃ sthitvā suvarṇa-śata-trayopārjanaṃ kṛtvā bhūyaḥ sva-gṛhaṃ prasthitaḥ | athārdha-pathe gacchatas tasya kadācid aṭavyāṃ paryaṭato bhagavān ravir astam upāgataḥ | tatra ca vyāla-bhayāt sthūlatara-vaṭa-skandha ārūhya prasupto yāvat tiṣṭhati tāvan niśīthe dvau puruṣau raudrākārau parasparaṃ jalpantāv aśṛṇot | tatraika āha-bhoḥ kartaḥ tvaṃ kiṃ samyaṅ na vetsi yad asya somilakasya bhojanācchādanād ṛte'dhikā samṛddhir nāsti | tat kiṃ tvayāsya suvarṇa-śata-trayaṃ dattam | sa āha-bhoḥ karman mayāvaśyaṃ dātavyaṃ vyavasāyināṃ tatra ca tasya pariṇatis tvad āyatteti | atha yāvad asau kaulikaḥ prabuddhaḥ suvarṇa-granthim avalokayati tāvad riktaṃ paśyati | tataḥ sākṣepaṃ cintayāmāsa | aho kim etat ? mahatā kaṣṭenopārjitaṃ vittaṃ helayā kvāpi gatam | yad vyartha-śramo 'kiñcanaḥ kathaṃ sva-patnyā mitrāṇāṃ ca mukhaṃ darśayiṣyāmi | iti niścitya tad eva pattanaṃ gataḥ | tatra ca varṣa-mātreṇāpi suvarṇa-śata-pañcakam upārjya bhūyo 'pi sva-sthānaṃ prati prasthitaḥ | yāvad ardha-pathe bhūyo 'ṭavī-gatasya bhagavān bhānur astaṃjagāmātha suvarṇa-nāśa-bhayāt suśrānto 'pi na viśrāmyati kevalaṃ kṛta-gṛhotkaṇṭhaḥ satvaraṃ vrajati | atrāntare dvau puruṣau tādṛṣau dṛṣṭi-deśe samāgacchantau jalpantau ca śṛṇoti | tatraikaḥ prāha-bhoḥ kartaḥ ! kiṃ tvayaitasya suvarṇa-śata-pañcakaṃ dattam ? tat kiṃ na vetsi yad bhojanācchādanābhyadhikam asya kiṃcin nāsti | sa āha-bhoḥ karman ! mayāvaśyaṃ deyaṃ vyavasāyinām | tasya pariṇāmas tvad-āyattaḥ | tat kiṃ mām upālambhayasi ? tac chrutvā somilako yāvad granthim avalokayati tāvat suvarṇaṃ nāsti | tataḥ paraṃ duḥkham āpanno vyacintayat-aho kiṃ mama dhana-rahitasya jīvitena ? tad atra vaṭa-vṛkṣa ātmānam udbadhya prāṇāṃs tyajāmi | evaṃ niścitya darbha-mayīṃ rajjuṃ vidhāya sva-kaṇṭhe pāśaṃ niyojya śākhāyām ātmānaṃ nibadhya yāvat prakṣipati tāvad ekaḥ pumān ākāśa-stha evedam āha-bho bhoḥ somilaka ! maivaṃ sāhasaṃ kuru | ahaṃ te vittāpahārako na te bhojanācchādanābhyadhikaṃ varāṭikām api sahāmi | tad gaccha sva-gṛhaṃ prati | anyac ca bhavadīya-sāhasenāhaṃ tuṣṭaḥ | tathā me na syād vyarthaṃ darśanam | tat prārthyatām abhīṣṭo varaḥ kaścit | somilaka āha-yady evaṃ tad dehi me prabhūtaṃ dhanam | sa āha-bhoḥ ! kiṃ kariṣyasi bhoga-rahitena dhanena yatas tava bhojanācchādanābhyadhikā prāptir api nāsti ? uktaṃ ca- kiṃ tayā kriyate lakṣmyā yā vadhūr iva kevalā | yā na veśyeva sāmānyā pathikair upabhujyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.