Visnusarma: Pancatantra 2

एवं तेन सम्बोधितः पिङ्गलकः सञ्जीवक-शोकं त्यक्त्वा दमनक-साचिव्येन राज्यम् अकरोत् । इति श्री-विष्णु-शर्म-विरचिते पञ्चतन्त्रे मित्र-भेदो नाम प्रथमं तन्त्रम् ॥१॥ अथ मित्र-सम्प्राप्तिः अथेदम् आरभ्यते मित्र-सम्प्राप्तिर् नाम द्वितीयं तन्त्रम् । यस्यायम् आद्यः श्लोकः- असाधना अपि प्राज्ञा बुद्धिमनोत् बहु-श्रुताः । साधयन्त्य् आशु कार्याणि काकाखु-मृग-कूर्मवत्

evaṃ tena sambodhitaḥ piṅgalakaḥ sañjīvaka-śokaṃ tyaktvā damanaka-sācivyena rājyam akarot | iti śrī-viṣṇu-śarma-viracite pañcatantre mitra-bhedo nāma prathamaṃ tantram ||1|| atha mitra-samprāptiḥ athedam ārabhyate mitra-samprāptir nāma dvitīyaṃ tantram | yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- asādhanā api prājñā buddhimanot bahu-śrutāḥ | sādhayanty āśu kāryāṇi kākākhu-mṛga-kūrmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथानुश्रूयते- प्रस्तावना-कथा लघुपतनक-चित्रग्रीव-वृत्तान्तः अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरस्थो महोच्छ्रायवान् नाना-विहङ्गोपभुक्त-फलः कीटैर् आवृत-कोटरश् छायाश्वासित-पथिक-जन-समूहो न्यग्रोध-पादपो महान् । अथवा युक्तम्- छाया-सुप्त-मृगः शकुन्त-निवहैर् विष्वग्-विलुप्त-च्छदः कीटैर् आवृत-कोटरः कपि-कुलैः स्कन्धे कृत-प्रश्रयः । विश्रब्धं मधुपैर् निपीत-कुसुमः श्लाघ्यः स एव द्रुमः सर्वाङ्गैर् बहु-सत्त्व-सङ्ग-सुखदो भू-भार-भूतो ऽपरः

tad yathānuśrūyate- prastāvanā-kathā laghupatanaka-citragrīva-vṛttāntaḥ asti dākṣiṇātye janapade mahilāropyaṃ nāma nagaram | tasya nātidūrastho mahocchrāyavān nānā-vihaṅgopabhukta-phalaḥ kīṭair āvṛta-koṭaraś chāyāśvāsita-pathika-jana-samūho nyagrodha-pādapo mahān | athavā yuktam- chāyā-supta-mṛgaḥ śakunta-nivahair viṣvag-vilupta-cchadaḥ kīṭair āvṛta-koṭaraḥ kapi-kulaiḥ skandhe kṛta-praśrayaḥ | viśrabdhaṃ madhupair nipīta-kusumaḥ ślāghyaḥ sa eva drumaḥ sarvāṅgair bahu-sattva-saṅga-sukhado bhū-bhāra-bhūto 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र च लघुपतनको नाम वायसः प्रतिवसति स्म । स कदाचित् प्राण-यात्रार्थं पुरम् उद्दिश्य प्रचलितो यावत् पश्यति, तावज् जाल-हस्तो ऽतिकृष्ण-तनुः स्फुटित-चरण ऊर्ध्व-केशो यम-किङ्कराकारो नरः संमुखो बभूव । अथ तं दृष्ट्वा शङ्कित-मना व्यचिन्तयत्-यद् अयं दुरात्माद्य ममाश्रय-वट-पादप-सम्मुखो ऽभ्येति । तन् न ज्ञायते किम् अद्य वट-वासिनां विहङ्गमानां सङ्क्षयो भविष्यति न वा । एवं बहुविधं विचिन्त्य तत्-क्षणान् निवृत्य तम् एव बट-पादपं गत्वा सर्वान् विहङ्गमान् प्रोवाच-भोः ! अयं दुरात्मा लुब्धको जाल-तण्डुल-हस्तः समभ्येति । तत् सर्वथा तस्य न विश्वसनीयम् । एष जालं प्रसार्य तण्डुलान् प्रक्षेप्स्यति । ते तण्डुला भवद्भिः सर्वैर् अपि कालकूट-सदृशा द्रष्टव्याः । एवं वदतस् तस्य स लुब्धकस् तत्र बट-तल आगत्य जालं प्रसार्य सिन्दु-वार-सदृशांस् तण्डुलान् प्रक्षिप्य नातिदूरं गत्वा निभृतः स्थितः । अथ ये पक्षिणस् तत्र स्थितास् ते लघु-पतनक-वाक्यार्गलया निवारितास् तांस् तण्डुलान् हालाहालाङ्कुरान् इव वीक्षमाणा निभृतास् तस्थुः । अत्रान्तरे चित्रग्रीवो नाम कपोतराजः सहस्र-परिवारः प्राण-यात्रार्थ-परिभ्रमंस् तांस् तण्डुलान् दूरतो ऽपि पश्यन् लघुपतनकेन निवार्यमाणो ऽपि जिह्वा-लौल्याद् भक्षणार्थम् अपतत् । स-परिवारो निबद्धश् च । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- जिह्वा-लौल्य-प्रसक्तानां जल-मध्य-निवासिनाम् । अचिन्तितो वधो ऽज्ञानां मीनानाम् इव जायते

tatra ca laghupatanako nāma vāyasaḥ prativasati sma | sa kadācit prāṇa-yātrārthaṃ puram uddiśya pracalito yāvat paśyati, tāvaj jāla-hasto 'tikṛṣṇa-tanuḥ sphuṭita-caraṇa ūrdhva-keśo yama-kiṅkarākāro naraḥ saṃmukho babhūva | atha taṃ dṛṣṭvā śaṅkita-manā vyacintayat-yad ayaṃ durātmādya mamāśraya-vaṭa-pādapa-sammukho 'bhyeti | tan na jñāyate kim adya vaṭa-vāsināṃ vihaṅgamānāṃ saṅkṣayo bhaviṣyati na vā | evaṃ bahuvidhaṃ vicintya tat-kṣaṇān nivṛtya tam eva baṭa-pādapaṃ gatvā sarvān vihaṅgamān provāca-bhoḥ ! ayaṃ durātmā lubdhako jāla-taṇḍula-hastaḥ samabhyeti | tat sarvathā tasya na viśvasanīyam | eṣa jālaṃ prasārya taṇḍulān prakṣepsyati | te taṇḍulā bhavadbhiḥ sarvair api kālakūṭa-sadṛśā draṣṭavyāḥ | evaṃ vadatas tasya sa lubdhakas tatra baṭa-tala āgatya jālaṃ prasārya sindu-vāra-sadṛśāṃs taṇḍulān prakṣipya nātidūraṃ gatvā nibhṛtaḥ sthitaḥ | atha ye pakṣiṇas tatra sthitās te laghu-patanaka-vākyārgalayā nivāritās tāṃs taṇḍulān hālāhālāṅkurān iva vīkṣamāṇā nibhṛtās tasthuḥ | atrāntare citragrīvo nāma kapotarājaḥ sahasra-parivāraḥ prāṇa-yātrārtha-paribhramaṃs tāṃs taṇḍulān dūrato 'pi paśyan laghupatanakena nivāryamāṇo 'pi jihvā-laulyād bhakṣaṇārtham apatat | sa-parivāro nibaddhaś ca | athavā sādhv idam ucyate- jihvā-laulya-prasaktānāṃ jala-madhya-nivāsinām | acintito vadho 'jñānāṃ mīnānām iva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा दैव-प्रतिपतिकूलतया भवत्य् एवम् । न तस्य दोषो ऽस्ति । उक्तं च- पौलस्त्यः कथम् अन्य-दार-हरणे दोषं न विज्ञातवान् रामेणापि कथं न हेम-हरिणस्यासम्भवो लक्षितः । अक्षैश् चापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तो ह्य् अनर्थः कथं प्रत्यासन्न-विपत्ति-मूढ-मनसां प्रायो मतिः क्षीयते

athavā daiva-pratipatikūlatayā bhavaty evam | na tasya doṣo 'sti | uktaṃ ca- paulastyaḥ katham anya-dāra-haraṇe doṣaṃ na vijñātavān rāmeṇāpi kathaṃ na hema-hariṇasyāsambhavo lakṣitaḥ | akṣaiś cāpi yudhiṣṭhireṇa sahasā prāpto hy anarthaḥ kathaṃ pratyāsanna-vipatti-mūḍha-manasāṃ prāyo matiḥ kṣīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- कृतान्त-पाश-बद्धानां दैवोपहत-चेतसाम् । बुद्धयः कुब्ज-गामिन्यो भवन्ति महताम् अपि

tathā ca- kṛtānta-pāśa-baddhānāṃ daivopahata-cetasām | buddhayaḥ kubja-gāminyo bhavanti mahatām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे लुब्धकस् तान् बद्धान् विज्ञाय प्रहृष्ट-मनाः प्रोद्यत-यष्टिस् तद्-वधार्थं प्रधावितः । चित्रग्रीवो ऽप्य् आत्मानं स-परिवारं बद्धं मत्वा लुब्धकम् आयान्तं दृष्ट्वा तान् कपोतान् ऊचे-अहो, न भेतव्यम् । उक्तं च- व्यसनेष्व् एव सर्वेषु यस्य बुद्धिर् न हीयते । स तेषां पारम् अभ्येति तत्-प्रभावाद् असंशयम्

atrāntare lubdhakas tān baddhān vijñāya prahṛṣṭa-manāḥ prodyata-yaṣṭis tad-vadhārthaṃ pradhāvitaḥ | citragrīvo 'py ātmānaṃ sa-parivāraṃ baddhaṃ matvā lubdhakam āyāntaṃ dṛṣṭvā tān kapotān ūce-aho, na bhetavyam | uktaṃ ca- vyasaneṣv eva sarveṣu yasya buddhir na hīyate | sa teṣāṃ pāram abhyeti tat-prabhāvād asaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पत्तौ च विपत्तौ च महताम् एक-रूपता । उदये सविता रक्तो रक्तश् चास्त-मये तथा

sampattau ca vipattau ca mahatām eka-rūpatā | udaye savitā rakto raktaś cāsta-maye tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् सर्वे वयं हेलयोड्डीय स-पाश-जाला अस्यादर्शनं गत्वा मुक्तिं प्राप्नुमः । नो चेद् भय-विक्लवाः सन्तो हेलया समुत्पातं न करिष्यथ । ततो मृत्युम् अवाप्स्यथ । उक्तं च- तन्तवो ऽप्य् आयता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः । बहून् बहुत्वाद् आयासान् सहन्तीत्य् उपमा सताम्

tat sarve vayaṃ helayoḍḍīya sa-pāśa-jālā asyādarśanaṃ gatvā muktiṃ prāpnumaḥ | no ced bhaya-viklavāḥ santo helayā samutpātaṃ na kariṣyatha | tato mṛtyum avāpsyatha | uktaṃ ca- tantavo 'py āyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ | bahūn bahutvād āyāsān sahantīty upamā satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथानुष्ठिते लुब्धको जालम् आदायाकाशे गच्छतां तेषां पृष्ठतो भूमिस्थो ऽपि पर्यधावत् । तत ऊर्ध्वानन्ः श्लोकम् एनम् अपठत् । जालम् आदाय गच्छन्ति संहताः पक्षिणो ऽप्य् अमी । यावच् च विवदिष्यन्ते पतिष्यन्ति न संशयः

tathānuṣṭhite lubdhako jālam ādāyākāśe gacchatāṃ teṣāṃ pṛṣṭhato bhūmistho 'pi paryadhāvat | tata ūrdhvānanḥ ślokam enam apaṭhat | jālam ādāya gacchanti saṃhatāḥ pakṣiṇo 'py amī | yāvac ca vivadiṣyante patiṣyanti na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुपतनको ऽपि प्राण-यात्रा-क्रियां त्यक्त्वा किम् अत्र भविष्यन्तीति कुतूहलात् तत्-पृष्ठतो ऽनुसरति । अथ दृष्टेर् अगोचरतां गतान् विज्ञाय लुब्धको निराशः श्लोकम् अपठन् निवृत्तश् च- नहि भवति यन् न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतल-गतम् अपि नश्यति यस्य हि भवितव्यता नास्ति

laghupatanako 'pi prāṇa-yātrā-kriyāṃ tyaktvā kim atra bhaviṣyantīti kutūhalāt tat-pṛṣṭhato 'nusarati | atha dṛṣṭer agocaratāṃ gatān vijñāya lubdhako nirāśaḥ ślokam apaṭhan nivṛttaś ca- nahi bhavati yan na bhāvyaṃ bhavati ca bhāvyaṃ vināpi yatnena | karatala-gatam api naśyati yasya hi bhavitavyatā nāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- पराङ्मुखे विधौ चेत् स्यात् कथञ्चिद् द्रविणोदयः । तत् सो ऽन्यद् अपि सङ्गृह्य याति शङ्ख-निधिर् यथा

tathā ca- parāṅmukhe vidhau cet syāt kathañcid draviṇodayaḥ | tat so 'nyad api saṅgṛhya yāti śaṅkha-nidhir yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् आस्तां तावद् विहङ्गामिष-लोभो यावत् कुटुम्ब-वर्तनोपाय-भूतं जालम् अपि मे नष्टम् । चित्रग्रीवो ऽपि लुब्धकम् अदर्शनीभूतं ज्ञात्वा तान् उवाच-भोः ! निवृत्तः स दुरात्मा लुब्धकः । तत् सर्वैर् अपि स्वस्थैर् गम्यतां महिलारोप्यस्य प्राग्-उत्तर-दिग्-भागे । तत्र मम सुहृद् धिरण्यको नाम मूषकः सर्वेषां पाश-च्छेदं करिष्यति । उक्तं च- सर्वेषाम् एव मर्त्यानां व्यसने समुपस्थिते । वाङ्-मात्रेणापि साहाय्यं मित्राद् अन्यो न सन्दधे

tad āstāṃ tāvad vihaṅgāmiṣa-lobho yāvat kuṭumba-vartanopāya-bhūtaṃ jālam api me naṣṭam | citragrīvo 'pi lubdhakam adarśanībhūtaṃ jñātvā tān uvāca-bhoḥ ! nivṛttaḥ sa durātmā lubdhakaḥ | tat sarvair api svasthair gamyatāṃ mahilāropyasya prāg-uttara-dig-bhāge | tatra mama suhṛd dhiraṇyako nāma mūṣakaḥ sarveṣāṃ pāśa-cchedaṃ kariṣyati | uktaṃ ca- sarveṣām eva martyānāṃ vyasane samupasthite | vāṅ-mātreṇāpi sāhāyyaṃ mitrād anyo na sandadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ते कपोताश् चित्रग्रीवेण सम्बोधिता महिलारोप्ये नगरे हिरण्यक-बिल-दुर्गं प्रापुः । हिरण्यको ऽपि सहस्र-मुख-बिल-दुर्गं प्रविष्टः सन्न् अकुतोभयः सुखेनास्त । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- दंष्ट्रा-विरहितः सर्पो मद-हीनो यथा गजः । सर्वेषां जायते वश्यो दुर्ग-हीनस् तथा नृपः

evaṃ te kapotāś citragrīveṇa sambodhitā mahilāropye nagare hiraṇyaka-bila-durgaṃ prāpuḥ | hiraṇyako 'pi sahasra-mukha-bila-durgaṃ praviṣṭaḥ sann akutobhayaḥ sukhenāsta | athavā sādhv idam ucyate- daṃṣṭrā-virahitaḥ sarpo mada-hīno yathā gajaḥ | sarveṣāṃ jāyate vaśyo durga-hīnas tathā nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- न गजानां सहस्रेण न च लक्षेण वाजिनाम् । तत् कर्म सिध्यते राज्ञां दुरेणैकेन यद् रणे

tathā ca- na gajānāṃ sahasreṇa na ca lakṣeṇa vājinām | tat karma sidhyate rājñāṃ dureṇaikena yad raṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतम् एको ऽपि सन्धत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः । तस्माद् दुर्गं प्रशंसन्ति नीति-शास्त्र-विदो जनाः

śatam eko 'pi sandhatte prākārastho dhanurdharaḥ | tasmād durgaṃ praśaṃsanti nīti-śāstra-vido janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चित्रग्रीवो बिलम् आसाद्य तार-स्वरेण प्रोवाच-भो भो मित्र हिरण्यक ! सत्वरम् आगच्छ । महती मे व्यसनावस्था वर्तते । तच् छ्रुत्वा हिरण्यको ऽपि बिल-दुर्गान्तर्गतः सन् प्रोवाच-भोः ! को भवान् ? किम् अर्थम् आयातः ? किं कारणम् ? कीदृक् ते व्यसनावस्थानाम् ? तत् कथ्यताम् इति । तच् छ्रुत्वा चित्रग्रीव आह-भोः ! चित्रग्रीवो नाम कपोत-राजो ऽहं ते सुहृत् । तत् सत्वरम् आगच्छ । गुरुतरं प्रयोजनम् अस्ति । तद् आकर्ण्य पुलकित-तनुः प्रहृष्टात्मा स्थिर-मनास् त्वरमाणो निष्क्रान्तः । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- सुहृदः स्नेह-सम्पन्ना लोचनानन्द-दायिनः । गृहे गृहवतां नित्यं नागच्छन्ति महात्मनाम्

atha citragrīvo bilam āsādya tāra-svareṇa provāca-bho bho mitra hiraṇyaka ! satvaram āgaccha | mahatī me vyasanāvasthā vartate | tac chrutvā hiraṇyako 'pi bila-durgāntargataḥ san provāca-bhoḥ ! ko bhavān ? kim artham āyātaḥ ? kiṃ kāraṇam ? kīdṛk te vyasanāvasthānām ? tat kathyatām iti | tac chrutvā citragrīva āha-bhoḥ ! citragrīvo nāma kapota-rājo 'haṃ te suhṛt | tat satvaram āgaccha | gurutaraṃ prayojanam asti | tad ākarṇya pulakita-tanuḥ prahṛṣṭātmā sthira-manās tvaramāṇo niṣkrāntaḥ | athavā sādhv idam ucyate- suhṛdaḥ sneha-sampannā locanānanda-dāyinaḥ | gṛhe gṛhavatāṃ nityaṃ nāgacchanti mahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यस्योदयं तात ताम्बूलं भारती कथा । इष्टा भार्या सुमित्रं च अपूर्वाणि दिने दिने

ādityasyodayaṃ tāta tāmbūlaṃ bhāratī kathā | iṣṭā bhāryā sumitraṃ ca apūrvāṇi dine dine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृदो भवने यस्य समागच्छन्ति नित्यशः । चित्ते च तस्य सौख्यस्य न किञ्चित् प्रतिमं सुखम्

suhṛdo bhavane yasya samāgacchanti nityaśaḥ | citte ca tasya saukhyasya na kiñcit pratimaṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चित्रं ग्रीवं सपरिवारं पाश-बद्धम् आलोक्य हिरण्यकः स-विषादम् इदम् आह-भोः, किम् एतत् ? स आह-भोः, जानन्न् अपि किं पृच्छसि ? उक्तं च यतः- यस्माच् च येन च यदा च यथा च यच् च यावच् च यत्र च शुभाशुभम् आत्म-कर्म । तस्माच् च तेन च तदा च तथा च तच् च तावच् च तत्र च कृतान्त-वशाद् उपैति

atha citraṃ grīvaṃ saparivāraṃ pāśa-baddham ālokya hiraṇyakaḥ sa-viṣādam idam āha-bhoḥ, kim etat ? sa āha-bhoḥ, jānann api kiṃ pṛcchasi ? uktaṃ ca yataḥ- yasmāc ca yena ca yadā ca yathā ca yac ca yāvac ca yatra ca śubhāśubham ātma-karma | tasmāc ca tena ca tadā ca tathā ca tac ca tāvac ca tatra ca kṛtānta-vaśād upaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्राप्तं मयैतद् बन्धनं जिह्वा-लौल्यात् । साम्प्राप्तं त्वं सत्वरं पाश-विमोक्षं कुरु । तद् आकर्ण्य हिरण्यकः प्राह- अर्धार्धाद् योजन-शताद् आमिषं वीक्षते खगः । सो ऽपि पार्श्व-स्थितं दैवाद् बन्धनं न च पश्यति

tat prāptaṃ mayaitad bandhanaṃ jihvā-laulyāt | sāmprāptaṃ tvaṃ satvaraṃ pāśa-vimokṣaṃ kuru | tad ākarṇya hiraṇyakaḥ prāha- ardhārdhād yojana-śatād āmiṣaṃ vīkṣate khagaḥ | so 'pi pārśva-sthitaṃ daivād bandhanaṃ na ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- रवि-निशाकरयोर् ग्रह-पीडनं गज-भुजङ्ग-विहङ्गम-बन्धनम् । मतिमतां च निरीक्ष्य दरिद्रता विधिर् अहो बलवान् इति मे मतिः

tathā ca- ravi-niśākarayor graha-pīḍanaṃ gaja-bhujaṅga-vihaṅgama-bandhanam | matimatāṃ ca nirīkṣya daridratā vidhir aho balavān iti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- व्योमैकान्त-विचारिणो ऽपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्य् आपदं बध्यन्ते निपुणैर् अगाध-सलिलान् मीनाः समुद्राद् अपि । दुर्नीतं किम् इहास्ति किं च सुकृतं कः स्थान-लाभे गुणः कालः सर्व-जनान् प्रसारित-करो गृह्णाति दूराद् अपि

tathā ca- vyomaikānta-vicāriṇo 'pi vihagāḥ samprāpnuvanty āpadaṃ badhyante nipuṇair agādha-salilān mīnāḥ samudrād api | durnītaṃ kim ihāsti kiṃ ca sukṛtaṃ kaḥ sthāna-lābhe guṇaḥ kālaḥ sarva-janān prasārita-karo gṛhṇāti dūrād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा चित्रग्रीवस्य पाशं छेत्तुम् उद्यतं स तम् आह-भद्र, मा मैवं कुरु । प्रथमं मम भृत्यानां पाश-च्छेदं कुरु । तद् अनु ममापि च । तच् छ्रुत्वा कुपितो हिरण्यकः प्राह-भोः ! न युक्तम् उक्तं भवता । यतः स्वामिनो ऽनन्तरं भृत्याः । स आह-भद्र, मा मैवं वद । मद्-आश्रयाः सर्व एते वराकाः । अपरं स्व-कुटुम्बं परित्यज्य समागताः । तत् कथम् एतावन्-मात्रम् अपि संमानं न करोमि । उक्तं च- यः संमानं सदा धत्ते भृत्यानां क्षितिपो ऽधिकम् । वित्ताभावेऽपि तं दृष्ट्वा ते त्यजन्ति न कर्हिचित्

evam uktvā citragrīvasya pāśaṃ chettum udyataṃ sa tam āha-bhadra, mā maivaṃ kuru | prathamaṃ mama bhṛtyānāṃ pāśa-cchedaṃ kuru | tad anu mamāpi ca | tac chrutvā kupito hiraṇyakaḥ prāha-bhoḥ ! na yuktam uktaṃ bhavatā | yataḥ svāmino 'nantaraṃ bhṛtyāḥ | sa āha-bhadra, mā maivaṃ vada | mad-āśrayāḥ sarva ete varākāḥ | aparaṃ sva-kuṭumbaṃ parityajya samāgatāḥ | tat katham etāvan-mātram api saṃmānaṃ na karomi | uktaṃ ca- yaḥ saṃmānaṃ sadā dhatte bhṛtyānāṃ kṣitipo 'dhikam | vittābhāve'pi taṃ dṛṣṭvā te tyajanti na karhicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- विश्वासः सम्पदां मूलं तेन यूथपतिर् गजः । सिंहो मृगाधिपत्येऽपि न मृगैः परिवार्यते

tathā ca- viśvāsaḥ sampadāṃ mūlaṃ tena yūthapatir gajaḥ | siṃho mṛgādhipatye'pi na mṛgaiḥ parivāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं मम कदाचित् पाश-च्छेदे कुर्वतस् ते दन्त-भङ्गो भवति । अथवा दुरात्मा लुब्धकः सम्भ्येति । तन् नूनं नरक-पात एव । उक्तं च- सदाचारेषु भृत्येषु संसीदत्सु च यः प्रभुः । सुखी स्यान् नरकं याति परत्रेह च सीदति

aparaṃ mama kadācit pāśa-cchede kurvatas te danta-bhaṅgo bhavati | athavā durātmā lubdhakaḥ sambhyeti | tan nūnaṃ naraka-pāta eva | uktaṃ ca- sadācāreṣu bhṛtyeṣu saṃsīdatsu ca yaḥ prabhuḥ | sukhī syān narakaṃ yāti paratreha ca sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा प्रहृष्टो हिरण्यकः प्राह-भोः, वेद्म्य् अहं राज-धर्मम् । परं मया तव परीक्षा कृता । तत् सर्वेषां पूर्वं पाश-च्छेदं करिष्यामि । भवान् अप्य् अनेन बहु-कपोत-परिवारेण भविष्यति । उक्तं च- कारुण्यं संविभागश् च यथा भृत्येषु लक्ष्यते । चित्तेनानेन ते शङ्क्या त्रैलोक्यस्यापि नाथता

tac chrutvā prahṛṣṭo hiraṇyakaḥ prāha-bhoḥ, vedmy ahaṃ rāja-dharmam | paraṃ mayā tava parīkṣā kṛtā | tat sarveṣāṃ pūrvaṃ pāśa-cchedaṃ kariṣyāmi | bhavān apy anena bahu-kapota-parivāreṇa bhaviṣyati | uktaṃ ca- kāruṇyaṃ saṃvibhāgaś ca yathā bhṛtyeṣu lakṣyate | cittenānena te śaṅkyā trailokyasyāpi nāthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा सर्वेषां पाश-च्छेदं कृत्वा हिरण्यकश् चित्रग्रीवम् आह-मित्र, गम्यताम् अधुना स्वाश्रयं प्रति । भूयो ऽपि व्यसने प्राप्ते समागन्तव्यम् इति । तान् सम्प्रेष्य पुनर् अपि दुर्गं प्रविष्टः । चित्रग्रीवो ऽपि सपरिवारः स्वाश्रयम् अगमत् । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- मित्रवान् साधयत्य् अर्थान् दुःसाध्यान् अपि वै यतः । तस्मान् मित्राणि कुर्वीत समानान्य् एव चात्मनः

evam uktvā sarveṣāṃ pāśa-cchedaṃ kṛtvā hiraṇyakaś citragrīvam āha-mitra, gamyatām adhunā svāśrayaṃ prati | bhūyo 'pi vyasane prāpte samāgantavyam iti | tān sampreṣya punar api durgaṃ praviṣṭaḥ | citragrīvo 'pi saparivāraḥ svāśrayam agamat | athavā sādhv idam ucyate- mitravān sādhayaty arthān duḥsādhyān api vai yataḥ | tasmān mitrāṇi kurvīta samānāny eva cātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुपतनको ऽपि वायसः सर्वं तं चित्रग्रीव-बन्धु-मोक्षम् अवलोक्य विस्मितमना व्यचिन्तयत्-अहो बुद्धिर् अस्य हिरण्यकस्य शक्तिश् च दुर्ग-सामग्री च । तद् ईदृग् एव विधि-विहङ्गानां बन्धन-मोक्षात्मकः । अहं च न कस्यचिद् विश्वसिमि चल-प्रकृतिश् च । तदाप्य् एनं मित्रं करोमि । उक्तं च- अपि सम्पूर्णता-युक्तैः कर्तव्याः सुहृदो बुधैः । नदीशः परिपूर्णो ऽपि चन्द्रोदयम् अपेक्षते

laghupatanako 'pi vāyasaḥ sarvaṃ taṃ citragrīva-bandhu-mokṣam avalokya vismitamanā vyacintayat-aho buddhir asya hiraṇyakasya śaktiś ca durga-sāmagrī ca | tad īdṛg eva vidhi-vihaṅgānāṃ bandhana-mokṣātmakaḥ | ahaṃ ca na kasyacid viśvasimi cala-prakṛtiś ca | tadāpy enaṃ mitraṃ karomi | uktaṃ ca- api sampūrṇatā-yuktaiḥ kartavyāḥ suhṛdo budhaiḥ | nadīśaḥ paripūrṇo 'pi candrodayam apekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सम्प्रधार्य पादपाद् अवतीर्य बिल-द्वारम् आश्रित्य चित्रग्रीववच् छब्देन हिरण्यकं समाहूतवान्-एह्य् एहि भो हिरण्यक, एहि । तच् छब्दं श्रुत्वा हिरण्यको व्यचिन्तयत्-किम् अन्यो ऽपि कश्चित् कपोतो बन्धन-शेषस् तिष्ठति येन मां व्याहरति । आह च-भोः ! को भवान् ? स आह-अहं लघुपतनको नाम वायसः । तच् छ्रुत्वा विशेषाद् अन्तर्लीनो हिरण्यक आह-भोः ! द्रुतं गम्यताम् अस्मात् स्थानात् । वायस आह-अहं तव पार्श्वे गुरु-कार्येण समागतः । तत् किं न क्रियते मया सह दर्शनम् ? हिरण्यक आह-न मेऽस्ति त्वया सह सङ्गमेन प्रयोजनम् इति । स आह-भोः ! चित्रग्रीवस्य मया तव सकाशात् पाश-मोक्षणं दृष्टम् । तेन मम महती प्रीतिः सञ्जाता । तत् कदाचिन् ममापि बन्धने जाते तव पार्श्वान् मुक्तैर् भविष्यति । तत् क्रियतां मया सह मैत्री । हिरण्यक आह-अहो त्वं भोक्ता । अहं ते भोज्य-भूतः । तत् का त्वया सह मम मैत्री ? तद् गम्यताम् । मैत्री विरोध-भावात् कथम् ? उक्तं च- ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं कुलम् । तयोर् मैत्री विवाहश् च न तु पुष्ट-विपुष्टयोः

evaṃ sampradhārya pādapād avatīrya bila-dvāram āśritya citragrīvavac chabdena hiraṇyakaṃ samāhūtavān-ehy ehi bho hiraṇyaka, ehi | tac chabdaṃ śrutvā hiraṇyako vyacintayat-kim anyo 'pi kaścit kapoto bandhana-śeṣas tiṣṭhati yena māṃ vyāharati | āha ca-bhoḥ ! ko bhavān ? sa āha-ahaṃ laghupatanako nāma vāyasaḥ | tac chrutvā viśeṣād antarlīno hiraṇyaka āha-bhoḥ ! drutaṃ gamyatām asmāt sthānāt | vāyasa āha-ahaṃ tava pārśve guru-kāryeṇa samāgataḥ | tat kiṃ na kriyate mayā saha darśanam ? hiraṇyaka āha-na me'sti tvayā saha saṅgamena prayojanam iti | sa āha-bhoḥ ! citragrīvasya mayā tava sakāśāt pāśa-mokṣaṇaṃ dṛṣṭam | tena mama mahatī prītiḥ sañjātā | tat kadācin mamāpi bandhane jāte tava pārśvān muktair bhaviṣyati | tat kriyatāṃ mayā saha maitrī | hiraṇyaka āha-aho tvaṃ bhoktā | ahaṃ te bhojya-bhūtaḥ | tat kā tvayā saha mama maitrī ? tad gamyatām | maitrī virodha-bhāvāt katham ? uktaṃ ca- yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ kulam | tayor maitrī vivāhaś ca na tu puṣṭa-vipuṣṭayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- यो मित्रं कुरुते मूढ आत्मनो ऽसदृशं कुधीः । हीनं वाप्य् अधिकं वापि हास्यतां यात्य् असौ जनः

tathā ca- yo mitraṃ kurute mūḍha ātmano 'sadṛśaṃ kudhīḥ | hīnaṃ vāpy adhikaṃ vāpi hāsyatāṃ yāty asau janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् गम्यताम् इति । वायस आह-भो हिरण्यक ! एषो ऽहं तव दुर्ग-द्वार उपविष्टः । यदि त्वं मैत्री न करोषि ततो ऽहं प्राण-मोक्षणं तवाग्रे करिष्यामि । अथवा प्रायोपवेशनं मे स्यात् इति । हिरण्यक आह-भोः ! त्वया वैरिणा सह कथं मैत्रीं करोमि ? उक्तं च- वैरिणा न हि सन्दध्यात् सुश्लिष्टेनापि सन्धिना । सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम्

tad gamyatām iti | vāyasa āha-bho hiraṇyaka ! eṣo 'haṃ tava durga-dvāra upaviṣṭaḥ | yadi tvaṃ maitrī na karoṣi tato 'haṃ prāṇa-mokṣaṇaṃ tavāgre kariṣyāmi | athavā prāyopaveśanaṃ me syāt iti | hiraṇyaka āha-bhoḥ ! tvayā vairiṇā saha kathaṃ maitrīṃ karomi ? uktaṃ ca- vairiṇā na hi sandadhyāt suśliṣṭenāpi sandhinā | sutaptam api pānīyaṃ śamayaty eva pāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायस आह-भोः ! त्वया सह दर्शनम् अपि नास्ति । कुतो वैरम् ? तत् किम् अनुचितं वदसि ? हिरण्यक आह-द्विविधं वैरं भवति । सहजं कृत्रिमं च । तत् सहज-वैरी त्वम् अस्माकम् । उक्तं च- कृत्रिमं नाशम् अभ्येति वैरं द्राक् कृत्रिमैर् गुणैः । प्राण-दानं विना वैरं सहजं याति न क्षयम्

vāyasa āha-bhoḥ ! tvayā saha darśanam api nāsti | kuto vairam ? tat kim anucitaṃ vadasi ? hiraṇyaka āha-dvividhaṃ vairaṃ bhavati | sahajaṃ kṛtrimaṃ ca | tat sahaja-vairī tvam asmākam | uktaṃ ca- kṛtrimaṃ nāśam abhyeti vairaṃ drāk kṛtrimair guṇaiḥ | prāṇa-dānaṃ vinā vairaṃ sahajaṃ yāti na kṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायस आह-भोः ! द्विविधस्य वैरस्य लक्षणं श्रोतुम् इच्छामि । तत् कथ्यताम् । हिरण्यक आह-भोः ! कारणेन निर्वृतं कृत्रिमम् । तत्-तद्-अर्होपकार-करणाद् गच्छति । स्वाभाविकं पुनः कथम् अपि न गच्छति । तद् यथा नकुल-सर्पाणां, शष्पभुङ्-नखायुधानां, जल-वह्न्योः, देव-दैत्यानां, सारमेय-मार्जराणां, ईश्वर-दरिद्राणां, सपत्नीनां, सिंह-गजानां, लुब्धक-हरिणानां, श्रोत्रिय-भ्रष्ट-क्रियाणां, मूर्क-पण्डितानां, पतिव्रता-कुलटानां, सज्जन-दुर्जनानाम् । न कश्चित् केनापि व्यापादितः, तथापि प्राणान् सन्तापयन्ति । वायस आह-भोः ! अकारणम् एतत् । श्रूयतां मे वचनम्- कारणान् मित्रताम् एति कारणाद् याति शत्रुताम् । तस्मान् मित्रत्वम् एवात्र योज्यं वैरं न धीमता

vāyasa āha-bhoḥ ! dvividhasya vairasya lakṣaṇaṃ śrotum icchāmi | tat kathyatām | hiraṇyaka āha-bhoḥ ! kāraṇena nirvṛtaṃ kṛtrimam | tat-tad-arhopakāra-karaṇād gacchati | svābhāvikaṃ punaḥ katham api na gacchati | tad yathā nakula-sarpāṇāṃ, śaṣpabhuṅ-nakhāyudhānāṃ, jala-vahnyoḥ, deva-daityānāṃ, sārameya-mārjarāṇāṃ, īśvara-daridrāṇāṃ, sapatnīnāṃ, siṃha-gajānāṃ, lubdhaka-hariṇānāṃ, śrotriya-bhraṣṭa-kriyāṇāṃ, mūrka-paṇḍitānāṃ, pativratā-kulaṭānāṃ, sajjana-durjanānām | na kaścit kenāpi vyāpāditaḥ, tathāpi prāṇān santāpayanti | vāyasa āha-bhoḥ ! akāraṇam etat | śrūyatāṃ me vacanam- kāraṇān mitratām eti kāraṇād yāti śatrutām | tasmān mitratvam evātra yojyaṃ vairaṃ na dhīmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् कुरु मया सह समागमं मित्र-धर्मार्थम् । हिरण्यक आह-भोः, श्रूयतां नीति-सर्वस्वम्- सकृद् दुष्टम् अपीष्टं यः पुनः सन्धातुम् इच्छति । स मृत्युम् उपगृह्णाति गर्भम् अश्वतरी यथा

tasmāt kuru mayā saha samāgamaṃ mitra-dharmārtham | hiraṇyaka āha-bhoḥ, śrūyatāṃ nīti-sarvasvam- sakṛd duṣṭam apīṣṭaṃ yaḥ punaḥ sandhātum icchati | sa mṛtyum upagṛhṇāti garbham aśvatarī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा गुणवान् अहं, न मे कश्चिद् वैर-यातनां करिष्यति । एतद् अपि न सम्भाव्यम् । उक्तं च- सिंहो व्याकरणस्य कर्तुर् अहरत् प्राणान् पिर्यान् पाणिनेर् मीमांसा-कृतम् उन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम् । छन्दो-ज्ञान-निधिं जघान मकरो वेला-तटे पिङ्गलम् अज्ञानावृत-चेतसाम् अतिरुषा को ऽर्थस् तिरश्चां गुणैः

athavā guṇavān ahaṃ, na me kaścid vaira-yātanāṃ kariṣyati | etad api na sambhāvyam | uktaṃ ca- siṃho vyākaraṇasya kartur aharat prāṇān piryān pāṇiner mīmāṃsā-kṛtam unmamātha sahasā hastī muniṃ jaiminim | chando-jñāna-nidhiṃ jaghāna makaro velā-taṭe piṅgalam ajñānāvṛta-cetasām atiruṣā ko 'rthas tiraścāṃ guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायस आह-अस्त्य् एतत् । यथापि श्रूयताम्- उपकाराच् च लोकानां निमित्तान् मृग-पक्षिणाम् । भयाल् लोभाच् च मूर्खाणां मैत्री स्याद् दर्शनात् सताम्

vāyasa āha-asty etat | yathāpi śrūyatām- upakārāc ca lokānāṃ nimittān mṛga-pakṣiṇām | bhayāl lobhāc ca mūrkhāṇāṃ maitrī syād darśanāt satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्-घट इव सुख-भेद्यो दुःसन्धानश् च दुर्जनो भवति । सुजनस् तु कनक-घट इव दुर्भेदः सुकर-सन्धिश् च

mṛd-ghaṭa iva sukha-bhedyo duḥsandhānaś ca durjano bhavati | sujanas tu kanaka-ghaṭa iva durbhedaḥ sukara-sandhiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्षोर् अग्रात् क्रमशः पर्वणि पर्वणि यथा रस-विशेषः । तद्वत् सज्जन-मैत्री-विपरीतानां तु विपरीता

ikṣor agrāt kramaśaḥ parvaṇi parvaṇi yathā rasa-viśeṣaḥ | tadvat sajjana-maitrī-viparītānāṃ tu viparītā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- आरम्भ-गुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्ध-परार्ध-भिन्ना छायेव मैत्री खल-सज्जनानाम्

tathā ca- ārambha-gurvī kṣayiṇī krameṇa laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt | dinasya pūrvārdha-parārdha-bhinnā chāyeva maitrī khala-sajjanānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् साधुर् अहम् । अपरं त्वां शपथादिभिर् निर्भयं करिष्यामि । स आह-न मेऽस्ति ते शपथैः प्रत्ययः । उक्तं च- शपथैः सन्धितस्यापि न विश्वासं व्रजेद् रिपोः । श्रूयते शपथं कृत्वा वृत्रः शक्रेण सूदितः

tat sādhur aham | aparaṃ tvāṃ śapathādibhir nirbhayaṃ kariṣyāmi | sa āha-na me'sti te śapathaiḥ pratyayaḥ | uktaṃ ca- śapathaiḥ sandhitasyāpi na viśvāsaṃ vrajed ripoḥ | śrūyate śapathaṃ kṛtvā vṛtraḥ śakreṇa sūditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विश्वासं विना शत्रुर् देवानाम् अपि सिध्यति । विश्वासात् त्रिदशेन्द्रेण दितेर् गर्भो विदारितः

na viśvāsaṃ vinā śatrur devānām api sidhyati | viśvāsāt tridaśendreṇa diter garbho vidāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- बृहस्पतेर् अपि प्राज्ञस् तस्मान् नैवात्र विश्वसेत् । य इच्छेद् आत्मनो बुद्धिम् आयुष्यं च सुखानि च

anyac ca- bṛhaspater api prājñas tasmān naivātra viśvaset | ya icched ātmano buddhim āyuṣyaṃ ca sukhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- सुसूक्ष्मेणापि रन्ध्रेण प्रविश्याभ्यन्तरं रिपुः । नाशयेच् च शनैः पश्चात् प्लवं सलिल-पूरवत्

tathā ca- susūkṣmeṇāpi randhreṇa praviśyābhyantaraṃ ripuḥ | nāśayec ca śanaiḥ paścāt plavaṃ salila-pūravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विश्वसेद् अविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् । विश्वासाद् भयम् उत्पन्नं मूलान्य् अपि निकृन्तति

na viśvased aviśvaste viśvaste'pi na viśvaset | viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बध्यते ह्य् अविश्वस्तो दुर्बलो ऽपि बलोत्कटैः । विश्वस्ताश् चाशु बध्यन्ते बलवन्तो ऽपि दुर्बलैः

na badhyate hy aviśvasto durbalo 'pi balotkaṭaiḥ | viśvastāś cāśu badhyante balavanto 'pi durbalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकृत्यं विष्णु-गुप्तस्य मित्राप्तिर् भार्गवस्य च । बृहस्पतेर् अविश्वासो नीतिर्-सन्धिस् त्रिधा स्थितः

sukṛtyaṃ viṣṇu-guptasya mitrāptir bhārgavasya ca | bṛhaspater aviśvāso nītir-sandhis tridhā sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- महताप्य् अर्थ-सारेण यो विश्वसिति शत्रुषु । भार्यासु सुविरक्तासु तद्-अन्तं तस्य जीवितम्

tathā ca- mahatāpy artha-sāreṇa yo viśvasiti śatruṣu | bhāryāsu suviraktāsu tad-antaṃ tasya jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा लघुपतनको ऽपि निरुत्तरश् चिन्तयामास-अहो, बुद्धि-प्रागल्भ्यम् अस्य नीति-विषये । अथवा स एवास्योपरि मैत्री-पक्षपातः । स आह-भो हिरण्यक ! सतां साप्तपदं मैत्रम् इत्य् आहुर् विबुधा जनाः । तस्मात् त्वं मित्रतां प्राप्तो वचनं मम तच् छृणु

tac chrutvā laghupatanako 'pi niruttaraś cintayāmāsa-aho, buddhi-prāgalbhyam asya nīti-viṣaye | athavā sa evāsyopari maitrī-pakṣapātaḥ | sa āha-bho hiraṇyaka ! satāṃ sāptapadaṃ maitram ity āhur vibudhā janāḥ | tasmāt tvaṃ mitratāṃ prāpto vacanaṃ mama tac chṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गस्थेनापि त्वया मया सह नित्यम् एवालापो गुण-दोष-सुभाषित-गोष्ठी-कथाः सर्वदा कर्तव्याः, यद्य् एवं न विश्वसिषि । तच् छ्रुत्वा हिरण्यको ऽपि व्यचिन्तयत्-विदग्ध-वचनो ऽयं दृश्यते लघुपतनकः सत्य-वाक्यश् च तद् युक्तम् अनेन मैत्री-करणम् । परं कदाचिन् मम दुर्गे चरण-पातो ऽपि न कार्यः । उक्तं च- भीत-भीतैः पुरा शत्रुर् मन्दं मन्दं विसर्पति । भूमौ प्रहेलया पश्चाज् जार-हस्तो ऽङ्गनास्व् इव

durgasthenāpi tvayā mayā saha nityam evālāpo guṇa-doṣa-subhāṣita-goṣṭhī-kathāḥ sarvadā kartavyāḥ, yady evaṃ na viśvasiṣi | tac chrutvā hiraṇyako 'pi vyacintayat-vidagdha-vacano 'yaṃ dṛśyate laghupatanakaḥ satya-vākyaś ca tad yuktam anena maitrī-karaṇam | paraṃ kadācin mama durge caraṇa-pāto 'pi na kāryaḥ | uktaṃ ca- bhīta-bhītaiḥ purā śatrur mandaṃ mandaṃ visarpati | bhūmau prahelayā paścāj jāra-hasto 'ṅganāsv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा वायस आह-भद्र, एवं भवतु । ततः-प्रभृति तौ द्वाव् अपि सुभाषित-गोष्ठी-सुखम् अनुभवन्तौ तिष्ठतः । परस्परं कृतोपकारौ कालं नयतः । लघुपतनको ऽपि मांस-शकलानि मेध्यानि बलिशेषाण्य् अन्यानि वात्सल्याहृतानि पक्वान्न-विशेषाणि हिरण्यकार्थम् आनयति । हिरण्यको ऽपि तण्डुलान् अन्यांश् च भक्ष्य-विशेषाल् लघुपतनकार्थं रात्राव् आहृत्य तत्-कालायातस्यार्पयति । अथवा युज्यते द्वयोर् अप्य् एतत् । उक्तं च- ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यम् आख्याति पृच्छति । भुङ्क्ते भोजायते चैव षड्-विधं प्रीति-लक्षणम्

tac chrutvā vāyasa āha-bhadra, evaṃ bhavatu | tataḥ-prabhṛti tau dvāv api subhāṣita-goṣṭhī-sukham anubhavantau tiṣṭhataḥ | parasparaṃ kṛtopakārau kālaṃ nayataḥ | laghupatanako 'pi māṃsa-śakalāni medhyāni baliśeṣāṇy anyāni vātsalyāhṛtāni pakvānna-viśeṣāṇi hiraṇyakārtham ānayati | hiraṇyako 'pi taṇḍulān anyāṃś ca bhakṣya-viśeṣāl laghupatanakārthaṃ rātrāv āhṛtya tat-kālāyātasyārpayati | athavā yujyate dvayor apy etat | uktaṃ ca- dadāti pratigṛhṇāti guhyam ākhyāti pṛcchati | bhuṅkte bhojāyate caiva ṣaḍ-vidhaṃ prīti-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोपकारं विना प्रीतिः कथञ्चित् कस्यचिद् भवेत् । उपयाचित-दानेन यतो देवा अभीष्टदाः

nopakāraṃ vinā prītiḥ kathañcit kasyacid bhavet | upayācita-dānena yato devā abhīṣṭadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत् प्रीतिर् भवेल् लोके यावद् दानं प्रदीयते । वत्सः क्षीर-क्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम्

tāvat prītir bhavel loke yāvad dānaṃ pradīyate | vatsaḥ kṣīra-kṣayaṃ dṛṣṭvā parityajati mātaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य दानस्य माहात्म्यं सद्यः प्रत्यय-कारकम् । यत्-प्रभावाद् अपि द्वेषो मित्रतां याति तत्-क्षणात्

paśya dānasya māhātmyaṃ sadyaḥ pratyaya-kārakam | yat-prabhāvād api dveṣo mitratāṃ yāti tat-kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्राद् अपि प्रियतरं खलु तेन दानं मन्ये पशोर् अपि विवेक-विवर्जितस्य । दत्ते खले तु निखिलं खलु येन दुग्धं नित्यं ददाति महिषी ससुतापि पश्य

putrād api priyataraṃ khalu tena dānaṃ manye paśor api viveka-vivarjitasya | datte khale tu nikhilaṃ khalu yena dugdhaṃ nityaṃ dadāti mahiṣī sasutāpi paśya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं बहुना- प्रीतिं निरन्तरां कृत्वा दुर्भेद्यां नख-मांसवत् । मूषको वायसश् चैव गतौ कृत्रिम-मित्रताम्

kiṃ bahunā- prītiṃ nirantarāṃ kṛtvā durbhedyāṃ nakha-māṃsavat | mūṣako vāyasaś caiva gatau kṛtrima-mitratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स मूषकस् तद्-उपकार-रञ्जितस् तथा विश्वस्तो यथा तस्य पक्ष-मध्ये प्रविष्टस् तेन सह सर्वदैव गोष्ठीं करोति । अथान्यस्मिन्न् अहनि वायसो ऽश्रु-पूर्ण-नयनः समभ्येत्य सगद्गदं तम् उवाच-भद्र हिरण्यक, विरक्तिः सञ्जाता मे साम्प्रतं देशस्यास्योपरि तद् अन्यत्र यास्यामि । हिरण्यक आह-भद्र किं विरक्तेः कारणम् । स आह-भद्र, श्रूयतां । अत्र देशे महत्यानावृष्ट्या दुर्भिक्षं सञ्जातम् । दुर्भिक्षत्वाज् जनो बुभुक्षा-पीडितः को ऽपि बलि-मात्रम् अपि न प्रयच्छति । अपरं गृहे गृहे बुभुक्षित-जनैर् विहङ्गानां बन्धनाय पाशाः प्रगुणीकृताः सन्ति । अहम् अप्य् आयुः-शेषतया पाशेन बद्ध उद्धरितो ऽस्मि । एतद् विरक्तेः कारणम् æ। तेनाहं विदेशं चलित इति बाष्प-मोक्षं करोमि । हिरण्यक आह-अथ भवान् क्व प्रस्थितः ? स आह-अस्ति दक्षिणा-पथे वन-गहन-मध्ये महासरः । तत्र त्वत्तो ऽधिकः परम-सुहृत् कूर्मो मन्थरको नाम । स च मे मत्स्य-मांस-खण्डानि दास्यति । तद्-भक्षणात् तेन सह सुभाषित-गोष्ठी-सुखम् अनुभवन् सुखेन कालं नेष्यामि । नाहम् अत्र विहङ्गानां पाश-बन्धनेन क्षयं द्रष्टुम् इच्छामि । उक्तं च- अनावृष्टि-हते देशे सस्ये च प्रलयं गते । धन्यास् तात न पश्यन्ति देश-भङ्गं कुल-क्षयम्

evaṃ sa mūṣakas tad-upakāra-rañjitas tathā viśvasto yathā tasya pakṣa-madhye praviṣṭas tena saha sarvadaiva goṣṭhīṃ karoti | athānyasminn ahani vāyaso 'śru-pūrṇa-nayanaḥ samabhyetya sagadgadaṃ tam uvāca-bhadra hiraṇyaka, viraktiḥ sañjātā me sāmprataṃ deśasyāsyopari tad anyatra yāsyāmi | hiraṇyaka āha-bhadra kiṃ virakteḥ kāraṇam | sa āha-bhadra, śrūyatāṃ | atra deśe mahatyānāvṛṣṭyā durbhikṣaṃ sañjātam | durbhikṣatvāj jano bubhukṣā-pīḍitaḥ ko 'pi bali-mātram api na prayacchati | aparaṃ gṛhe gṛhe bubhukṣita-janair vihaṅgānāṃ bandhanāya pāśāḥ praguṇīkṛtāḥ santi | aham apy āyuḥ-śeṣatayā pāśena baddha uddharito 'smi | etad virakteḥ kāraṇam æ| tenāhaṃ videśaṃ calita iti bāṣpa-mokṣaṃ karomi | hiraṇyaka āha-atha bhavān kva prasthitaḥ ? sa āha-asti dakṣiṇā-pathe vana-gahana-madhye mahāsaraḥ | tatra tvatto 'dhikaḥ parama-suhṛt kūrmo mantharako nāma | sa ca me matsya-māṃsa-khaṇḍāni dāsyati | tad-bhakṣaṇāt tena saha subhāṣita-goṣṭhī-sukham anubhavan sukhena kālaṃ neṣyāmi | nāham atra vihaṅgānāṃ pāśa-bandhanena kṣayaṃ draṣṭum icchāmi | uktaṃ ca- anāvṛṣṭi-hate deśe sasye ca pralayaṃ gate | dhanyās tāta na paśyanti deśa-bhaṅgaṃ kula-kṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को ऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रिय-वादिनाम्

ko 'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām | ko videśaḥ savidyānāṃ kaḥ paraḥ priya-vādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्व-देशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते

vidvattvaṃ ca nṛpatvaṃ ca naiva tulyaṃ kadācana | sva-deśe pūjyate rājā vidvān sarvatra pūjyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यक आह-यद्य् एवं तद् अहम् अपि त्वया सह गमिष्यामि । ममापि महद् दुःखं वर्तते । वायस आह-भोः ! तव किं दुःखम् ? तत् कथय । हिरण्यक आह-भोः ! बहु वक्तव्यम् अस्त्य् अत्र विषये । तत्रैव गत्वा सर्वं सविस्तरं कथयिष्यामि । वायस आह-अहं तावद् आकाश-गतिः । तत् कथं भवतो मया सह गमनम् ? स आह-यदि मे प्राणान् रक्षसि तदा स्व-पृष्ठम् आरोप्य मां तत्र प्रापयिष्यसि । नान्यथा मम गतिर् अस्ति । तच् छ्रुत्वा सानन्दं वायस आह-यद्य् एवं तद् धन्यो ऽहं यद् भवतापि सह तत्र कालं नयामि । अहं सम्पातादिकान् अषाव् उड्डीन-गति-विशेषान् वेद्मि । तत् समारोह मम पृष्ठं, येन सुखेन त्वां तत्-सरः प्रापयामि । हिरण्यक आह-उड्डीनानां नामानि श्रोतुम् इच्छामि । स आह- सम्पातं विप्र-पातं च महा-पातं निपातनम् । वक्रं तिर्यक् तथा चोर्ध्वम् अष्टमं लघु-संज्ञकम्

hiraṇyaka āha-yady evaṃ tad aham api tvayā saha gamiṣyāmi | mamāpi mahad duḥkhaṃ vartate | vāyasa āha-bhoḥ ! tava kiṃ duḥkham ? tat kathaya | hiraṇyaka āha-bhoḥ ! bahu vaktavyam asty atra viṣaye | tatraiva gatvā sarvaṃ savistaraṃ kathayiṣyāmi | vāyasa āha-ahaṃ tāvad ākāśa-gatiḥ | tat kathaṃ bhavato mayā saha gamanam ? sa āha-yadi me prāṇān rakṣasi tadā sva-pṛṣṭham āropya māṃ tatra prāpayiṣyasi | nānyathā mama gatir asti | tac chrutvā sānandaṃ vāyasa āha-yady evaṃ tad dhanyo 'haṃ yad bhavatāpi saha tatra kālaṃ nayāmi | ahaṃ sampātādikān aṣāv uḍḍīna-gati-viśeṣān vedmi | tat samāroha mama pṛṣṭhaṃ, yena sukhena tvāṃ tat-saraḥ prāpayāmi | hiraṇyaka āha-uḍḍīnānāṃ nāmāni śrotum icchāmi | sa āha- sampātaṃ vipra-pātaṃ ca mahā-pātaṃ nipātanam | vakraṃ tiryak tathā cordhvam aṣṭamaṃ laghu-saṃjñakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा हिरण्यकस् तत्-क्षणाद् एव तद् उपरि समारूढः । सो ऽपि शनैः शनैस् तम् आदाय सम्पातोड्डीन-प्रस्थितः क्रमेण तत्-सरः प्राप्तः । ततो लघुपतनकं मूषकाधिष्ठितं विलोक्य दूरतो ऽपि देश-काल-विद-सामान्य-काको ऽयम् इति ज्ञात्वा सत्वरं मन्थरको जले प्रविष्टः । लघुपतनको ऽपि तीरस्थ-तरु-कोटरे हिरण्यकं मुक्त्वा शाखाग्रम् आरुह्य तार-स्वरेण प्रोवाच-भो मन्थरक ! आगच्छागच्छ । तव मित्रम् अहं लघुपतनको नाम वायसश् चिरात् सोत्कण्ठः समायातः । तद् आगत्यालिङ्गय माम् । उक्तं च- किं चन्दनैः स-कर्पूरैस् तुहिनैः किं च शीतलैः । सर्वे ते मित्र-गात्रस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

tac chrutvā hiraṇyakas tat-kṣaṇād eva tad upari samārūḍhaḥ | so 'pi śanaiḥ śanais tam ādāya sampātoḍḍīna-prasthitaḥ krameṇa tat-saraḥ prāptaḥ | tato laghupatanakaṃ mūṣakādhiṣṭhitaṃ vilokya dūrato 'pi deśa-kāla-vida-sāmānya-kāko 'yam iti jñātvā satvaraṃ mantharako jale praviṣṭaḥ | laghupatanako 'pi tīrastha-taru-koṭare hiraṇyakaṃ muktvā śākhāgram āruhya tāra-svareṇa provāca-bho mantharaka ! āgacchāgaccha | tava mitram ahaṃ laghupatanako nāma vāyasaś cirāt sotkaṇṭhaḥ samāyātaḥ | tad āgatyāliṅgaya mām | uktaṃ ca- kiṃ candanaiḥ sa-karpūrais tuhinaiḥ kiṃ ca śītalaiḥ | sarve te mitra-gātrasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- केनामृतम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षर-द्वयम् । आपदां च परित्राणं शोक-सन्ताप-भेषजम्

tathā ca- kenāmṛtam idaṃ sṛṣṭaṃ mitram ity akṣara-dvayam | āpadāṃ ca paritrāṇaṃ śoka-santāpa-bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा निपुणतरं परिज्ञाय सत्वरं सलिलान् निष्क्रम्य पुलकित-तनुर् आनन्दाश्रु-पूरित-नयनो मन्थरकः प्रोवाच-एह्य् एहि मित्र, आलिङ्गय माम् । चिर-कालान् मया त्वं न सम्यक् परिज्ञातः । तेनाहं सलिलान्तः-प्रविष्टः । उक्तं च- यस्य न ज्ञायते वीर्यं न कुलं न विचेष्टितम् । न तेन सङ्गतिं कुर्याद् इत्य् उवाच बृहस्पतिः

tac chrutvā nipuṇataraṃ parijñāya satvaraṃ salilān niṣkramya pulakita-tanur ānandāśru-pūrita-nayano mantharakaḥ provāca-ehy ehi mitra, āliṅgaya mām | cira-kālān mayā tvaṃ na samyak parijñātaḥ | tenāhaṃ salilāntaḥ-praviṣṭaḥ | uktaṃ ca- yasya na jñāyate vīryaṃ na kulaṃ na viceṣṭitam | na tena saṅgatiṃ kuryād ity uvāca bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ते लघुपतनको वृक्षाद् अवतीर्य तम् आलिङ्गितवान् । अथवा साध्व् इदम् उक्तम्- अमृतस्य प्रवाहैः किं काय-क्षालन-सम्भवैः । चिरान् मित्र-परिष्वङ्गो यो ऽसौ मूल्य-विवर्जितः

evam ukte laghupatanako vṛkṣād avatīrya tam āliṅgitavān | athavā sādhv idam uktam- amṛtasya pravāhaiḥ kiṃ kāya-kṣālana-sambhavaiḥ | cirān mitra-pariṣvaṅgo yo 'sau mūlya-vivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं द्वाव् अपि तौ विहितालिङ्गितौ परस्परं पुलकित-शरीरी वृक्षाद् अधः समुपविष्टौ प्रोचतुर् आत्म-चरित्र-वृत्तान्तम् । हिरण्यको ऽपि मन्थरकस्य प्रणामं कृत्वा वायसाभ्याशे समुपविष्टः । अथ तं समालोक्य मन्थरको लघुपतनकम् आह-भोः हिरण्यको नाम मूषको ऽयम् । मम सुहृद्-द्वितीयम् इव जीवितम् । तत् किं बहुना- पर्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः । सिकता-रेणवो यद्वत् सङ्ख्यया परिवर्जिता

evaṃ dvāv api tau vihitāliṅgitau parasparaṃ pulakita-śarīrī vṛkṣād adhaḥ samupaviṣṭau procatur ātma-caritra-vṛttāntam | hiraṇyako 'pi mantharakasya praṇāmaṃ kṛtvā vāyasābhyāśe samupaviṣṭaḥ | atha taṃ samālokya mantharako laghupatanakam āha-bhoḥ hiraṇyako nāma mūṣako 'yam | mama suhṛd-dvitīyam iva jīvitam | tat kiṃ bahunā- parjanyasya yathā dhārā yathā ca divi tārakāḥ | sikatā-reṇavo yadvat saṅkhyayā parivarjitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणाः सङ्ख्या-परित्यक्तास् तद्वद् अस्य महात्मनः । परं निर्वेदम् आपन्नः सम्प्राप्तो ऽयं तवान्तिकम्

guṇāḥ saṅkhyā-parityaktās tadvad asya mahātmanaḥ | paraṃ nirvedam āpannaḥ samprāpto 'yaṃ tavāntikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थरक आह-किम् अस्य वैराग्य-कारणम् ? वायस आह-पृष्टो मया, परम् अनेनाभिहितं, यद् बहु वक्तव्यम् इति । तत् तत्रैव गतः कथयिष्यामि । ममापि न निवेदितम् । तद् भद्र हिरण्यक ! इदानीं निवेद्यताम् उभयोर् अप्य् आवयोस् तद् आत्मनो वैराग्य-कारणम् । सो ऽब्रवीत्- कथा १ हिरण्यक-ताम्रचूड-कथा अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे मठायतनं भगवतः श्री-महादेवस्य । तत्र च ताम्रचूडो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति स्म । स च नगरे भिक्षाटनं कृत्वा प्राण-यात्रां समाचरति । भिक्षा-शेषं च तत्रैव भिक्षा-पात्रे निधाय तद्-भिक्षा-पात्रं नागदन्तेऽवलम्ब्य पश्चाद् रात्रौ स्वपिति । प्रत्यूषे च तद्-अन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक् तत्रैव देवतायतने संमार्जनोपलेपन-मण्डनादिकं समाज्ञापयति । अन्यस्मिन्न् अहनि मम बान्धवैर् निवेदितम्-स्वामिन्, मठायतने सिद्धम् अन्नं मूषक-भयात् तत्रैव भिक्षा-पात्रे निहितं नागदन्तेऽवलम्बितं तिष्ठति सदैव । तद् वयं भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनर् आगम्य किम् अपि नास्ति । तत् किं वृथाटनेनान्यत्र । अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुञ्जामहे तव प्रसादात् । तद् आकर्ण्याहं सकल-यूथ-परिवृतस् तत्-क्षणाद् एव तत्र गतः । उत्पत्य च तस्मिन् भिक्षा-पात्रे समारूढः । तत्र भक्ष्य-विशेषाणि सेवकेभ्यो दत्त्वा पश्चात् स्वयम् एव भक्षयामि । सर्वेषां तृप्तौ जातायां भूयः स्व-गृहं गच्छामि । एवं नित्यम् एव तद् अन्नं भक्षयामि । परिव्राजको ऽपि यथा-शक्ति रक्षति । परं यदैव निद्रान्तरितो भवति, तदाहं तत्रारुह्यात्म-कृत्यं करोमि । अथ कदाचित् तेन मम रक्षणार्थं महान् यत्नः कृतः । जर्जर-वंशः समानीतः । तेन सुप्तो ऽपि मम भयाद् भिक्षा-पात्रं ताडयति । अहम् अप्य् अभिक्षितेऽप्य् अन्ने प्रहार-भयाद् अपसर्पामि । एवं तेन सह सकलां रात्रिं विग्रह-परस्य कालो व्रजति । अथान्यस्मिन्न् अहनि तस्य मठे बृहत्स्फिङ्-नामा परिव्राजकस् तस्य सुहृत् तीर्थ-यात्रा-प्रसङ्गेन पान्थः प्राघुणिकः समायातः । तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थान-विधिना सम्भाव्य प्रतिपत्ति-पूर्वकम् अभ्यागत-क्रियया नियोजितः । ततश् च रात्राव् एकत्र कुश-संस्तरे द्वाव् अपि प्रसुप्तौ धर्म-कथां कथयितुम् आरब्धौ । अथ बृहस्फिक्-कथा-गोष्ठीषु स ताम्रचूडो मूषक-त्रासार्थं व्याक्षिप्त-मना जर्जर-वंशेन भिक्षा-पात्रं ताडयंस् तस्य शून्यं प्रतिवचनं प्रयच्छति । तन्-मयो न किञ्चिद् उदाहरति । अथासाव् अभ्यागतः परं कोपम् उपागतस् तम् उवाच-भोस् ताम्रचूड ! परिज्ञातः न त्वं सम्यक् सुहृत् । तेन मया सह साह्लादं न जल्पसि । तद्-रात्राव् अपि त्वदीयं मठं त्यक्त्वान्यत्र मञ्हे यास्यामि । उक्तं च- एह्य् आगच्छ समाविशासनम् इदं कस्माच् चिराद् दृश्यसे का वार्तेति सुदुर्बलो ऽसि कुशलं प्रीतो ऽस्मि ते दर्शनात् । एवं ये समुपागतान् प्रणयिनः प्रत्यालपन्त्य् आदरात् तेषां युक्तम् अशङ्कितेन मनसा हर्म्याणि गन्तुं सदा

mantharaka āha-kim asya vairāgya-kāraṇam ? vāyasa āha-pṛṣṭo mayā, param anenābhihitaṃ, yad bahu vaktavyam iti | tat tatraiva gataḥ kathayiṣyāmi | mamāpi na niveditam | tad bhadra hiraṇyaka ! idānīṃ nivedyatām ubhayor apy āvayos tad ātmano vairāgya-kāraṇam | so 'bravīt- kathā 1 hiraṇyaka-tāmracūḍa-kathā asti dakṣiṇātye janapade mahilāropyaṃ nāma nagaram | tasya nātidūre maṭhāyatanaṃ bhagavataḥ śrī-mahādevasya | tatra ca tāmracūḍo nāma parivrājakaḥ prativasati sma | sa ca nagare bhikṣāṭanaṃ kṛtvā prāṇa-yātrāṃ samācarati | bhikṣā-śeṣaṃ ca tatraiva bhikṣā-pātre nidhāya tad-bhikṣā-pātraṃ nāgadante'valambya paścād rātrau svapiti | pratyūṣe ca tad-annaṃ karmakarāṇāṃ dattvā samyak tatraiva devatāyatane saṃmārjanopalepana-maṇḍanādikaṃ samājñāpayati | anyasminn ahani mama bāndhavair niveditam-svāmin, maṭhāyatane siddham annaṃ mūṣaka-bhayāt tatraiva bhikṣā-pātre nihitaṃ nāgadante'valambitaṃ tiṣṭhati sadaiva | tad vayaṃ bhakṣayituṃ na śaknumaḥ | svāminaḥ punar āgamya kim api nāsti | tat kiṃ vṛthāṭanenānyatra | adya tatra gatvā yathecchaṃ bhuñjāmahe tava prasādāt | tad ākarṇyāhaṃ sakala-yūtha-parivṛtas tat-kṣaṇād eva tatra gataḥ | utpatya ca tasmin bhikṣā-pātre samārūḍhaḥ | tatra bhakṣya-viśeṣāṇi sevakebhyo dattvā paścāt svayam eva bhakṣayāmi | sarveṣāṃ tṛptau jātāyāṃ bhūyaḥ sva-gṛhaṃ gacchāmi | evaṃ nityam eva tad annaṃ bhakṣayāmi | parivrājako 'pi yathā-śakti rakṣati | paraṃ yadaiva nidrāntarito bhavati, tadāhaṃ tatrāruhyātma-kṛtyaṃ karomi | atha kadācit tena mama rakṣaṇārthaṃ mahān yatnaḥ kṛtaḥ | jarjara-vaṃśaḥ samānītaḥ | tena supto 'pi mama bhayād bhikṣā-pātraṃ tāḍayati | aham apy abhikṣite'py anne prahāra-bhayād apasarpāmi | evaṃ tena saha sakalāṃ rātriṃ vigraha-parasya kālo vrajati | athānyasminn ahani tasya maṭhe bṛhatsphiṅ-nāmā parivrājakas tasya suhṛt tīrtha-yātrā-prasaṅgena pānthaḥ prāghuṇikaḥ samāyātaḥ | taṃ dṛṣṭvā pratyutthāna-vidhinā sambhāvya pratipatti-pūrvakam abhyāgata-kriyayā niyojitaḥ | tataś ca rātrāv ekatra kuśa-saṃstare dvāv api prasuptau dharma-kathāṃ kathayitum ārabdhau | atha bṛhasphik-kathā-goṣṭhīṣu sa tāmracūḍo mūṣaka-trāsārthaṃ vyākṣipta-manā jarjara-vaṃśena bhikṣā-pātraṃ tāḍayaṃs tasya śūnyaṃ prativacanaṃ prayacchati | tan-mayo na kiñcid udāharati | athāsāv abhyāgataḥ paraṃ kopam upāgatas tam uvāca-bhos tāmracūḍa ! parijñātaḥ na tvaṃ samyak suhṛt | tena mayā saha sāhlādaṃ na jalpasi | tad-rātrāv api tvadīyaṃ maṭhaṃ tyaktvānyatra mañhe yāsyāmi | uktaṃ ca- ehy āgaccha samāviśāsanam idaṃ kasmāc cirād dṛśyase kā vārteti sudurbalo 'si kuśalaṃ prīto 'smi te darśanāt | evaṃ ye samupāgatān praṇayinaḥ pratyālapanty ādarāt teṣāṃ yuktam aśaṅkitena manasā harmyāṇi gantuṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृही यत्रागतं दृष्ट्वा दिशो वीक्षेत वाप्य् अधः । तत्र ये सदने यान्ति ते शृङ्ग-रहिता वृषाः

gṛhī yatrāgataṃ dṛṣṭvā diśo vīkṣeta vāpy adhaḥ | tatra ye sadane yānti te śṛṅga-rahitā vṛṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साभ्युत्थान-क्रिया यत्र नालापा मधुराक्षराः । गुण-दोष-कथा नैव तत्र हर्म्यं न गम्यते

sābhyutthāna-kriyā yatra nālāpā madhurākṣarāḥ | guṇa-doṣa-kathā naiva tatra harmyaṃ na gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एक-मठ-प्राप्त्यापि त्वं गर्वितः । त्यक्तः सुहृत्-स्नेहः । नैतद् वेत्सि यत् त्वया मठाश्रय-व्याजेन नरकोपार्जनं कृतम् । उक्तं च- नरकाय मतिस् ते चेत् पौरोहित्यं समाचार । वर्षं यावत् किम् अन्येन मठ-चिन्तां दिन-त्रयम्

tad eka-maṭha-prāptyāpi tvaṃ garvitaḥ | tyaktaḥ suhṛt-snehaḥ | naitad vetsi yat tvayā maṭhāśraya-vyājena narakopārjanaṃ kṛtam | uktaṃ ca- narakāya matis te cet paurohityaṃ samācāra | varṣaṃ yāvat kim anyena maṭha-cintāṃ dina-trayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्-मुखं, शोचितव्यस् त्वं गर्वं गतः । तद् अहं त्वदीयं मठं परित्यज्य यास्यामि । अथ तच् छ्रुत्वा भय-त्रस्त-मनास् ताम्रचूडस् तम् उवाच-भो भगवन् ! मैवं वद । न त्वत्-समो ऽन्यो मम सुहृत् कश्चिद् अस्ति । परं तच् छ्रूयतां गोष्ठी-शैथिल्य-कारणम् । एष दुरात्मा मूषकः प्रोन्नत-स्थाने धृतम् अपि भिक्षा-पात्रम् उत्प्लुत्यारोहति, भिक्षा-शेषंच तत्रस्थं भक्षयति । तद्-अभावाद् एव मठे मार्जन-क्रियापि न भवति । तन् मूषक मुहुर् मुहुस् ताडयामि । नान्यत् कारणम् इति । अपरम् एतत् कुतूहलं पश्यास्य दुर्तात्मनो यन् मार्जार-मर्कटादयो ऽपि तिरस्कृता अस्योत्पतनेन । बृहत्स्फिग् आह-अथ ज्ञायते तस्य बिलं कस्मिंश्चित् प्रदेशे । ताम्रचूड आह-भगवन् न वेद्मि सम्यक् । स आह-नूनं निधानस्योपरि तस्य बिलम् । निधानोष्मणा प्रकूर्दते । उक्तं च- ऊष्मापि वित्तजो वृद्धिं तेजो नयति देहिनाम् । किं पुनस् तस्य सम्भोगस् त्याग-धर्म-समन्वितः

tan-mukhaṃ, śocitavyas tvaṃ garvaṃ gataḥ | tad ahaṃ tvadīyaṃ maṭhaṃ parityajya yāsyāmi | atha tac chrutvā bhaya-trasta-manās tāmracūḍas tam uvāca-bho bhagavan ! maivaṃ vada | na tvat-samo 'nyo mama suhṛt kaścid asti | paraṃ tac chrūyatāṃ goṣṭhī-śaithilya-kāraṇam | eṣa durātmā mūṣakaḥ pronnata-sthāne dhṛtam api bhikṣā-pātram utplutyārohati, bhikṣā-śeṣaṃca tatrasthaṃ bhakṣayati | tad-abhāvād eva maṭhe mārjana-kriyāpi na bhavati | tan mūṣaka muhur muhus tāḍayāmi | nānyat kāraṇam iti | aparam etat kutūhalaṃ paśyāsya durtātmano yan mārjāra-markaṭādayo 'pi tiraskṛtā asyotpatanena | bṛhatsphig āha-atha jñāyate tasya bilaṃ kasmiṃścit pradeśe | tāmracūḍa āha-bhagavan na vedmi samyak | sa āha-nūnaṃ nidhānasyopari tasya bilam | nidhānoṣmaṇā prakūrdate | uktaṃ ca- ūṣmāpi vittajo vṛddhiṃ tejo nayati dehinām | kiṃ punas tasya sambhogas tyāga-dharma-samanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- नाकस्माच् छाण्डिली मातर् विक्रीणाति तिलैस् तिलान् । लुञ्चितान् इतरैर् येन हेतुर् अत्र भविष्यति

tathā ca- nākasmāc chāṇḍilī mātar vikrīṇāti tilais tilān | luñcitān itarair yena hetur atra bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रचूड आह-कथम् एतत् ? स आह- कथा २ तिलचूर्ण-विक्रय-कथा यदाहं कस्मिंश्चित् स्थाने प्रावृट्-काले व्रत-ग्रहण-निमित्तं कञ्चिद् ब्राह्मणं वासार्थं प्रार्थितवान् । ततश् च तद्-वचनात् तेनापि शुश्रूषितः सुखेन देवार्चन-परस् तिष्ठामि । अथान्यस्मिन्न् अहनि प्रत्यूषे प्रबुद्धो ऽहं ब्राह्मण-ब्राह्मणी-संवादे दत्तावधानः शृणोमि । तत्र ब्राह्मण आह-ब्राह्मणि, प्रभाते दक्षिणायन-सङ्क्रान्तिर् अनन्त-दान-फलदा भविष्यति । तद् अहं प्रतिग्रहार्थं ग्रामान्तरं यास्यामि । त्वया ब्राह्मणस्यैकस्य भगवतः सूर्यस्योद्देशेन किञ्चिद् भोजनं दातव्यम् इति । अथ तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणी परुषतर-वचनैस् तं भर्त्सयमाना प्राह-कुतस् ते दारिद्र्योपहतस्य भोजन-प्राप्तिः । तत् किं लज्जस एवं ब्रुवाणः । अपि च न मया तव हस्त-लग्नया क्वचिद् अपि लब्धं सुखम् । न मिष्ठान्नस्यास्वादनम् । न च हस्त-पाद-कण्ठादि-भूषणम् । तच् छ्रुत्वा भय-त्रस्तो ऽपि विप्रो मन्दं मन्दं प्राह-ब्राह्मणि ! नैतद् युज्यते वक्तुम् । उक्तं च- ग्रासाद् अपि तद् अर्धं च कस्मान् नो दीयतेऽर्थिषु । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति

tāmracūḍa āha-katham etat ? sa āha- kathā 2 tilacūrṇa-vikraya-kathā yadāhaṃ kasmiṃścit sthāne prāvṛṭ-kāle vrata-grahaṇa-nimittaṃ kañcid brāhmaṇaṃ vāsārthaṃ prārthitavān | tataś ca tad-vacanāt tenāpi śuśrūṣitaḥ sukhena devārcana-paras tiṣṭhāmi | athānyasminn ahani pratyūṣe prabuddho 'haṃ brāhmaṇa-brāhmaṇī-saṃvāde dattāvadhānaḥ śṛṇomi | tatra brāhmaṇa āha-brāhmaṇi, prabhāte dakṣiṇāyana-saṅkrāntir ananta-dāna-phaladā bhaviṣyati | tad ahaṃ pratigrahārthaṃ grāmāntaraṃ yāsyāmi | tvayā brāhmaṇasyaikasya bhagavataḥ sūryasyoddeśena kiñcid bhojanaṃ dātavyam iti | atha tac chrutvā brāhmaṇī paruṣatara-vacanais taṃ bhartsayamānā prāha-kutas te dāridryopahatasya bhojana-prāptiḥ | tat kiṃ lajjasa evaṃ bruvāṇaḥ | api ca na mayā tava hasta-lagnayā kvacid api labdhaṃ sukham | na miṣṭhānnasyāsvādanam | na ca hasta-pāda-kaṇṭhādi-bhūṣaṇam | tac chrutvā bhaya-trasto 'pi vipro mandaṃ mandaṃ prāha-brāhmaṇi ! naitad yujyate vaktum | uktaṃ ca- grāsād api tad ardhaṃ ca kasmān no dīyate'rthiṣu | icchānurūpo vibhavaḥ kadā kasya bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरा भूरि-दानेन यल् लभन्ते फलं किल । दरिद्रस् तच् च काकिण्या प्राप्नुयाद् इति न श्रुतिः

īśvarā bhūri-dānena yal labhante phalaṃ kila | daridras tac ca kākiṇyā prāpnuyād iti na śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाता लघुर् अपि सेव्यो भवति न कृपणो महान् अपि समृद्ध्या । कूपो ऽन्तः-स्वादु-जलः प्रीत्यै लोकस्य न समुद्रः

dātā laghur api sevyo bhavati na kṛpaṇo mahān api samṛddhyā | kūpo 'ntaḥ-svādu-jalaḥ prītyai lokasya na samudraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- अकृत-त्याग-महिम्नां मिथ्या किं राज-राज-शब्देन । गोप्तारं न निधीनां महयन्ति महेश्वरं विबुधाः

tathā ca- akṛta-tyāga-mahimnāṃ mithyā kiṃ rāja-rāja-śabdena | goptāraṃ na nidhīnāṃ mahayanti maheśvaraṃ vibudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- सदा दान-परिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः । अदानः पीन-गात्रो ऽपि निन्द्य एव हि गर्दभः

api ca- sadā dāna-parikṣīṇaḥ śasta eva karīśvaraḥ | adānaḥ pīna-gātro 'pi nindya eva hi gardabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुशीलो ऽपि सुवृत्तो ऽपि यात्य् अदानाद् अधो घटः । पुनः कुब्जापि काणापि दानाद् उपरि कर्कटी

suśīlo 'pi suvṛtto 'pi yāty adānād adho ghaṭaḥ | punaḥ kubjāpi kāṇāpi dānād upari karkaṭī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छन् जलम् अपि जलदो वल्लभताम् एति सकल-लोकस्य । नित्यं प्रसारित-करो मित्रो ऽपि न वीक्षितुं शक्यः

yacchan jalam api jalado vallabhatām eti sakala-lokasya | nityaṃ prasārita-karo mitro 'pi na vīkṣituṃ śakyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञात्वा दरिद्र्याभिभूतैर् अपि स्वल्पात् स्वल्पतरं काले पात्रे च देयम् । उक्तं च- सत्-पात्रं महती श्रद्धा देशे काले यथोचिते । यद् दीयते विवेक-ज्ञैस् तद् अनन्ताय कल्पते

evaṃ jñātvā daridryābhibhūtair api svalpāt svalpataraṃ kāle pātre ca deyam | uktaṃ ca- sat-pātraṃ mahatī śraddhā deśe kāle yathocite | yad dīyate viveka-jñais tad anantāya kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य शिखा भवति मस्तके

tathā ca- atitṛṣṇā na kartavyā tṛṣṇāṃ naiva parityajet | atitṛṣṇābhibhūtasya śikhā bhavati mastake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मण्य् आह-कथम् एतत् ? स आह- कथा ३ शवर-शूकर-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् वनोद्देशे कश्चित् पुलिन्दः । स च पापर्द्धिं कर्तुं वनं प्रति प्रस्थितः । अथ तेन प्रसर्पता महान् अञ्जन-पर्वत-शिखराकारः क्रोडः समासादितः । तं दृष्ट्वा कर्णान्ताकृष्ट-निशित-सायकेन समाहतः । तेनापि कोपाविष्टेन चेतसा बालेन्दु-द्युतिना दंष्ट्राग्रेण पाटितोदरः पुलिन्दो गतासुर् भूतलेऽपतत् । अथ लुब्धकं व्यापाद्य शूकरो ऽपि शर-प्रहार-वेदनया पञ्चत्वं गतः । एतस्मिन्न् अन्तरे कश्चिद् आसन्न-मृत्युः शृगाल इतस् ततो निराहारतया पीडितः परिभ्रमंस् तं प्रदेशम् आजगाम । यावद् वराह-पुलिन्दौ द्वाव् अपि पश्यति तावत् प्रहृष्टो व्यचिन्तयत्-भोः ! सानुकूलो मे विधिः । तेनैतद् अप्य् अचिन्तितं भोजनम् उपस्थितम् । अथवा साध्व् इदम् उक्तम्- अकृतेऽप्य् उद्यमे पुंसाम् अन्य-जन्म-कृतं फलम् । शुभाशुभं समभ्येति विधिना संनियोजितम्

brāhmaṇy āha-katham etat ? sa āha- kathā 3 śavara-śūkara-kathā asti kasmiṃścid vanoddeśe kaścit pulindaḥ | sa ca pāparddhiṃ kartuṃ vanaṃ prati prasthitaḥ | atha tena prasarpatā mahān añjana-parvata-śikharākāraḥ kroḍaḥ samāsāditaḥ | taṃ dṛṣṭvā karṇāntākṛṣṭa-niśita-sāyakena samāhataḥ | tenāpi kopāviṣṭena cetasā bālendu-dyutinā daṃṣṭrāgreṇa pāṭitodaraḥ pulindo gatāsur bhūtale'patat | atha lubdhakaṃ vyāpādya śūkaro 'pi śara-prahāra-vedanayā pañcatvaṃ gataḥ | etasminn antare kaścid āsanna-mṛtyuḥ śṛgāla itas tato nirāhāratayā pīḍitaḥ paribhramaṃs taṃ pradeśam ājagāma | yāvad varāha-pulindau dvāv api paśyati tāvat prahṛṣṭo vyacintayat-bhoḥ ! sānukūlo me vidhiḥ | tenaitad apy acintitaṃ bhojanam upasthitam | athavā sādhv idam uktam- akṛte'py udyame puṃsām anya-janma-kṛtaṃ phalam | śubhāśubhaṃ samabhyeti vidhinā saṃniyojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- यस्मिन् देशे च काले च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत् तथा तेन भुज्यते

tathā ca- yasmin deśe ca kāle ca vayasā yādṛśena ca | kṛtaṃ śubhāśubhaṃ karma tat tathā tena bhujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अहं तथा भक्षयामि यथा बहून्य् अहानि मे प्राण-यात्रा भवति । तत् तावद् एनं स्नायु-पाशं धनुष्कोटि-गतं भक्षयामि । उक्तं च- शनैः शनैश् च भोक्तव्यं स्वयं वित्तम् उपार्जितम् । रसायनम् इव प्राज्ञैर् हेलया न कदाचन

tad ahaṃ tathā bhakṣayāmi yathā bahūny ahāni me prāṇa-yātrā bhavati | tat tāvad enaṃ snāyu-pāśaṃ dhanuṣkoṭi-gataṃ bhakṣayāmi | uktaṃ ca- śanaiḥ śanaiś ca bhoktavyaṃ svayaṃ vittam upārjitam | rasāyanam iva prājñair helayā na kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवं मनसा निश्चित्य चाप-घटित-कोटिं मुख-मध्ये प्रक्षिप्य स्नायुं भक्षितुं प्रवृत्तः । ततश् च त्रुटिते पाशे तालु-देशं विदार्य चाप-कोटिर्मस्तक-मध्येन निष्क्रान्ता । सो ऽपि तद्वद् एनया तत्-क्षणान्तन् मृतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अतितृष्णा न कर्तव्या इति । स पुनर् अप्य् आह-ब्राह्मणि, न श्रुतं भवत्या । आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः

ity evaṃ manasā niścitya cāpa-ghaṭita-koṭiṃ mukha-madhye prakṣipya snāyuṃ bhakṣituṃ pravṛttaḥ | tataś ca truṭite pāśe tālu-deśaṃ vidārya cāpa-koṭirmastaka-madhyena niṣkrāntā | so 'pi tadvad enayā tat-kṣaṇāntan mṛtaḥ | ato 'haṃ bravīmi-atitṛṣṇā na kartavyā iti | sa punar apy āha-brāhmaṇi, na śrutaṃ bhavatyā | āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanam eva ca | pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैवं सा तेन प्रबोधिता ब्राह्मण्य् आह-यद्य् एवं तद् अस्ति मे गृहे स्तोकस् तिल-राशिः । ततस् तिलान् लुञ्चित्वा तिल-चूर्णेन ब्राह्मणं भोजयिष्यामि इति । ततस् तद्-वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणो ग्रामं गतः । सापि तिलानुष्णोदकेन सम्मर्द्य कुटित्वा सूर्यातपे दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या ग्र्ह-कर्म-व्यग्रायास् तिलानां मध्ये कश्चित् सारमेयो मूत्रोत्सर्गं चकार । तं दृष्ट्वा सा चिन्तितवती-अहो नैपुण्यं पश्य पराङ्मुखीभूतस्य विधेः । यद् एते तिला अभोज्याः कृताः । तद् अहम् एतान् समादाय कस्यचित् गृहं गत्वा लुञ्चितैर् अलुञ्चितान् आनयामि । सर्वो ऽपि जनो ऽनेन विधिना प्रदास्यति इति । अथ यस्मिन् गृहेऽहं भिक्षार्थं प्रविष्टस् तत्र गृहे सापि तिलान् आदाय प्रविष्टा विक्रयं कर्तुम् । आह च-गृह्णातु कश्चिद् अलुञ्चितैर् लुञ्चितांस् तिलान् । अथ तद्-गृह-गृहिणी-गृहं प्रविष्टा यावद् अलुञ्चितैर् लुञ्चितान् गृह्णाति तावद् अस्याः पुत्रेण कामन्दकी-शास्त्रं दृष्ट्वा व्याहृतम्-मातः ! अग्राह्याः खल्व् इमे तिलाः । नास्या अलुञ्चितैर् लुञ्चिता ग्राह्याः । कारणं किञ्चिद् भविष्यति । तेनैषालुञ्चितैर् लुञ्चितान् प्रयच्छति । तच् छ्रुत्वा अया परित्यक्तास् ते तिलाः । अतो ऽहं ब्रवीमि-नाकस्माच् छाण्डिली-मातः इति । एतद् उक्त्वा स भूयो ऽपि प्राह-अथ ज्ञायते तस्य क्रमण-मार्गः । ताम्रचूड आह-भगवन्, ज्ञायते । यत एकाकी न समागच्छति, किन्त्व् असङ्ख्य-यूथ-परिवृतः पश्यतो मे परिभ्रमन्न् इतस् ततः सर्व-जनेन सहागच्छति याति च । अभ्यागत आह-अस्ति किञ्चित् खनित्रकम् । स आह-बाढम् अस्ति । एषा सर्व-लोह-मयी स्व-हस्तिका । अभ्यागत आह-तर्हि प्रत्यूषे त्वया मया सह स्थातव्यम् । येन द्वाव् अपि जन-चरण-मलिनायां भूमौ तत्-पदानुसारेण गच्छावः । मयापि तद्-वचनम् आकर्ण्य चिन्तितम्-अहो विनष्टो ऽस्मि, यतो ऽस्य साभिप्राय-वचांसि श्रूयन्ते । नूनं, यथा निधानं ज्ञातं तथा दुर्गम् अप्य् अस्माकं ज्ञास्यति । एतद् अभिप्रायाद् एव ज्ञायते । उक्तं च- सकृद् अपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्त-तुलयापि निपुणाः पल-प्रमाणा विजानन्ति

athaivaṃ sā tena prabodhitā brāhmaṇy āha-yady evaṃ tad asti me gṛhe stokas tila-rāśiḥ | tatas tilān luñcitvā tila-cūrṇena brāhmaṇaṃ bhojayiṣyāmi iti | tatas tad-vacanaṃ śrutvā brāhmaṇo grāmaṃ gataḥ | sāpi tilānuṣṇodakena sammardya kuṭitvā sūryātape dattavatī | atrāntare tasyā grha-karma-vyagrāyās tilānāṃ madhye kaścit sārameyo mūtrotsargaṃ cakāra | taṃ dṛṣṭvā sā cintitavatī-aho naipuṇyaṃ paśya parāṅmukhībhūtasya vidheḥ | yad ete tilā abhojyāḥ kṛtāḥ | tad aham etān samādāya kasyacit gṛhaṃ gatvā luñcitair aluñcitān ānayāmi | sarvo 'pi jano 'nena vidhinā pradāsyati iti | atha yasmin gṛhe'haṃ bhikṣārthaṃ praviṣṭas tatra gṛhe sāpi tilān ādāya praviṣṭā vikrayaṃ kartum | āha ca-gṛhṇātu kaścid aluñcitair luñcitāṃs tilān | atha tad-gṛha-gṛhiṇī-gṛhaṃ praviṣṭā yāvad aluñcitair luñcitān gṛhṇāti tāvad asyāḥ putreṇa kāmandakī-śāstraṃ dṛṣṭvā vyāhṛtam-mātaḥ ! agrāhyāḥ khalv ime tilāḥ | nāsyā aluñcitair luñcitā grāhyāḥ | kāraṇaṃ kiñcid bhaviṣyati | tenaiṣāluñcitair luñcitān prayacchati | tac chrutvā ayā parityaktās te tilāḥ | ato 'haṃ bravīmi-nākasmāc chāṇḍilī-mātaḥ iti | etad uktvā sa bhūyo 'pi prāha-atha jñāyate tasya kramaṇa-mārgaḥ | tāmracūḍa āha-bhagavan, jñāyate | yata ekākī na samāgacchati, kintv asaṅkhya-yūtha-parivṛtaḥ paśyato me paribhramann itas tataḥ sarva-janena sahāgacchati yāti ca | abhyāgata āha-asti kiñcit khanitrakam | sa āha-bāḍham asti | eṣā sarva-loha-mayī sva-hastikā | abhyāgata āha-tarhi pratyūṣe tvayā mayā saha sthātavyam | yena dvāv api jana-caraṇa-malināyāṃ bhūmau tat-padānusāreṇa gacchāvaḥ | mayāpi tad-vacanam ākarṇya cintitam-aho vinaṣṭo 'smi, yato 'sya sābhiprāya-vacāṃsi śrūyante | nūnaṃ, yathā nidhānaṃ jñātaṃ tathā durgam apy asmākaṃ jñāsyati | etad abhiprāyād eva jñāyate | uktaṃ ca- sakṛd api dṛṣṭvā puruṣaṃ vibudhā jānanti sāratāṃ tasya | hasta-tulayāpi nipuṇāḥ pala-pramāṇā vijānanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाञ्छैव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसां यद् अन्य-तनुजं त्व् अशुभं शुभं वा । विज्ञायते शिशुर् अजात-कलाप-चिह्नः प्रत्युद्गतैर् अपसरन् सरलः कलापी

vāñchaiva sūcayati pūrvataraṃ bhaviṣyaṃ puṃsāṃ yad anya-tanujaṃ tv aśubhaṃ śubhaṃ vā | vijñāyate śiśur ajāta-kalāpa-cihnaḥ pratyudgatair apasaran saralaḥ kalāpī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहं भय-त्रस्त-मनाः सपरिवारो दुर्ग-मार्गं परित्यज्यान्य-मार्गेण गन्तुं प्रवृत्तः । सपरिजनो यावद् अग्रतो गच्छामि तावत् सम्मुखो बृहत्कायो मार्जारः समायाति । स च मूषक-वृन्दम् अवलोक्य तन्-मध्ये सहसोत्पपात । अथ ते मूषका मां कुमार्ग-गामिनम् अवलोक्य गर्हयन्तो हत-शेषा रुधिर-प्लावित-वसुन्धरास् तम् एव दुर्गं प्रविष्टाः । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- छित्त्वा पाशम् अपास्य कूट-रचनां भङ्क्त्वा बलाद् वागुरां पर्यन्ताग्नि-शिखा-कलाप-जटिलान् निर्गत्य दूरं वनात् । व्याधानां शर-गोचराद् अपि जवेनोत्पत्य धावन् मृगः कूपान्तः-पतितः करोतु विधुरे किं वा विधौ पौरुषम्

tato 'haṃ bhaya-trasta-manāḥ saparivāro durga-mārgaṃ parityajyānya-mārgeṇa gantuṃ pravṛttaḥ | saparijano yāvad agrato gacchāmi tāvat sammukho bṛhatkāyo mārjāraḥ samāyāti | sa ca mūṣaka-vṛndam avalokya tan-madhye sahasotpapāta | atha te mūṣakā māṃ kumārga-gāminam avalokya garhayanto hata-śeṣā rudhira-plāvita-vasundharās tam eva durgaṃ praviṣṭāḥ | athavā sādhv idam ucyate- chittvā pāśam apāsya kūṭa-racanāṃ bhaṅktvā balād vāgurāṃ paryantāgni-śikhā-kalāpa-jaṭilān nirgatya dūraṃ vanāt | vyādhānāṃ śara-gocarād api javenotpatya dhāvan mṛgaḥ kūpāntaḥ-patitaḥ karotu vidhure kiṃ vā vidhau pauruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहम् एको ऽन्यत्र गतः । शेषा मूढतया तत्रैव दुर्गे प्रविष्टाः । अत्रान्तरे स दुष्ट-परिव्राजको रुधिर-बिन्दु-चर्चितां भूमिम् अवलोक्य तेनैव दुर्ग-मार्गेणागत्योपस्थितः । यद् उत्साही सदा मर्त्यः पराभवति यज् जनान् । यद् उद्धतं वदेद् वाक्यं तत् सर्वं वित्तजं बलम्

athāham eko 'nyatra gataḥ | śeṣā mūḍhatayā tatraiva durge praviṣṭāḥ | atrāntare sa duṣṭa-parivrājako rudhira-bindu-carcitāṃ bhūmim avalokya tenaiva durga-mārgeṇāgatyopasthitaḥ | yad utsāhī sadā martyaḥ parābhavati yaj janān | yad uddhataṃ vaded vākyaṃ tat sarvaṃ vittajaṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहं तच् छ्रुत्वा कोपाविष्टो भिक्षा-पात्रम् उद्दिश्य विशेषाद् उत्कूर्दितो ऽप्राप्त एव भूमौ निपतितः । तच् छ्रूत्वासौ मे शत्रुर् विहस्य ताम्रचूडम् उवाच-भोः ! पश्य पश्य कौतूहलम् । आह च- अर्थेन बलवान् सर्वो ऽप्य् अर्थ-युक्तः स पण्डितः । पश्यैनं मूषकं व्यर्थं सजातेः समतां मतम्

athāhaṃ tac chrutvā kopāviṣṭo bhikṣā-pātram uddiśya viśeṣād utkūrdito 'prāpta eva bhūmau nipatitaḥ | tac chrūtvāsau me śatrur vihasya tāmracūḍam uvāca-bhoḥ ! paśya paśya kautūhalam | āha ca- arthena balavān sarvo 'py artha-yuktaḥ sa paṇḍitaḥ | paśyainaṃ mūṣakaṃ vyarthaṃ sajāteḥ samatāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् स्वपिहि त्वं गत-शङ्कः । यद् अस्योत्पतन-कारणं तद् आवयोर् हस्त-गतं जातम् । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- दंष्ट्रा-विरहितः सर्पो मद-हीनो यथा गजः । तथार्थेन विहीनो ऽत्र पुरुषो नाम-धारकः

tat svapihi tvaṃ gata-śaṅkaḥ | yad asyotpatana-kāraṇaṃ tad āvayor hasta-gataṃ jātam | athavā sādhv idam ucyate- daṃṣṭrā-virahitaḥ sarpo mada-hīno yathā gajaḥ | tathārthena vihīno 'tra puruṣo nāma-dhārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वाहं मनसा विचिन्तितवान्-यतो ऽङ्गुलि-मात्रम् अपि कूर्दन-शक्तिर् नास्ति, तद् धिग् अर्थ-हीनस्य पुरुषस्य जीवितम् । उक्तं च- अर्थेन च विहीनस्य पुरुषस्याल्प-मेधसः । व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

tac chrutvāhaṃ manasā vicintitavān-yato 'ṅguli-mātram api kūrdana-śaktir nāsti, tad dhig artha-hīnasya puruṣasya jīvitam | uktaṃ ca- arthena ca vihīnasya puruṣasyālpa-medhasaḥ | vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा काक-यवाः प्रोक्ता यथारण्य-भवास् तिलाः । नाम-मात्रा न सिद्धौ हि धन-हीनास् तथा नराः

yathā kāka-yavāḥ proktā yathāraṇya-bhavās tilāḥ | nāma-mātrā na siddhau hi dhana-hīnās tathā narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तो ऽपि न हि राजन्ते दरिद्रस्येतरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर् गुणानां प्रकाशिनी

santo 'pi na hi rājante daridrasyetare guṇāḥ | āditya iva bhūtānāṃ śrīr guṇānāṃ prakāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तथा बाध्यते लोके प्रकृत्या निर्धनो जनः । यथा द्रव्याणि सम्प्राप्य तैर् विहीनो ऽसुखे स्थितः

na tathā bādhyate loke prakṛtyā nirdhano janaḥ | yathā dravyāṇi samprāpya tair vihīno 'sukhe sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्कस्य कीट-खातस्य वह्नि-दग्धस्य सर्वतः । तरोर् अप्य् ऊषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः

śuṣkasya kīṭa-khātasya vahni-dagdhasya sarvataḥ | taror apy ūṣarasthasya varaṃ janma na cārthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्कनीया हि सर्वत्र निष्प्रतापा दरिद्रता । उपकर्तुम् अपि हि प्राप्तं निःस्वं सन्त्यज्य गच्छति

śaṅkanīyā hi sarvatra niṣpratāpā daridratā | upakartum api hi prāptaṃ niḥsvaṃ santyajya gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्नम्योन्नम्य तत्रैव दरिद्राणां मनोरथाः । पतन्ति हृदये व्यर्था विधवास्त्रीस्तना इव

unnamyonnamya tatraiva daridrāṇāṃ manorathāḥ | patanti hṛdaye vyarthā vidhavāstrīstanā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तेऽपि वासरे नित्यं दौर्गत्य-तमसावृतः । अग्रतो ऽपि स्थितो यत्नान् न केनापीह दृश्यते

vyakte'pi vāsare nityaṃ daurgatya-tamasāvṛtaḥ | agrato 'pi sthito yatnān na kenāpīha dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विलप्याहं भग्नोत्साहस् तन्-निधानं गण्डोपधानीकृतं दृष्ट्वा स्वं दुर्गं प्रभाते गतः । ततश् च मद्-भृत्याः प्रभाते गच्छन्तो मिथो जल्पन्ति-अहो, असमर्थो ऽयम् उदर-पूरणेऽस्माकम् । केवलम् अस्य पृष्ठ-लग्नानां विडालादि-विपत्तयः तत् किम् अनेनाराधितेन ? उक्तं च- यत्-सकाशान् न लाभाः स्यात् केवलाः स्युर् विपत्तयः । स स्वामी दूरतस् त्याज्यो विशेषाद् अनुजीविभिः

evaṃ vilapyāhaṃ bhagnotsāhas tan-nidhānaṃ gaṇḍopadhānīkṛtaṃ dṛṣṭvā svaṃ durgaṃ prabhāte gataḥ | tataś ca mad-bhṛtyāḥ prabhāte gacchanto mitho jalpanti-aho, asamartho 'yam udara-pūraṇe'smākam | kevalam asya pṛṣṭha-lagnānāṃ viḍālādi-vipattayaḥ tat kim anenārādhitena ? uktaṃ ca- yat-sakāśān na lābhāḥ syāt kevalāḥ syur vipattayaḥ | sa svāmī dūratas tyājyo viśeṣād anujīvibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा स्व-दुर्गं प्रविष्टो ऽहम् । यावन् न कश्चिन् मम संमुखेऽभ्येति तावन् मया चिन्तितम्-धिग् इयं दरिद्रता । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं मैथुनम् अप्रजम् । मृतम् अश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस् त्व् अदक्षिणम्

evaṃ teṣāṃ vacāṃsi śrutvā sva-durgaṃ praviṣṭo 'ham | yāvan na kaścin mama saṃmukhe'bhyeti tāvan mayā cintitam-dhig iyaṃ daridratā | athavā sādhv idam ucyate- mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ maithunam aprajam | mṛtam aśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajñas tv adakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यथयन्ति परं चेतो मनोरथ-शतैर् जनाः । नानुष्ठानैर् धनैर् हीनाः कुलजाः विधवा इव

vyathayanti paraṃ ceto manoratha-śatair janāḥ | nānuṣṭhānair dhanair hīnāḥ kulajāḥ vidhavā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्गत्यं देहिनां दुःखम् अपमान-करं परम् । येन स्वैर् अपि मन्यन्ते जीवन्तो ऽपि मृता इव

daurgatyaṃ dehināṃ duḥkham apamāna-karaṃ param | yena svair api manyante jīvanto 'pi mṛtā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैन्यस्य पात्रताम् एति पराभृतेः परं पदम् । विपदाम् आश्रयः शश्वद् दौर्गत्य-कलुषी-कृतः

dainyasya pātratām eti parābhṛteḥ paraṃ padam | vipadām āśrayaḥ śaśvad daurgatya-kaluṣī-kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लज्जन्ते बान्धवास् तेन सम्बन्धं गोपयन्ति च । मित्राण्य् अमित्रतां यान्ति यस्य न स्युः कपर्दकाः

lajjante bāndhavās tena sambandhaṃ gopayanti ca | mitrāṇy amitratāṃ yānti yasya na syuḥ kapardakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्तं लाघवम् एवैतद् अपायानाम् इदं गृहम् । पर्यायो मरणस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणाम्

mūrtaṃ lāghavam evaitad apāyānām idaṃ gṛham | paryāyo maraṇasyāyaṃ nirdhanatvaṃ śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजा-धूलिर् इव त्रस्तैर् मार्जनी-रेणुवज् जनैः । दीप-खट्वोत्थ-च्छायेव त्यज्यते निर्धनो जनः

ajā-dhūlir iva trastair mārjanī-reṇuvaj janaiḥ | dīpa-khaṭvottha-cchāyeva tyajyate nirdhano janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौचावशिष्टयाप्य् अस्ति किञ्चित् कार्यं क्वचिन् मृदा । निर्धनेन जनेनैव न तु किञ्चित् प्रयोजनम्

śaucāvaśiṣṭayāpy asti kiñcit kāryaṃ kvacin mṛdā | nirdhanena janenaiva na tu kiñcit prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधनो दातु-कामो ऽपि सम्प्राप्तो धनिनां गृहम् । मन्यते याचको ऽयं धिग् दारिद्र्यं खलु देहिनाम्

adhano dātu-kāmo 'pi samprāpto dhanināṃ gṛham | manyate yācako 'yaṃ dhig dāridryaṃ khalu dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व-वित्त-हरणं दृष्ट्वा यो हि रक्षत्य् असून् नरः । पितरो ऽपि न गृह्णन्ति तद्-दत्तं सलिआञ्जलिम्

sva-vitta-haraṇaṃ dṛṣṭvā yo hi rakṣaty asūn naraḥ | pitaro 'pi na gṛhṇanti tad-dattaṃ saliāñjalim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- गवार्थे ब्राह्मणार्थे च स्त्री-वित्त-हरणे तथा । प्राणांस् त्यजति यो युद्धे तस्य लोकाः सनातनाः

tathā ca- gavārthe brāhmaṇārthe ca strī-vitta-haraṇe tathā | prāṇāṃs tyajati yo yuddhe tasya lokāḥ sanātanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं निश्चित्य रात्रौ तत्र गत्वा निद्रावशम् उपागतस्य पेटायां मया छिद्रं कृतं यावत्, तावत् प्रबुद्धो दुष्ट-तापसः । ततश् च जर्जर-वंश-प्रहारेण शिरसि ताडितः कथञ्चिद् आयुः-शेषतया निर्गतो ऽहम्, न मृतश् च । उक्तं च- प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं लङ्घयितुं न शक्तः । तस्मान् न शोचामि न विस्मयो मे यद् अस्मदीयं न हि तत् परेषाम् काक-कूर्मौ पृच्छतः-कथम् एतत् ? हिरण्यक आह- कथा ४ सागरदत्त-कथा अस्ति कस्मिंश्चिन् नगरे सागरदत्तो नाम वणिक् । तत्-सूनुना रूपक-शतेन विक्रीयमाणं पुस्तकं गृहीतम् । तस्मिंश् च लिखितम् अस्ति- प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं लङ्घयितुं न शक्तः । तस्मान् न शोचामि न विस्मयो मे यद् अस्मदीयं न हि तत् परेषाम्

evaṃ niścitya rātrau tatra gatvā nidrāvaśam upāgatasya peṭāyāṃ mayā chidraṃ kṛtaṃ yāvat, tāvat prabuddho duṣṭa-tāpasaḥ | tataś ca jarjara-vaṃśa-prahāreṇa śirasi tāḍitaḥ kathañcid āyuḥ-śeṣatayā nirgato 'ham, na mṛtaś ca | uktaṃ ca- prāptavyam arthaṃ labhate manuṣyo devo 'pi taṃ laṅghayituṃ na śaktaḥ | tasmān na śocāmi na vismayo me yad asmadīyaṃ na hi tat pareṣām kāka-kūrmau pṛcchataḥ-katham etat ? hiraṇyaka āha- kathā 4 sāgaradatta-kathā asti kasmiṃścin nagare sāgaradatto nāma vaṇik | tat-sūnunā rūpaka-śatena vikrīyamāṇaṃ pustakaṃ gṛhītam | tasmiṃś ca likhitam asti- prāptavyam arthaṃ labhate manuṣyo devo 'pi taṃ laṅghayituṃ na śaktaḥ | tasmān na śocāmi na vismayo me yad asmadīyaṃ na hi tat pareṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् दृष्ट्वा सागरदत्तेन तनुजः पृष्टः-पुत्र, कियता मूल्येनैतत् पुस्तकं गृहीतम् ? सो ऽब्रवीत्-रूपक-शतेन । तच् छ्रुत्वा सागरदत्तो ऽब्रवीत्-धिङ् मूर्ख ! त्वं लिखितैक-श्लोकं रूपक-शतेन यद् गृह्णासि, एतया बुद्ध्या कथं द्रव्योपार्जनं करिष्यसि । तद् अद्य-प्रभृति त्वया मे गृहे न प्रवेष्टव्यम् । एवं निर्भर्त्स्य गृहान् निःसारितः । स च तेन निर्वेदेन विप्रकृष्टं देशान्तरं गत्वा किम् अपि नगरम् आसाद्यावस्थितः । अथ कतिपय-दिवसैस् तन्-नगर-निवासिना केनचिद् असौ पृष्टः-कुतो भवान् आगतः ? किं नाम-धेयो वा ? इति । असाव् अब्रवीत्-प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्य इति । अथान्येनापि पृष्टेनानेन तथैवोत्तरं दत्तम् । एवं च तस्य नगरस्य मध्ये प्राप्तव्यमर्थ इति तस्य प्रसिद्ध-नाम जातम् । अथ राज-कन्या चन्द्रवती नामाभिनव-रूप-यौवन-सम्पन्ना सखी-द्वितीयैकस्मिन् महोत्सव-दिवसे नगरं निरीक्षमाणास्ति । तत्रैव च कश्चिद् राज-पुत्रो ऽतीव-रूप-सम्पन्नो मनोरमश् च कथम् अपि तस्या दृष्टि-गोचरे गतः । तद्-दर्शन-सम-कालम् एव कुसुम-बाणाहतया तया निज-सख्य्-अभिहिता-सखि ! यथा किलानेन सह समागमो भवति तथाद्य त्वया यतितव्यम् । एवं च श्रुत्वा सा सखी तत्-सकाशं गत्वा शीघ्रम् अब्रवीत्-यद् अहं चन्द्रवत्या तवान्तिकं प्रेषिता । भणितं च त्वां प्रति तया यन् मम त्वद्-दर्शनान् मनोभवेन पश्चिमावस्था कृता । तद् यदि शीघ्रम् एव मद्-अन्तिके न समेष्मसि तदा मे मरणं शरणम् । इति श्रुत्वा तेनाभिहितं-यद्य् अवश्यं मया तत्रागन्तव्यं, तत् कथय केनोपायेन प्रवेष्टव्यम् ? अथ सख्याभिहितम्-रात्रौ सौधावलम्बितया दृढ-वरत्रया त्वया तत्रारोढव्यम् । सो ऽब्रवीत्-यद्य् एवं निश्चयो भवत्यास् तद् अहम् एवं करिष्यामि । इति निश्चित्य सखी चन्द्रवती-सकाशं गता । अथागतायां रजन्यां स राज-पुत्रः स्व-चेतसा व्यचिन्तयत्-अहो महद् अकृत्यम् एतत् । उक्तं च- गुरोः सुतां मित्र-भार्यां स्वामि-सेवक-गेहिनीम् । यो गच्छति पुमांल् लोके तम् आहुर् ब्रह्म-घातिनम्

tad dṛṣṭvā sāgaradattena tanujaḥ pṛṣṭaḥ-putra, kiyatā mūlyenaitat pustakaṃ gṛhītam ? so 'bravīt-rūpaka-śatena | tac chrutvā sāgaradatto 'bravīt-dhiṅ mūrkha ! tvaṃ likhitaika-ślokaṃ rūpaka-śatena yad gṛhṇāsi, etayā buddhyā kathaṃ dravyopārjanaṃ kariṣyasi | tad adya-prabhṛti tvayā me gṛhe na praveṣṭavyam | evaṃ nirbhartsya gṛhān niḥsāritaḥ | sa ca tena nirvedena viprakṛṣṭaṃ deśāntaraṃ gatvā kim api nagaram āsādyāvasthitaḥ | atha katipaya-divasais tan-nagara-nivāsinā kenacid asau pṛṣṭaḥ-kuto bhavān āgataḥ ? kiṃ nāma-dheyo vā ? iti | asāv abravīt-prāptavyam arthaṃ labhate manuṣya iti | athānyenāpi pṛṣṭenānena tathaivottaraṃ dattam | evaṃ ca tasya nagarasya madhye prāptavyamartha iti tasya prasiddha-nāma jātam | atha rāja-kanyā candravatī nāmābhinava-rūpa-yauvana-sampannā sakhī-dvitīyaikasmin mahotsava-divase nagaraṃ nirīkṣamāṇāsti | tatraiva ca kaścid rāja-putro 'tīva-rūpa-sampanno manoramaś ca katham api tasyā dṛṣṭi-gocare gataḥ | tad-darśana-sama-kālam eva kusuma-bāṇāhatayā tayā nija-sakhy-abhihitā-sakhi ! yathā kilānena saha samāgamo bhavati tathādya tvayā yatitavyam | evaṃ ca śrutvā sā sakhī tat-sakāśaṃ gatvā śīghram abravīt-yad ahaṃ candravatyā tavāntikaṃ preṣitā | bhaṇitaṃ ca tvāṃ prati tayā yan mama tvad-darśanān manobhavena paścimāvasthā kṛtā | tad yadi śīghram eva mad-antike na sameṣmasi tadā me maraṇaṃ śaraṇam | iti śrutvā tenābhihitaṃ-yady avaśyaṃ mayā tatrāgantavyaṃ, tat kathaya kenopāyena praveṣṭavyam ? atha sakhyābhihitam-rātrau saudhāvalambitayā dṛḍha-varatrayā tvayā tatrāroḍhavyam | so 'bravīt-yady evaṃ niścayo bhavatyās tad aham evaṃ kariṣyāmi | iti niścitya sakhī candravatī-sakāśaṃ gatā | athāgatāyāṃ rajanyāṃ sa rāja-putraḥ sva-cetasā vyacintayat-aho mahad akṛtyam etat | uktaṃ ca- guroḥ sutāṃ mitra-bhāryāṃ svāmi-sevaka-gehinīm | yo gacchati pumāṃl loke tam āhur brahma-ghātinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- अयशः प्राप्यते येन येन चाधो-गतिर् भवेत् । स्वार्थाच् च भ्रश्यते येन तत् कर्म न समाचरेत्

aparaṃ ca- ayaśaḥ prāpyate yena yena cādho-gatir bhavet | svārthāc ca bhraśyate yena tat karma na samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सम्यग् विचार्य तत्-सकाशं न जगाम । अथ प्राप्तव्यमर्थः पर्यटन् धवल-गृह-पार्श्वे रात्राव् अवलम्बित-वरत्रां दृष्ट्वा कौतुकाविष्ट-हृदयस् ताम् आलम्ब्याधिरूढः । तया च राज-पुत्र्या स एवायम् इत्य् आश्वस्त-चित्तया स्नान-खादन-पानाच्छादनादिना सम्मान्य तेन सह शयन-तलम् आश्रितया तद्-अङ्ग-संस्पर्श-सञ्जात-हर्ष-रोमाञ्चित-गात्रयोक्तं-युष्मद्-दर्शन-मात्रानुरक्तया मयात्मा प्रदत्तो ऽयम् । त्वद्-वर्जम् अन्यो भर्ता मनस्य् अपि मे न भविष्यति इति । तत् कस्मान् अम्या सह न ब्रवीषि ? सो ऽब्रवीत्- प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यः । इत्य् उक्ते तयान्यो ऽयम् इति मत्वा धवल-गृहाद् उत्तार्य मुक्तः । स तु खण्ड-पाशकः प्राप्तः । तावद् असौ खण्ड-देव-कुले गत्वा सुप्तः । अथ तत्र कयाचित् स्वैरिण्या दत्त-सङ्केतको यावद् दण्ड-पाशकः प्राप्तः, तावद् असौ पूर्व-सुप्तस् तेन दृष्टो रहस्य-संरक्षणार्थम् अभिहितश् च-को भवान् ? सो ऽब्रवीत्-प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यः । इति श्रुत्वा दण्ड-पाशकेनाभिहितम्-यच् छून्यं देव-गृहम् इदम् । तद् अत्र मदीय-स्थाने गत्वा स्वपिहि । तथा प्रतिपद्य स मतिर् विपर्यासाद् अन्य-शयने सुप्तः । अथ तस्य रक्षकस्य कन्या विनयवती नाम रूप-यौवन-सम्पन्ना कस्यापि पुरुषस्यानुरक्ता सङ्केतं दत्त्वा तत्र शयने सुप्तासीत् । अथ सा तम् आयातं दृष्ट्वा स एवायम् अस्मद्-वल्लभ इति रात्रौ घनतरान्धकार-व्यामोहितोत्थाय भोजनाच्छादनादि-क्रियां कारयित्वा गान्धर्व-विवाहेनात्मानं विवाहयित्वा तेन समं शयने स्थिता विकसित-वदन-कमला तम् आह-किम् अद्यापि मया सह विश्रब्धं भवान् न ब्रवीति । सो ऽब्रवीत्-प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यः । इति श्रुत्वा तया चिन्तितम्-यत् कार्यम् असमीक्षितं क्रियते तस्येदृक्-फल-विपाको भवति इति । एवं विमृश्य स-विषादया तया निःसारितो ऽसौ । स च यावद्-वीथी-मार्गेण गच्छति तावद् अन्य-विषय-वासी वर-कीर्तिर् नाम वरो महता वाद्य-शब्देनागच्छति । प्राप्तव्यमर्थो ऽपि तैः समं गन्तुम् आरब्धः । अथ यावत् प्रत्यासन्ने लग्न-समये राज-मार्गासन्न-श्रेष्ठि-गृह-द्वारे रचित-मण्डप-वेदिकायां कृत-कौतुक-मङ्गल-वेशा वणिक्-सुतास्ति, तावन् मद-मत्तो हस्त्य्-आरोहकं हत्वा प्रणश्यज्-जन-कोलाहलेन लोकम् आकुलयंस् तम् एवोद्देशं प्राप्तः । तं च दृष्ट्वा सर्वे वरानुयायिनो वरेण सह प्रणश्य दिशो जग्मुः । अथास्मिन्न् अवसरे भय-तरल-लोचनाम् एकाकिनीं कन्याम् अवलोक्य-मा भैषीः । अहं परित्रातेति सुधीरं स्थिरीकृत्य दक्षिण-पाणौ सङ्गृह्य महा-साहसिकतया प्राप्तव्यमर्थः पुरुष-वाक्यैर् हस्तिनं निर्भर्त्सितवान् । ततः कथम् अपि दैव-योगाद् अपाये हस्तिनि स-सुहृद्-बान्धवेनातिक्रान्त-लग्न-समये वर-कीर्तिर् नागत्य तावत् तां कन्याम् अन्य-हस्त-गतां दृष्ट्वाभिहितम्-भोः श्वशुर, विरुद्धम् इदं त्वयानुष्ठितं यन् मह्यं प्रदाय कन्यान्यस्मै प्रदत्ता इति । सो ऽब्रवीत्-भोः ! अहम् अपि हस्ति-भय-पलायितोभवद्भिः सहायातो न जाने किम् इदं वृतम् इत्य् अभिधाय दुहितरं प्रष्टुम् आरब्धः-वत्से, न त्वया सुन्दरं कृतम् । तत् कथ्यतां को ऽयं वृत्तान्तः । सो ऽब्रवीत्-यद् अहम् अनेन प्राण-संशयाद् रक्षिता, तद् एनं मुक्त्वा मम जीवन्त्या नान्यः पाणिं ग्रहीष्यति इति । अनेन वार्ता-व्यतिकरेण रजनी व्युष्टा । अथ प्रातस् तत्र सञ्जाते महा-जन-समवाये वार्ता-व्यतिकरं श्रुत्वा राज-दुहिता तम् उद्देशम् आगता । कर्ण-परम्परया श्रुत्वा दण्डपाशक-सुतापि तत्रैवागता । अथ तं महाजन-अमवायं श्रुत्वा राजापि तत्र एवाजगाम । प्राप्तव्यमर्थं प्राह-भोः विश्रब्धं कथय । कीदृशो ऽसौ वृत्तान्तः ? अथ सो ऽब्रवीत्-प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यः इति । राज-कन्या स्मृत्वा प्राह-देवो ऽपि तं लङ्घयितुं न शक्त इति । ततो दण्डपाशक-सुताब्रवीत्-तस्मान् न शोचामि न विस्मयो मे इति । तम् अखिललोक-वृत्तान्तम् आकर्ण्य वणिक्-सुताब्रवीत्-यद् अस्मदीयं न हि तत् परेषाम् इति । ततो ऽभय-दानं दत्त्वा राजा पृथक् पृथग् वृत्तान्तान् ज्ञात्वावगत-तत्त्वस् तस्मै प्राप्तव्यम् अर्थाय स्व-दुहितरं स-बहु-मानं ग्राम-सहस्रेण समं सर्वालङ्कार-परिवार-युतां दत्त्वा त्वं मे पुत्रो ऽसीति नगर-विदितं तं यौवराज्येऽभिषिक्तवान् । दण्ड-पासकेनापि स्व-दुहिता स्व-शक्त्या वस्त्र-दानादिना सम्भाव्य प्राप्तव्यमर्थाय प्रदत्ता । अथ प्राप्तव्यमर्थेनापि स्वीय-पितृ-मातरौ समस्त-कुटुम्बावृतौ तस्मिन् नगरे सम्मान-पुरःसरं समानीतौ । अथ सो ऽपि स्व-गोत्रेण सह विविध-भोगानुपभुञ्जानः सुखेनावस्थितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यः इति । तद् एतत् सकलं सुख-दुःखम् अनुभूय परं विषादम् उपागतो ऽनेन मित्रेण त्वत्-सकाशम् आनीतः । तद् एतन् मे वैराग्य-कारणम् । मन्थरक आह-भद्र, भवति सुहृद् अयम् असन्दिग्धं यः क्षुत्-क्षामो ऽपि शत्रु-भूतं त्वां भक्ष्य-स्थाने स्थितम् एवं पृष्ठम् आरोप्यानयति न मार्गेऽपि भक्षयति । उक्तं च यतः- विकारं याति नो चित्तं वित्ते यस्य कदाचन । मित्रं स्यात् सर्व-काले च कारयेन् मित्रम् उत्तमम्

iti samyag vicārya tat-sakāśaṃ na jagāma | atha prāptavyamarthaḥ paryaṭan dhavala-gṛha-pārśve rātrāv avalambita-varatrāṃ dṛṣṭvā kautukāviṣṭa-hṛdayas tām ālambyādhirūḍhaḥ | tayā ca rāja-putryā sa evāyam ity āśvasta-cittayā snāna-khādana-pānācchādanādinā sammānya tena saha śayana-talam āśritayā tad-aṅga-saṃsparśa-sañjāta-harṣa-romāñcita-gātrayoktaṃ-yuṣmad-darśana-mātrānuraktayā mayātmā pradatto 'yam | tvad-varjam anyo bhartā manasy api me na bhaviṣyati iti | tat kasmān amyā saha na bravīṣi ? so 'bravīt- prāptavyam arthaṃ labhate manuṣyaḥ | ity ukte tayānyo 'yam iti matvā dhavala-gṛhād uttārya muktaḥ | sa tu khaṇḍa-pāśakaḥ prāptaḥ | tāvad asau khaṇḍa-deva-kule gatvā suptaḥ | atha tatra kayācit svairiṇyā datta-saṅketako yāvad daṇḍa-pāśakaḥ prāptaḥ, tāvad asau pūrva-suptas tena dṛṣṭo rahasya-saṃrakṣaṇārtham abhihitaś ca-ko bhavān ? so 'bravīt-prāptavyam arthaṃ labhate manuṣyaḥ | iti śrutvā daṇḍa-pāśakenābhihitam-yac chūnyaṃ deva-gṛham idam | tad atra madīya-sthāne gatvā svapihi | tathā pratipadya sa matir viparyāsād anya-śayane suptaḥ | atha tasya rakṣakasya kanyā vinayavatī nāma rūpa-yauvana-sampannā kasyāpi puruṣasyānuraktā saṅketaṃ dattvā tatra śayane suptāsīt | atha sā tam āyātaṃ dṛṣṭvā sa evāyam asmad-vallabha iti rātrau ghanatarāndhakāra-vyāmohitotthāya bhojanācchādanādi-kriyāṃ kārayitvā gāndharva-vivāhenātmānaṃ vivāhayitvā tena samaṃ śayane sthitā vikasita-vadana-kamalā tam āha-kim adyāpi mayā saha viśrabdhaṃ bhavān na bravīti | so 'bravīt-prāptavyam arthaṃ labhate manuṣyaḥ | iti śrutvā tayā cintitam-yat kāryam asamīkṣitaṃ kriyate tasyedṛk-phala-vipāko bhavati iti | evaṃ vimṛśya sa-viṣādayā tayā niḥsārito 'sau | sa ca yāvad-vīthī-mārgeṇa gacchati tāvad anya-viṣaya-vāsī vara-kīrtir nāma varo mahatā vādya-śabdenāgacchati | prāptavyamartho 'pi taiḥ samaṃ gantum ārabdhaḥ | atha yāvat pratyāsanne lagna-samaye rāja-mārgāsanna-śreṣṭhi-gṛha-dvāre racita-maṇḍapa-vedikāyāṃ kṛta-kautuka-maṅgala-veśā vaṇik-sutāsti, tāvan mada-matto hasty-ārohakaṃ hatvā praṇaśyaj-jana-kolāhalena lokam ākulayaṃs tam evoddeśaṃ prāptaḥ | taṃ ca dṛṣṭvā sarve varānuyāyino vareṇa saha praṇaśya diśo jagmuḥ | athāsminn avasare bhaya-tarala-locanām ekākinīṃ kanyām avalokya-mā bhaiṣīḥ | ahaṃ paritrāteti sudhīraṃ sthirīkṛtya dakṣiṇa-pāṇau saṅgṛhya mahā-sāhasikatayā prāptavyamarthaḥ puruṣa-vākyair hastinaṃ nirbhartsitavān | tataḥ katham api daiva-yogād apāye hastini sa-suhṛd-bāndhavenātikrānta-lagna-samaye vara-kīrtir nāgatya tāvat tāṃ kanyām anya-hasta-gatāṃ dṛṣṭvābhihitam-bhoḥ śvaśura, viruddham idaṃ tvayānuṣṭhitaṃ yan mahyaṃ pradāya kanyānyasmai pradattā iti | so 'bravīt-bhoḥ ! aham api hasti-bhaya-palāyitobhavadbhiḥ sahāyāto na jāne kim idaṃ vṛtam ity abhidhāya duhitaraṃ praṣṭum ārabdhaḥ-vatse, na tvayā sundaraṃ kṛtam | tat kathyatāṃ ko 'yaṃ vṛttāntaḥ | so 'bravīt-yad aham anena prāṇa-saṃśayād rakṣitā, tad enaṃ muktvā mama jīvantyā nānyaḥ pāṇiṃ grahīṣyati iti | anena vārtā-vyatikareṇa rajanī vyuṣṭā | atha prātas tatra sañjāte mahā-jana-samavāye vārtā-vyatikaraṃ śrutvā rāja-duhitā tam uddeśam āgatā | karṇa-paramparayā śrutvā daṇḍapāśaka-sutāpi tatraivāgatā | atha taṃ mahājana-amavāyaṃ śrutvā rājāpi tatra evājagāma | prāptavyamarthaṃ prāha-bhoḥ viśrabdhaṃ kathaya | kīdṛśo 'sau vṛttāntaḥ ? atha so 'bravīt-prāptavyamarthaṃ labhate manuṣyaḥ iti | rāja-kanyā smṛtvā prāha-devo 'pi taṃ laṅghayituṃ na śakta iti | tato daṇḍapāśaka-sutābravīt-tasmān na śocāmi na vismayo me iti | tam akhilaloka-vṛttāntam ākarṇya vaṇik-sutābravīt-yad asmadīyaṃ na hi tat pareṣām iti | tato 'bhaya-dānaṃ dattvā rājā pṛthak pṛthag vṛttāntān jñātvāvagata-tattvas tasmai prāptavyam arthāya sva-duhitaraṃ sa-bahu-mānaṃ grāma-sahasreṇa samaṃ sarvālaṅkāra-parivāra-yutāṃ dattvā tvaṃ me putro 'sīti nagara-viditaṃ taṃ yauvarājye'bhiṣiktavān | daṇḍa-pāsakenāpi sva-duhitā sva-śaktyā vastra-dānādinā sambhāvya prāptavyamarthāya pradattā | atha prāptavyamarthenāpi svīya-pitṛ-mātarau samasta-kuṭumbāvṛtau tasmin nagare sammāna-puraḥsaraṃ samānītau | atha so 'pi sva-gotreṇa saha vividha-bhogānupabhuñjānaḥ sukhenāvasthitaḥ | ato 'haṃ bravīmi-prāptavyam arthaṃ labhate manuṣyaḥ iti | tad etat sakalaṃ sukha-duḥkham anubhūya paraṃ viṣādam upāgato 'nena mitreṇa tvat-sakāśam ānītaḥ | tad etan me vairāgya-kāraṇam | mantharaka āha-bhadra, bhavati suhṛd ayam asandigdhaṃ yaḥ kṣut-kṣāmo 'pi śatru-bhūtaṃ tvāṃ bhakṣya-sthāne sthitam evaṃ pṛṣṭham āropyānayati na mārge'pi bhakṣayati | uktaṃ ca yataḥ- vikāraṃ yāti no cittaṃ vitte yasya kadācana | mitraṃ syāt sarva-kāle ca kārayen mitram uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्वद्भिः सुहृदाम् अत्र चिह्नैर् एतैर् असंशयम् । परीक्षा-करणं प्रोक्तं होमाग्नेर् इव पण्डितैः

vidvadbhiḥ suhṛdām atra cihnair etair asaṃśayam | parīkṣā-karaṇaṃ proktaṃ homāgner iva paṇḍitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- आपत्-काले तु सम्प्राप्ते यन् मित्रं मित्रम् एव तत् । वृद्धि-काले तु सम्प्राप्ते दुर्जनो ऽपि सुहृद् भवेत्

tathā ca- āpat-kāle tu samprāpte yan mitraṃ mitram eva tat | vṛddhi-kāle tu samprāpte durjano 'pi suhṛd bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् ममाप्य् अद्यास्य विषये विश्वासः समुत्पन्नो यतो नीति-विरुद्धेयं मैत्री मांसाशिभिर् वायसैः सह जलचराणाम् । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- मित्रं को ऽपि न कस्यापि नितान्तं न च वैर-कृत् । दृश्यते मित्र-विध्वस्तात् कार्याद् वैरी परीक्षितः

tan mamāpy adyāsya viṣaye viśvāsaḥ samutpanno yato nīti-viruddheyaṃ maitrī māṃsāśibhir vāyasaiḥ saha jalacarāṇām | athavā sādhv idam ucyate- mitraṃ ko 'pi na kasyāpi nitāntaṃ na ca vaira-kṛt | dṛśyate mitra-vidhvastāt kāryād vairī parīkṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् स्वागतं भवतः । स्व-गृह-वदास्यताम् अत्र सरस्-तीरे । यच् च वित्त्-नाशो विदेश-वासश् च ते सञ्जातस् तत्र विषये सन्तापो न कर्तव्यः । उक्तं च- अभ्रच्-छाया खल-प्रीतिः समुद्रान्ते च मेदिनी । अल्पेनैव विनश्यन्ति यौवनानि धनानि च

tat svāgataṃ bhavataḥ | sva-gṛha-vadāsyatām atra saras-tīre | yac ca vitt-nāśo videśa-vāsaś ca te sañjātas tatra viṣaye santāpo na kartavyaḥ | uktaṃ ca- abhrac-chāyā khala-prītiḥ samudrānte ca medinī | alpenaiva vinaśyanti yauvanāni dhanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव विवेकिनो जितात्मानो धन-स्पृहां न कुर्वन्ति । उक्तं च- सुसञ्चितैर् जीवनवत् सुरक्षितैर् निजेऽपि देहे न वियोजितैः क्वचित् । पुंसो यमान्तं व्रजतो ऽपि निष्ठुरैर् एतैर् धनैः पञ्चपदी न दीयते

ata eva vivekino jitātmāno dhana-spṛhāṃ na kurvanti | uktaṃ ca- susañcitair jīvanavat surakṣitair nije'pi dehe na viyojitaiḥ kvacit | puṃso yamāntaṃ vrajato 'pi niṣṭhurair etair dhanaiḥ pañcapadī na dīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- यथामिषं जले मत्स्यैर् भक्ष्यते श्वापदैर् भुवि । आकाशे पक्षिभिश् चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्

anyac ca- yathāmiṣaṃ jale matsyair bhakṣyate śvāpadair bhuvi | ākāśe pakṣibhiś caiva tathā sarvatra vittavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.