मन्थरक आह-किम् अस्य वैराग्य-कारणम् ? वायस आह-पृष्टो मया, परम् अनेनाभिहितं, यद् बहु वक्तव्यम् इति । तत् तत्रैव गतः कथयिष्यामि । ममापि न निवेदितम् । तद् भद्र हिरण्यक ! इदानीं निवेद्यताम् उभयोर् अप्य् आवयोस् तद् आत्मनो वैराग्य-कारणम् । सो ऽब्रवीत्- कथा १ हिरण्यक-ताम्रचूड-कथा अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे मठायतनं भगवतः श्री-महादेवस्य । तत्र च ताम्रचूडो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति स्म । स च नगरे भिक्षाटनं कृत्वा प्राण-यात्रां समाचरति । भिक्षा-शेषं च तत्रैव भिक्षा-पात्रे निधाय तद्-भिक्षा-पात्रं नागदन्तेऽवलम्ब्य पश्चाद् रात्रौ स्वपिति । प्रत्यूषे च तद्-अन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक् तत्रैव देवतायतने संमार्जनोपलेपन-मण्डनादिकं समाज्ञापयति । अन्यस्मिन्न् अहनि मम बान्धवैर् निवेदितम्-स्वामिन्, मठायतने सिद्धम् अन्नं मूषक-भयात् तत्रैव भिक्षा-पात्रे निहितं नागदन्तेऽवलम्बितं तिष्ठति सदैव । तद् वयं भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनर् आगम्य किम् अपि नास्ति । तत् किं वृथाटनेनान्यत्र । अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुञ्जामहे तव प्रसादात् । तद् आकर्ण्याहं सकल-यूथ-परिवृतस् तत्-क्षणाद् एव तत्र गतः । उत्पत्य च तस्मिन् भिक्षा-पात्रे समारूढः । तत्र भक्ष्य-विशेषाणि सेवकेभ्यो दत्त्वा पश्चात् स्वयम् एव भक्षयामि । सर्वेषां तृप्तौ जातायां भूयः स्व-गृहं गच्छामि । एवं नित्यम् एव तद् अन्नं भक्षयामि । परिव्राजको ऽपि यथा-शक्ति रक्षति । परं यदैव निद्रान्तरितो भवति, तदाहं तत्रारुह्यात्म-कृत्यं करोमि । अथ कदाचित् तेन मम रक्षणार्थं महान् यत्नः कृतः । जर्जर-वंशः समानीतः । तेन सुप्तो ऽपि मम भयाद् भिक्षा-पात्रं ताडयति । अहम् अप्य् अभिक्षितेऽप्य् अन्ने प्रहार-भयाद् अपसर्पामि । एवं तेन सह सकलां रात्रिं विग्रह-परस्य कालो व्रजति । अथान्यस्मिन्न् अहनि तस्य मठे बृहत्स्फिङ्-नामा परिव्राजकस् तस्य सुहृत् तीर्थ-यात्रा-प्रसङ्गेन पान्थः प्राघुणिकः समायातः । तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थान-विधिना सम्भाव्य प्रतिपत्ति-पूर्वकम् अभ्यागत-क्रियया नियोजितः । ततश् च रात्राव् एकत्र कुश-संस्तरे द्वाव् अपि प्रसुप्तौ धर्म-कथां कथयितुम् आरब्धौ । अथ बृहस्फिक्-कथा-गोष्ठीषु स ताम्रचूडो मूषक-त्रासार्थं व्याक्षिप्त-मना जर्जर-वंशेन भिक्षा-पात्रं ताडयंस् तस्य शून्यं प्रतिवचनं प्रयच्छति । तन्-मयो न किञ्चिद् उदाहरति । अथासाव् अभ्यागतः परं कोपम् उपागतस् तम् उवाच-भोस् ताम्रचूड ! परिज्ञातः न त्वं सम्यक् सुहृत् । तेन मया सह साह्लादं न जल्पसि । तद्-रात्राव् अपि त्वदीयं मठं त्यक्त्वान्यत्र मञ्हे यास्यामि । उक्तं च- एह्य् आगच्छ समाविशासनम् इदं कस्माच् चिराद् दृश्यसे का वार्तेति सुदुर्बलो ऽसि कुशलं प्रीतो ऽस्मि ते दर्शनात् । एवं ये समुपागतान् प्रणयिनः प्रत्यालपन्त्य् आदरात् तेषां युक्तम् अशङ्कितेन मनसा हर्म्याणि गन्तुं सदा
mantharaka āha-kim asya vairāgya-kāraṇam ? vāyasa āha-pṛṣṭo mayā, param anenābhihitaṃ, yad bahu vaktavyam iti | tat tatraiva gataḥ kathayiṣyāmi | mamāpi na niveditam | tad bhadra hiraṇyaka ! idānīṃ nivedyatām ubhayor apy āvayos tad ātmano vairāgya-kāraṇam | so 'bravīt- kathā 1 hiraṇyaka-tāmracūḍa-kathā asti dakṣiṇātye janapade mahilāropyaṃ nāma nagaram | tasya nātidūre maṭhāyatanaṃ bhagavataḥ śrī-mahādevasya | tatra ca tāmracūḍo nāma parivrājakaḥ prativasati sma | sa ca nagare bhikṣāṭanaṃ kṛtvā prāṇa-yātrāṃ samācarati | bhikṣā-śeṣaṃ ca tatraiva bhikṣā-pātre nidhāya tad-bhikṣā-pātraṃ nāgadante'valambya paścād rātrau svapiti | pratyūṣe ca tad-annaṃ karmakarāṇāṃ dattvā samyak tatraiva devatāyatane saṃmārjanopalepana-maṇḍanādikaṃ samājñāpayati | anyasminn ahani mama bāndhavair niveditam-svāmin, maṭhāyatane siddham annaṃ mūṣaka-bhayāt tatraiva bhikṣā-pātre nihitaṃ nāgadante'valambitaṃ tiṣṭhati sadaiva | tad vayaṃ bhakṣayituṃ na śaknumaḥ | svāminaḥ punar āgamya kim api nāsti | tat kiṃ vṛthāṭanenānyatra | adya tatra gatvā yathecchaṃ bhuñjāmahe tava prasādāt | tad ākarṇyāhaṃ sakala-yūtha-parivṛtas tat-kṣaṇād eva tatra gataḥ | utpatya ca tasmin bhikṣā-pātre samārūḍhaḥ | tatra bhakṣya-viśeṣāṇi sevakebhyo dattvā paścāt svayam eva bhakṣayāmi | sarveṣāṃ tṛptau jātāyāṃ bhūyaḥ sva-gṛhaṃ gacchāmi | evaṃ nityam eva tad annaṃ bhakṣayāmi | parivrājako 'pi yathā-śakti rakṣati | paraṃ yadaiva nidrāntarito bhavati, tadāhaṃ tatrāruhyātma-kṛtyaṃ karomi | atha kadācit tena mama rakṣaṇārthaṃ mahān yatnaḥ kṛtaḥ | jarjara-vaṃśaḥ samānītaḥ | tena supto 'pi mama bhayād bhikṣā-pātraṃ tāḍayati | aham apy abhikṣite'py anne prahāra-bhayād apasarpāmi | evaṃ tena saha sakalāṃ rātriṃ vigraha-parasya kālo vrajati | athānyasminn ahani tasya maṭhe bṛhatsphiṅ-nāmā parivrājakas tasya suhṛt tīrtha-yātrā-prasaṅgena pānthaḥ prāghuṇikaḥ samāyātaḥ | taṃ dṛṣṭvā pratyutthāna-vidhinā sambhāvya pratipatti-pūrvakam abhyāgata-kriyayā niyojitaḥ | tataś ca rātrāv ekatra kuśa-saṃstare dvāv api prasuptau dharma-kathāṃ kathayitum ārabdhau | atha bṛhasphik-kathā-goṣṭhīṣu sa tāmracūḍo mūṣaka-trāsārthaṃ vyākṣipta-manā jarjara-vaṃśena bhikṣā-pātraṃ tāḍayaṃs tasya śūnyaṃ prativacanaṃ prayacchati | tan-mayo na kiñcid udāharati | athāsāv abhyāgataḥ paraṃ kopam upāgatas tam uvāca-bhos tāmracūḍa ! parijñātaḥ na tvaṃ samyak suhṛt | tena mayā saha sāhlādaṃ na jalpasi | tad-rātrāv api tvadīyaṃ maṭhaṃ tyaktvānyatra mañhe yāsyāmi | uktaṃ ca- ehy āgaccha samāviśāsanam idaṃ kasmāc cirād dṛśyase kā vārteti sudurbalo 'si kuśalaṃ prīto 'smi te darśanāt | evaṃ ye samupāgatān praṇayinaḥ pratyālapanty ādarāt teṣāṃ yuktam aśaṅkitena manasā harmyāṇi gantuṃ sadā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.