पुरुषैर् उक्तं-कथम् एतत् ? ब्राह्मणः कथयति- कथा ६ हैम-हंस-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने चित्ररथो नाम राजा । तस्य योधैः सुरक्ष्यमाणं पद्मसरो नाम सरस् तिष्ठति तत्र च प्रभूता जाम्बूनद-मया हंसास् तिष्ठन्ति । षण्मासे षण्मासे पिच्छम् एकैकं परित्यजन्ति । अथ तत्र सरसि सौवर्णो बृहत्-पक्षी समायातः । तैश् चोक्तः-अस्माकं मध्ये त्वया न वस्तव्यम् । येन कारणेनास्माभिः षण्मासान्ते पिच्छैकैक-दानं कृत्वा गृहीतम् एतत् सरः । एवं च किं बहुना, परस्परं द्वैधम् उत्पन्नम् । स च राज्ञः शरणं गतो ऽब्रवीत्-देव ! एते पक्षिण एवं वदन्ति, यद् अस्माकं राजा किं करिष्यति ? न कस्याप्य् आवासं दद्मः । मया चोक्तं-न शोभनं युष्माभिर् अभिहितम् । अहं गत्वा राज्ञे निवेदयिष्यामि । एवं स्थिते देवः प्रमाणम् । ततो राजा भृत्यान् अब्रवीत्-भो भोः गच्छत । सर्वान् पक्षिणो गतासून् कृत्वा शीघ्रम् आनयत । राजादेशानन्तरम् एव प्रचेलुस् ते । अथ लगुड-हस्तान् राज-पुरुषान् दृष्ट्वा तत्रैकेन पक्षिणा वृद्धेनोक्तम्-भोः स्वजनाः ! न शोभनम् आपतितम् । ततः सर्वैर् एक-मती-भूयोत्पतितव्यम् । तैश् च तथानुष्ठितम् । अतो ऽहं ब्रवीमि-भूतान् यो नानुगृह्णाति (१३३) इति । इत्य् उक्त्वा पुनर् अपि ब्राह्मणः प्रत्यूषे क्षीरं गृहीत्वा तत्र गत्वा तार-स्वरेण सर्पम् अस्तौत् । तदा सर्पश् चिरं वल्मीक-द्वारान्तर्-लीन एव ब्राह्मणं प्रत्युवाच-त्वं लोभाद् अत्रागतः पुत्र-शोकम् अपि विहाय । अतः परं तव मम च प्रीतिर् नोचिता । तव पुत्रेण यौवनोन्मादेनाहं ताडितो मया स दृष्टः । कथं मया लगुड-प्रहारो विस्मर्तव्यः । त्वया च पुत्र-शोक-दुःखं कथं विस्मर्तव्यम् इति पुनर् उक्त्वा विवरान्तर्-गतः । ब्राह्मणश् च मणिं गृहीत्वा पुत्र-बुद्धिं निन्दन् स्व-गृहम् आगतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-चितिकां दीपितां पश्य इति । तद् अस्मिन् हतेऽयत्नाद् एव राज्यम् अकण्टकं भवतो भवति । तस्यैतद्-वचनं श्रुत्वा क्रूराक्षं पप्रच्छ-भद्र ! त्वं तु किं मन्यसे ? सो ऽब्रवीत्-देव ! निर्दयम् एतद् यद् अनेनाभिहितम् । यत् कारणं शरणागतो न वध्यते सुष्ठु । खल्व् इदम् आख्यानम्- श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणम् आगतः । पूजितश् च यथा-न्यायं स्वैश् च मांसैर् निमन्त्रितः
puruṣair uktaṃ-katham etat ? brāhmaṇaḥ kathayati- kathā 6 haima-haṃsa-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne citraratho nāma rājā | tasya yodhaiḥ surakṣyamāṇaṃ padmasaro nāma saras tiṣṭhati tatra ca prabhūtā jāmbūnada-mayā haṃsās tiṣṭhanti | ṣaṇmāse ṣaṇmāse piccham ekaikaṃ parityajanti | atha tatra sarasi sauvarṇo bṛhat-pakṣī samāyātaḥ | taiś coktaḥ-asmākaṃ madhye tvayā na vastavyam | yena kāraṇenāsmābhiḥ ṣaṇmāsānte picchaikaika-dānaṃ kṛtvā gṛhītam etat saraḥ | evaṃ ca kiṃ bahunā, parasparaṃ dvaidham utpannam | sa ca rājñaḥ śaraṇaṃ gato 'bravīt-deva ! ete pakṣiṇa evaṃ vadanti, yad asmākaṃ rājā kiṃ kariṣyati ? na kasyāpy āvāsaṃ dadmaḥ | mayā coktaṃ-na śobhanaṃ yuṣmābhir abhihitam | ahaṃ gatvā rājñe nivedayiṣyāmi | evaṃ sthite devaḥ pramāṇam | tato rājā bhṛtyān abravīt-bho bhoḥ gacchata | sarvān pakṣiṇo gatāsūn kṛtvā śīghram ānayata | rājādeśānantaram eva pracelus te | atha laguḍa-hastān rāja-puruṣān dṛṣṭvā tatraikena pakṣiṇā vṛddhenoktam-bhoḥ svajanāḥ ! na śobhanam āpatitam | tataḥ sarvair eka-matī-bhūyotpatitavyam | taiś ca tathānuṣṭhitam | ato 'haṃ bravīmi-bhūtān yo nānugṛhṇāti (133) iti | ity uktvā punar api brāhmaṇaḥ pratyūṣe kṣīraṃ gṛhītvā tatra gatvā tāra-svareṇa sarpam astaut | tadā sarpaś ciraṃ valmīka-dvārāntar-līna eva brāhmaṇaṃ pratyuvāca-tvaṃ lobhād atrāgataḥ putra-śokam api vihāya | ataḥ paraṃ tava mama ca prītir nocitā | tava putreṇa yauvanonmādenāhaṃ tāḍito mayā sa dṛṣṭaḥ | kathaṃ mayā laguḍa-prahāro vismartavyaḥ | tvayā ca putra-śoka-duḥkhaṃ kathaṃ vismartavyam iti punar uktvā vivarāntar-gataḥ | brāhmaṇaś ca maṇiṃ gṛhītvā putra-buddhiṃ nindan sva-gṛham āgataḥ | ato 'haṃ bravīmi-citikāṃ dīpitāṃ paśya iti | tad asmin hate'yatnād eva rājyam akaṇṭakaṃ bhavato bhavati | tasyaitad-vacanaṃ śrutvā krūrākṣaṃ papraccha-bhadra ! tvaṃ tu kiṃ manyase ? so 'bravīt-deva ! nirdayam etad yad anenābhihitam | yat kāraṇaṃ śaraṇāgato na vadhyate suṣṭhu | khalv idam ākhyānam- śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ | pūjitaś ca yathā-nyāyaṃ svaiś ca māṃsair nimantritaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.