Visnusarma: Pancatantra 3

इति श्री-विष्णु-शर्म-विरचिते पञ्चतन्त्रे मित्र-सम्प्राप्तिर् नाम द्वितीयं तन्त्रं समाप्तम् ॥२॥ तृतीयं तन्त्रम् अथ काकोलूकीयम् प्रस्तावना कथा मेघवर्णारिमर्दन-वृत्तान्तः अथेदम् आरभ्यते काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रम् । यस्यायम् आद्यः श्लोकः- न विश्वसेत् पूर्व-विरोधितस्य शत्रोश् च मित्रत्वम् उपागतस्य । दग्धां गुहां पश्य उलूक-पूर्णां काक-प्रणीतेन हुताशनेन

iti śrī-viṣṇu-śarma-viracite pañcatantre mitra-samprāptir nāma dvitīyaṃ tantraṃ samāptam ||2|| tṛtīyaṃ tantram atha kākolūkīyam prastāvanā kathā meghavarṇārimardana-vṛttāntaḥ athedam ārabhyate kākolūkīyaṃ nāma tṛtīyaṃ tantram | yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- na viśvaset pūrva-virodhitasya śatroś ca mitratvam upāgatasya | dagdhāṃ guhāṃ paśya ulūka-pūrṇāṃ kāka-praṇītena hutāśanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथानुश्रुयते-अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य समीपस्थो ऽनेक-शाखासनाथो ऽतिघनतर-पत्र-च्छन्नो न्यग्रोध-पादपो ऽस्ति । तत्र च मेघ-वर्णो नाम वायस-राजो ऽनेक-काक-परिवारः प्रतिवसति स्म । स तत्र विहित-दुर्ग-रचनः सपरिजनः कालं नयति । तथान्यो ऽरि-मर्दनो नामोलूक-राजो ऽसङ्ख्योलूक-परिवारो गिरि-गुहा-दुर्गाश्रयः प्रतिवसति स्म । स च रात्राव् अभ्येत्य सदैव तस्य न्यग्रोधस्य समन्तात् परिभ्रमति । अथोलूकराजः पूर्व-विरोध-वशाद्यं कञ्चिद् वायस-समासादयति । तं व्यापाद्य गच्छति । एवं नित्याभिगमनाच् छनैः शनैस् तन् न्यग्रोध-पादपद्-दुर्गं तेन समन्तान् निर्वायसं कृतम् । अथवा भवत्य् एवम् । उक्तं च- य उपेक्षेत शत्रुं स्वं प्रसरन्तं यदृच्छया । रोगं चालस्य-संयुक्तः स शनैस् तेन हन्यते

tad yathānuśruyate-asti dakṣiṇātye janapade mahilāropyaṃ nāma nagaram | tasya samīpastho 'neka-śākhāsanātho 'tighanatara-patra-cchanno nyagrodha-pādapo 'sti | tatra ca megha-varṇo nāma vāyasa-rājo 'neka-kāka-parivāraḥ prativasati sma | sa tatra vihita-durga-racanaḥ saparijanaḥ kālaṃ nayati | tathānyo 'ri-mardano nāmolūka-rājo 'saṅkhyolūka-parivāro giri-guhā-durgāśrayaḥ prativasati sma | sa ca rātrāv abhyetya sadaiva tasya nyagrodhasya samantāt paribhramati | atholūkarājaḥ pūrva-virodha-vaśādyaṃ kañcid vāyasa-samāsādayati | taṃ vyāpādya gacchati | evaṃ nityābhigamanāc chanaiḥ śanais tan nyagrodha-pādapad-durgaṃ tena samantān nirvāyasaṃ kṛtam | athavā bhavaty evam | uktaṃ ca- ya upekṣeta śatruṃ svaṃ prasarantaṃ yadṛcchayā | rogaṃ cālasya-saṃyuktaḥ sa śanais tena hanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- जात-मात्रं न यः शत्रुं व्याधिं च प्रशमं नयेत् । महाबलो ऽपि तेनैव वृद्धिं प्राप्य स हन्यते

tathā ca- jāta-mātraṃ na yaḥ śatruṃ vyādhiṃ ca praśamaṃ nayet | mahābalo 'pi tenaiva vṛddhiṃ prāpya sa hanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथान्येद्युः स वायस-राजः सर्वान् सचिवान् आहूय प्रोवाच-भोः ! उत्कटस् तावद् अस्माकं शत्रुर् उद्यम-सम्पन्नश् च कालविच् च नित्यम् एव निशागमे समेत्यास्मत्-पक्ष-कदनं करोति । तत् कथम् अस्य प्रतिविघातव्यम् ? वयं तावद् रात्रौ न पश्यामः । न च दिवा दुर्गं विजानीमो येन गत्वा प्रहरामः । तद् अत्र किं युज्यते सन्धि-विग्रह-यानासन-संश्रय-द्वैधी-भावानां मध्यात् । अथ ते प्रोचुः-युक्तम् अभिहितं देवेन यद् एष प्रश्नः कृतः । उक्तं च- अपृष्टेनापि वक्तव्यं सचिवेनात्र किंचन । पृष्टेन तु विशेषेण वाच्यं पथ्यं महीपतेः

athānyedyuḥ sa vāyasa-rājaḥ sarvān sacivān āhūya provāca-bhoḥ ! utkaṭas tāvad asmākaṃ śatrur udyama-sampannaś ca kālavic ca nityam eva niśāgame sametyāsmat-pakṣa-kadanaṃ karoti | tat katham asya prativighātavyam ? vayaṃ tāvad rātrau na paśyāmaḥ | na ca divā durgaṃ vijānīmo yena gatvā praharāmaḥ | tad atra kiṃ yujyate sandhi-vigraha-yānāsana-saṃśraya-dvaidhī-bhāvānāṃ madhyāt | atha te procuḥ-yuktam abhihitaṃ devena yad eṣa praśnaḥ kṛtaḥ | uktaṃ ca- apṛṣṭenāpi vaktavyaṃ sacivenātra kiṃcana | pṛṣṭena tu viśeṣeṇa vācyaṃ pathyaṃ mahīpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो न पृष्टो हितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् । मन्त्रो न प्रिय-वक्ता च केवलं स रिपुः स्मृतम्

yo na pṛṣṭo hitaṃ brūte pariṇāme sukhāvaham | mantro na priya-vaktā ca kevalaṃ sa ripuḥ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् एकान्तम् आसाद्य कार्यो मन्त्रो महीपते । येन तस्य वयं कुर्मो नियमं कारणं तथा

tasmād ekāntam āsādya kāryo mantro mahīpate | yena tasya vayaṃ kurmo niyamaṃ kāraṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च- बलीयसि प्रणमतां काले प्रहरताम् अपि । सम्पदो नावगच्छन्ति प्रतीपम् इव निम्नगाः

uktaṃ ca- balīyasi praṇamatāṃ kāle praharatām api | sampado nāvagacchanti pratīpam iva nimnagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्याढ्यो धार्मिकश् चार्यो भ्रातृ-सङ्घातवान् बली । अनेक-विजयी चैव सन्धेयः स रिपुर् भवेत्

satyāḍhyo dhārmikaś cāryo bhrātṛ-saṅghātavān balī | aneka-vijayī caiva sandheyaḥ sa ripur bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिः कार्यो ऽप्य् अनार्येण विज्ञाय प्राण-संशयम् । प्राणैः संरक्षितैः सर्वं यतो भवति रक्षितम्

sandhiḥ kāryo 'py anāryeṇa vijñāya prāṇa-saṃśayam | prāṇaiḥ saṃrakṣitaiḥ sarvaṃ yato bhavati rakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेक-युद्ध-विजयी सन्धानं यस्य गच्छति । तत्-प्रभावेण तस्याशु वशं गच्छन्त्य् अरातयः

aneka-yuddha-vijayī sandhānaṃ yasya gacchati | tat-prabhāveṇa tasyāśu vaśaṃ gacchanty arātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिम् इच्छेत् समेनापि सन्दिग्धो विजयी युधि । न हि सांशयिकं कुर्याद् इत्य् उवाच बृहस्पतिः

sandhim icchet samenāpi sandigdho vijayī yudhi | na hi sāṃśayikaṃ kuryād ity uvāca bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्दिग्धो विजयो युद्धे जनानाम् इह युद्ध्यताम् । उपाय-त्रितयाद् ऊर्ध्वं तस्माद् युद्धं समाचरेत्

sandigdho vijayo yuddhe janānām iha yuddhyatām | upāya-tritayād ūrdhvaṃ tasmād yuddhaṃ samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असन्दधानो मानान्धः समेनापि हतो भृशम् । आमकुम्भम् इवाभित्त्वा नावतिष्ठेत शक्तिमान्

asandadhāno mānāndhaḥ samenāpi hato bhṛśam | āmakumbham ivābhittvā nāvatiṣṭheta śaktimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समं शक्तिमता युद्धम् अशक्तस्य हि मृत्यवे । वृषत्कुम्भं यथा भित्त्वा तावत् तिष्ठति शक्तिमान्

samaṃ śaktimatā yuddham aśaktasya hi mṛtyave | vṛṣatkumbhaṃ yathā bhittvā tāvat tiṣṭhati śaktimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- भूमिर् मित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फल-त्रयम् । नास्त्य् एकम् अपि यद्य् एषां विग्रहं न समाचरेत्

anyac ca- bhūmir mitraṃ hiraṇyaṃ vā vigrahasya phala-trayam | nāsty ekam api yady eṣāṃ vigrahaṃ na samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खनन्न् आखु-बिलं सिंहः पाषाण-शकलाकुलम् । प्राप्नोति नख-भङ्गं हि फलं वा मूषको भवेत्

khanann ākhu-bilaṃ siṃhaḥ pāṣāṇa-śakalākulam | prāpnoti nakha-bhaṅgaṃ hi phalaṃ vā mūṣako bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् न स्यात् फलं यत्र पुष्टं युद्धं तु केवलम् । न हि तत् स्वयम् उत्पाद्यं कर्तव्यं न कथञ्चन

tasmān na syāt phalaṃ yatra puṣṭaṃ yuddhaṃ tu kevalam | na hi tat svayam utpādyaṃ kartavyaṃ na kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलीयसा समाक्रान्तो वैतसीं वृत्तिम् आश्रयेत् । वाञ्छन्न् अभ्रंशिनीं लक्ष्मीं न भौजङ्गी कदाचन

balīyasā samākrānto vaitasīṃ vṛttim āśrayet | vāñchann abhraṃśinīṃ lakṣmīṃ na bhaujaṅgī kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन् हि वैतसीं वृत्तिं प्राप्नोति महतीं श्रियम् । भुजङ्ग-वृत्तिम् आपन्नो वधम् अर्हति केवलम्

kurvan hi vaitasīṃ vṛttiṃ prāpnoti mahatīṃ śriyam | bhujaṅga-vṛttim āpanno vadham arhati kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौर्मं सङ्कोचम् आस्थाय प्रहारान् अपि मर्षयेत् । काले काले च मतिमान् उत्तिष्ठेत् कृष्ण-सर्पवत्

kaurmaṃ saṅkocam āsthāya prahārān api marṣayet | kāle kāle ca matimān uttiṣṭhet kṛṣṇa-sarpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगतं विग्रहं विद्वान् उपायैः प्रशमं नयेत् । विजयस्य ह्य् अनित्यत्वाद् रभसेन न सम्पतेत्

āgataṃ vigrahaṃ vidvān upāyaiḥ praśamaṃ nayet | vijayasya hy anityatvād rabhasena na sampatet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिना सह योद्धव्यम् इति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं न हि घनः कदाचिद् उपसर्पति

balinā saha yoddhavyam iti nāsti nidarśanam | prativātaṃ na hi ghanaḥ kadācid upasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रुणा न हि सन्दध्यात् सुश्लिष्टेनापि सन्धिना । सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम्

śatruṇā na hi sandadhyāt suśliṣṭenāpi sandhinā | sutaptam api pānīyaṃ śamayaty eva pāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च- सत्य-धर्म-विहीनेन न सन्दध्यात् कथञ्चन । सुगन्धितो ऽप्य् असाधुत्वाद् अचिराद् याति विक्रियाम्

uktaṃ ca- satya-dharma-vihīnena na sandadhyāt kathañcana | sugandhito 'py asādhutvād acirād yāti vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् तेन योद्धव्यम् इति मे मतिः । उक्तं च यतः- क्रूरो लुब्धो ऽलसो ऽसत्यः प्रमादी भीरुर् अस्थिरः । मूढो योधावमन्ता च सुखोच्छेद्यो भवेद् रिपुः

tasmāt tena yoddhavyam iti me matiḥ | uktaṃ ca yataḥ- krūro lubdho 'laso 'satyaḥ pramādī bhīrur asthiraḥ | mūḍho yodhāvamantā ca sukhocchedyo bhaved ripuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं तेन पराभूता वयम् । तद् यदि सन्धान-कीर्तनं करिष्यामस् तद् भूयो ऽत्यन्तं कोपं करिष्यति । उक्तं च- चतुर्थोपाय-साध्ये तु रिपौ सान्त्वम् अपक्रिया । स्वेद्यम् आम-ज्वरं प्राज्ञः को ऽम्भसा परिषिञ्चति

aparaṃ tena parābhūtā vayam | tad yadi sandhāna-kīrtanaṃ kariṣyāmas tad bhūyo 'tyantaṃ kopaṃ kariṣyati | uktaṃ ca- caturthopāya-sādhye tu ripau sāntvam apakriyā | svedyam āma-jvaraṃ prājñaḥ ko 'mbhasā pariṣiñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामवादाः सकोपस्य शत्रोः प्रत्युत दीपिकाः । प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस् तोय-बिन्दवः

sāmavādāḥ sakopasya śatroḥ pratyuta dīpikāḥ | prataptasyeva sahasā sarpiṣas toya-bindavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणाभ्यधिकस्यापि महत्-सत्त्वम् अधिष्ठितः । पदं मूर्ध्नि समाधत्ते केसरी मत्त-दन्तिनः

pramāṇābhyadhikasyāpi mahat-sattvam adhiṣṭhitaḥ | padaṃ mūrdhni samādhatte kesarī matta-dantinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्साह-शक्ति-सम्पन्नो हन्याच् छत्रुं लघुर् गुरुम् । यथा कण्ठीरवो नागं भारद्वाजः प्रचक्षते

utsāha-śakti-sampanno hanyāc chatruṃ laghur gurum | yathā kaṇṭhīravo nāgaṃ bhāradvājaḥ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायया शत्रवो वध्या अवध्याः स्युर् बलेन ये । यथा स्त्री-रूपम् आस्थाय हतो भीमेन कीचकः

māyayā śatravo vadhyā avadhyāḥ syur balena ye | yathā strī-rūpam āsthāya hato bhīmena kīcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- मृत्योर् इवोग्र-दण्डस्य राज्ञो यान्ति वशं द्विषः । सर्वंसहं तु मन्यन्ते तृणाय रिपवश् च तम्

tathā ca- mṛtyor ivogra-daṇḍasya rājño yānti vaśaṃ dviṣaḥ | sarvaṃsahaṃ tu manyante tṛṇāya ripavaś ca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जातु शमनं यस्य तेजस् तेजस्वि-तेजसाम् । वृथा जातेन किं तेन मातुर् यौवन-हारिणा

na jātu śamanaṃ yasya tejas tejasvi-tejasām | vṛthā jātena kiṃ tena mātur yauvana-hāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या लक्ष्मीर् नानुलिप्ताङ्गी वैर्-शोणित-कुङ्कुमैः । कान्तापि मनसः प्रीतिं न सा धत्ते मनस्विनाम्

yā lakṣmīr nānuliptāṅgī vair-śoṇita-kuṅkumaiḥ | kāntāpi manasaḥ prītiṃ na sā dhatte manasvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिपु-रक्तेन संसिक्ता तत्-स्त्री-नेत्राम्बुभिस् तथा । न भूमिर् यस्य भूपस्य का श्लाघा तस्य जीविते

ripu-raktena saṃsiktā tat-strī-netrāmbubhis tathā | na bhūmir yasya bhūpasya kā ślāghā tasya jīvite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलोत्कटेन दुष्टेन मर्यादा-रहितेन च । न सन्धि-विग्रहौ नैव विना यानं प्रशस्यते

balotkaṭena duṣṭena maryādā-rahitena ca | na sandhi-vigrahau naiva vinā yānaṃ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधाकारं भवेद् यानं भवेत् प्राणार्थ-रक्षणम् । एकम् अन्यज् जिगीषोश् च यात्रालक्षणम् उच्यते

dvidhākāraṃ bhaved yānaṃ bhavet prāṇārtha-rakṣaṇam | ekam anyaj jigīṣoś ca yātrālakṣaṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्त्तिके वाथ चैत्रे वा विजिगीषोः प्रशस्यते । यानम् उत्कृष्ट-वीर्यस्य शत्रु-देशे न चान्यदा

kārttike vātha caitre vā vijigīṣoḥ praśasyate | yānam utkṛṣṭa-vīryasya śatru-deśe na cānyadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्कन्द-प्रदानस्य सर्वे कालाः प्रकीर्तिताः । व्यसने वर्तमानस्य शत्रोच्छिद्रान्वितस्य च

avaskanda-pradānasya sarve kālāḥ prakīrtitāḥ | vyasane vartamānasya śatrocchidrānvitasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थानं सुदृढं कृत्वा शूरैश् चातैर् महाबलैः । पर-देशं ततो गच्छेत् प्रणिधि-व्याप्तम् अग्रतः

svasthānaṃ sudṛḍhaṃ kṛtvā śūraiś cātair mahābalaiḥ | para-deśaṃ tato gacchet praṇidhi-vyāptam agrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञातवी-वधासार-तोय-शस्यो व्रजेत् तु यः । पर-राष्ट्रं न भूयः स स्व-राष्ट्रम् अधिगच्छति

ajñātavī-vadhāsāra-toya-śasyo vrajet tu yaḥ | para-rāṣṭraṃ na bhūyaḥ sa sva-rāṣṭram adhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् ते युक्तं कर्तुम् अपसरणम् । अन्यच् च- तन् न युक्तं प्रभो कर्तुं द्वितीयं यानम् एव च । न विग्रहो न सन्धानं बलिना तेन पापिना

tat te yuktaṃ kartum apasaraṇam | anyac ca- tan na yuktaṃ prabho kartuṃ dvitīyaṃ yānam eva ca | na vigraho na sandhānaṃ balinā tena pāpinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं कारणापेक्षयापसरणं क्रियते बुधैः । उक्तं च- यद् अपसरति मेषः कारणं तत् प्रहर्तुं मृग-पतिर् अपि कोपात् सङ्कुचत्य् उत्पतिष्णुः । हृदय-निहित-भावा गूढ-मन्त्र-प्रचाराः किम् अपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते

aparaṃ kāraṇāpekṣayāpasaraṇaṃ kriyate budhaiḥ | uktaṃ ca- yad apasarati meṣaḥ kāraṇaṃ tat prahartuṃ mṛga-patir api kopāt saṅkucaty utpatiṣṇuḥ | hṛdaya-nihita-bhāvā gūḍha-mantra-pracārāḥ kim api vigaṇayanto buddhimantaḥ sahante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा देश-त्यागं करोति यः । युधिष्ठिर इवाप्नोति पुनर् जीवन् स मेदिनीम्

anyac ca- balavantaṃ ripuṃ dṛṣṭvā deśa-tyāgaṃ karoti yaḥ | yudhiṣṭhira ivāpnoti punar jīvan sa medinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युध्यतेऽहङ्कृतिं कृत्वा दुर्बलो यो बलीयसा । स तस्य वाञ्छितं कुर्याद् आत्मनश् च कुल-क्षयम्

yudhyate'haṅkṛtiṃ kṛtvā durbalo yo balīyasā | sa tasya vāñchitaṃ kuryād ātmanaś ca kula-kṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् बलवताभियुक्त्स्यापसरण-समयो ऽयं न सन्धेर् विग्रहस्य च । एवम् अनुजीवि-मन्त्रो ऽपसरणस्य । अथ तस्य वचनम् आकर्ण्य प्रजीवनम् आह-भद्र ! त्वम् अप्य् आत्मनो ऽभिप्रायं वद । सो ऽब्रवीत्-देव ! मम सन्धि-विग्रह-यानानि त्रीण्य् अपि न प्रतिभान्ति । विशेषतश् चासनं प्रतिभाति । उक्तं च- नक्रः स्व-स्थानम् आसाद्य गजेन्द्रम् अपि कर्षति । स एव प्रच्युतः स्थानाच् छुनापि परिभूयते

tad balavatābhiyuktsyāpasaraṇa-samayo 'yaṃ na sandher vigrahasya ca | evam anujīvi-mantro 'pasaraṇasya | atha tasya vacanam ākarṇya prajīvanam āha-bhadra ! tvam apy ātmano 'bhiprāyaṃ vada | so 'bravīt-deva ! mama sandhi-vigraha-yānāni trīṇy api na pratibhānti | viśeṣataś cāsanaṃ pratibhāti | uktaṃ ca- nakraḥ sva-sthānam āsādya gajendram api karṣati | sa eva pracyutaḥ sthānāc chunāpi paribhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा- अभियुक्तो बलवता तिष्ठन् दुर्गे प्रयत्नवान् । तत्रस्थः सुहृदाह्वानं कुर्वीतात्म-विमुक्तये

tathā- abhiyukto balavatā tiṣṭhan durge prayatnavān | tatrasthaḥ suhṛdāhvānaṃ kurvītātma-vimuktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो रिपोर् आगमं श्रुत्वा भय-सन्त्रस्त-मानसः । स्व-स्थानं हि त्यजेत् तत्र न तु भूयो विशेच् च सः

yo ripor āgamaṃ śrutvā bhaya-santrasta-mānasaḥ | sva-sthānaṃ hi tyajet tatra na tu bhūyo viśec ca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दंष्ट्रा-विरहितः सर्पो मद-हीनो यथा गजः । स्थान-हीनस् तथा राजा गम्यः स्यात् सर्व-जन्तुषु

daṃṣṭrā-virahitaḥ sarpo mada-hīno yathā gajaḥ | sthāna-hīnas tathā rājā gamyaḥ syāt sarva-jantuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निज-स्थान-स्थितो ऽप्य् एकः शतं योद्धुं सहेन् नरः । शक्तानाम् अपि शत्रूणां तस्मात् स्थानं न सन्त्यजेत्

nija-sthāna-sthito 'py ekaḥ śataṃ yoddhuṃ sahen naraḥ | śaktānām api śatrūṇāṃ tasmāt sthānaṃ na santyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् दुर्गं दृढं कृत्वा सुभटासार-संयुतम् । प्राकार-परिखा-युक्तं शस्त्रादिभिर् अलङ्कृतम्

tasmād durgaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā subhaṭāsāra-saṃyutam | prākāra-parikhā-yuktaṃ śastrādibhir alaṅkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठेन् मध्य-गतो नित्यं युद्धाय कृत-निश्चयः । जीवन् सम्प्राप्त्स्यति राज्यं मृतो वा स्वर्गम् एष्यति ॥पन्च् ३।५१॥ (युग्मकम्) अन्यच् च- बलिनापि न बाध्यन्ते लघवो ऽप्य् एक-संश्रयाः । विपक्षेणापि मरुता यथैक-स्थान-वीरुधाः

tiṣṭhen madhya-gato nityaṃ yuddhāya kṛta-niścayaḥ | jīvan samprāptsyati rājyaṃ mṛto vā svargam eṣyati ||Panc 3.51|| (yugmakam) anyac ca- balināpi na bādhyante laghavo 'py eka-saṃśrayāḥ | vipakṣeṇāpi marutā yathaika-sthāna-vīrudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महान् अप्य् एकजो वृक्षः बलवान् सुप्रतिष्ठितः । प्रसह्य इव वातेन शक्यो धर्षयितुं यतः

mahān apy ekajo vṛkṣaḥ balavān supratiṣṭhitaḥ | prasahya iva vātena śakyo dharṣayituṃ yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ये संहता वृक्षा सर्वतः सुप्रतिष्ठिताः । ते न रौद्रानिलेनापि हन्यन्ते ह्य् एक-संश्रयात्

atha ye saṃhatā vṛkṣā sarvataḥ supratiṣṭhitāḥ | te na raudrānilenāpi hanyante hy eka-saṃśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मनुष्यम् अप्य् एकं शौर्येणापि समन्वितम् । शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम्

evaṃ manuṣyam apy ekaṃ śauryeṇāpi samanvitam | śakyaṃ dviṣanto manyante hiṃsanti ca tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रजीव-मन्त्रः । इदम् आसन-संज्ञकम् । एतत् समाकर्ण्य चिरञ्जीविनं प्राह-भद्र ! त्वम् अपि स्वाभिप्रायं वद । सो ऽब्रवीत्-देव ! षाड्गुण्य-मध्ये मम संश्रयः सम्यक् प्रतिभाति । तत् तस्यानुष्ठानं कार्यम् । उक्तं च- असहायः समर्थो ऽपि तेजस्वी किं करिष्यति । निर्वाते ज्वलितो वह्निः स्वयम् एव प्रशाम्यति

evaṃ prajīva-mantraḥ | idam āsana-saṃjñakam | etat samākarṇya cirañjīvinaṃ prāha-bhadra ! tvam api svābhiprāyaṃ vada | so 'bravīt-deva ! ṣāḍguṇya-madhye mama saṃśrayaḥ samyak pratibhāti | tat tasyānuṣṭhānaṃ kāryam | uktaṃ ca- asahāyaḥ samartho 'pi tejasvī kiṃ kariṣyati | nirvāte jvalito vahniḥ svayam eva praśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गतिः श्रेयसी पुंसां स्व-पक्षे च विशेषतः । तुषैर् अपि परिभ्रष्टा न प्ररोहन्ति तण्डुलाः

saṅgatiḥ śreyasī puṃsāṃ sva-pakṣe ca viśeṣataḥ | tuṣair api paribhraṣṭā na prarohanti taṇḍulāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अत्रैव स्थितेन त्वया कश्चित् समर्थः समाश्रयणीयः, यो विपत्-प्रतिकारं करोति । यदि पुनस् त्वं स्व-स्थानं त्यक्त्वान्यत्र यास्यसि । तत् को ऽपि ते वाङ्-मात्रेणापि सहायत्वं न करिष्यति । उक्तं च, यतः- वनानि दहतो वह्नेः सखी भवति मारुतः । स एव दीप-नाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम्

tad atraiva sthitena tvayā kaścit samarthaḥ samāśrayaṇīyaḥ, yo vipat-pratikāraṃ karoti | yadi punas tvaṃ sva-sthānaṃ tyaktvānyatra yāsyasi | tat ko 'pi te vāṅ-mātreṇāpi sahāyatvaṃ na kariṣyati | uktaṃ ca, yataḥ- vanāni dahato vahneḥ sakhī bhavati mārutaḥ | sa eva dīpa-nāśāya kṛśe kasyāsti sauhṛdam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा नैतद् एकान्तं यद् बलिनम् एकं समाश्रयेत् । लघूनाम् अपि संश्रयो रक्षायै एव भवति । उक्तं च, यतः- सङ्घातवान् यथा वेणुर् निविडैर् वेणुभिर् वृतः । न शक्येत समुच्छेत्तुं दुर्बलो ऽपि यथा नृपः

athavā naitad ekāntaṃ yad balinam ekaṃ samāśrayet | laghūnām api saṃśrayo rakṣāyai eva bhavati | uktaṃ ca, yataḥ- saṅghātavān yathā veṇur niviḍair veṇubhir vṛtaḥ | na śakyeta samucchettuṃ durbalo 'pi yathā nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि पुनर् उत्तम-संश्रयो भवति तत् किम् उच्यते ? उक्तं च- महाजनस्य सम्पर्कः कस्य नोन्नति-कारकः । पद्म-पत्र-स्थितं तोयं धत्ते मुक्ता-फल-श्रियम्

yadi punar uttama-saṃśrayo bhavati tat kim ucyate ? uktaṃ ca- mahājanasya samparkaḥ kasya nonnati-kārakaḥ | padma-patra-sthitaṃ toyaṃ dhatte muktā-phala-śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं संश्रयं विना न कश्चित् प्रतीकारो भवति इति मेऽभिप्रायः । एवं चिरञ्जीवि-मन्त्रः । अथैवम् अभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरन्तनं पितृ-सचिवं दीर्घायुषं सकल-नीति-शास्त्र-पारङ्गतं स्थिरजीवि-नामानं प्रणम्य प्रोवाच-तात ! यद् एते मया पृष्टाः सचिवास् तावद् अत्र-स्थितस्यापि तव तत्-परीक्षार्थम्, येन त्वं सकलं श्रुत्वा यद् उचितं तन् मे समादिशसि । तद् यद्य् उक्तं भवति तस् समादेश्यम् । स आह-वत्स ! सर्वैर् अप्य् एतैर् नीति-शास्त्राश्रयम् उक्तं सचिवैः । तद् उपयुज्यते स्व-कालोचितं सर्वम् एव । परम् एष द्वैधीभावस्य कालः । उक्तं च- अविश्वासं सदा तिष्ठेत् सन्धिना विग्रहेण च । द्वैधी-भावं समाश्रित्य पापे शत्रौ बलीयसि

tad evaṃ saṃśrayaṃ vinā na kaścit pratīkāro bhavati iti me'bhiprāyaḥ | evaṃ cirañjīvi-mantraḥ | athaivam abhihite sa meghavarṇo rājā cirantanaṃ pitṛ-sacivaṃ dīrghāyuṣaṃ sakala-nīti-śāstra-pāraṅgataṃ sthirajīvi-nāmānaṃ praṇamya provāca-tāta ! yad ete mayā pṛṣṭāḥ sacivās tāvad atra-sthitasyāpi tava tat-parīkṣārtham, yena tvaṃ sakalaṃ śrutvā yad ucitaṃ tan me samādiśasi | tad yady uktaṃ bhavati tas samādeśyam | sa āha-vatsa ! sarvair apy etair nīti-śāstrāśrayam uktaṃ sacivaiḥ | tad upayujyate sva-kālocitaṃ sarvam eva | param eṣa dvaidhībhāvasya kālaḥ | uktaṃ ca- aviśvāsaṃ sadā tiṣṭhet sandhinā vigraheṇa ca | dvaidhī-bhāvaṃ samāśritya pāpe śatrau balīyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छत्रुं विश्वास्याविश्वस्तैर् लोभं दर्शयद्भिः सुखेनोच्छिद्यते रिपुः । उक्तं च- उच्छेद्यम् अपि विद्वांसो वर्धयन्त्य् अरिम् एकदा । गुडेन वर्धितः श्लेष्मा यतो निःशेषतां व्रजेत्

tac chatruṃ viśvāsyāviśvastair lobhaṃ darśayadbhiḥ sukhenocchidyate ripuḥ | uktaṃ ca- ucchedyam api vidvāṃso vardhayanty arim ekadā | guḍena vardhitaḥ śleṣmā yato niḥśeṣatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- स्त्रीणां शत्रोः कुमित्रस्य पण्य-स्त्रीणां विशेषतः । यो भवेद् एक-भावो ऽत्र न स जीवति मानवः

tathā ca- strīṇāṃ śatroḥ kumitrasya paṇya-strīṇāṃ viśeṣataḥ | yo bhaved eka-bhāvo 'tra na sa jīvati mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्यं देव-द्विजातीनाम् आत्मनश् च गुरोस् तथा । एक-भावेन कर्तव्यं शेषं द्वैध-समाश्रितम्

kṛtyaṃ deva-dvijātīnām ātmanaś ca guros tathā | eka-bhāvena kartavyaṃ śeṣaṃ dvaidha-samāśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको भावः सदा शस्तो यतीनां भावितात्मनाम् । श्री-लुब्धानां न लोकानां विशेषेण मही-भुजाम्

eko bhāvaḥ sadā śasto yatīnāṃ bhāvitātmanām | śrī-lubdhānāṃ na lokānāṃ viśeṣeṇa mahī-bhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् द्वैधीभावं संश्रितस्य तव स्व-स्थाने वासो भविष्यति, लोभाश्रयाच् च शत्रुम् उच्चाटयिष्यसि अपरं-यदि किञ्चिच् छिद्रं तस्य पश्यसि, तद् गत्वा व्यापादयिष्यसि । मेघवर्ण आह-तात मया सो ऽविदित संश्रयः । तत् कथं तस्य छिद्रं ज्ञास्यामि ? स्थिरजीव्य् आह-वत्स ! न केवलं स्थानं, छिद्राण्य् अपि तस्य प्रकटीकरिष्यामि प्रणधिभिः । उक्तं च- गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति वै द्विजाः । चारै पश्यन्ति राजानश् चक्षुर्भ्याम् इतरे जनाः

tad dvaidhībhāvaṃ saṃśritasya tava sva-sthāne vāso bhaviṣyati, lobhāśrayāc ca śatrum uccāṭayiṣyasi aparaṃ-yadi kiñcic chidraṃ tasya paśyasi, tad gatvā vyāpādayiṣyasi | meghavarṇa āha-tāta mayā so 'vidita saṃśrayaḥ | tat kathaṃ tasya chidraṃ jñāsyāmi ? sthirajīvy āha-vatsa ! na kevalaṃ sthānaṃ, chidrāṇy api tasya prakaṭīkariṣyāmi praṇadhibhiḥ | uktaṃ ca- gāvo gandhena paśyanti vedaiḥ paśyanti vai dvijāḥ | cārai paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं चात्र विषये- यस् तीर्थानि निजे पक्षे पर-पक्षे विशेषतः । गुप्तैश् चारैर् नृपो वेत्ति न स दुर्गतिम् आप्नुयात्

uktaṃ cātra viṣaye- yas tīrthāni nije pakṣe para-pakṣe viśeṣataḥ | guptaiś cārair nṛpo vetti na sa durgatim āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघवर्ण आह-तात, कानि तीर्थान्य् उच्यन्ते ? कति सङ्ख्यानि च ? कीदृशा गुप्तचराः ? तत् सर्वं निवेद्यताम् इति । स आह-अत्र विषये भगवता नारदेन युधिष्ठिरः प्रोक्तः । यच् छत्रु-पक्षेऽष्टादश-तीर्थानि, स्व-पक्षे पञ्चदश । त्रिभिस् त्रिभिर् गुप्तचरैस् तानि ज्ञेयानि । तैर् ज्ञातैः स्व-पक्षः पर-पक्षश् च वश्यो भवति । उक्तं च नारदेन युधिष्ठिरं प्रति- कच्चिद् अष्टदशान्य् एषु स्व-पक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस् त्रिभिर् अविज्ञातैर् वेत्सि तीर्थानि चारकैः

meghavarṇa āha-tāta, kāni tīrthāny ucyante ? kati saṅkhyāni ca ? kīdṛśā guptacarāḥ ? tat sarvaṃ nivedyatām iti | sa āha-atra viṣaye bhagavatā nāradena yudhiṣṭhiraḥ proktaḥ | yac chatru-pakṣe'ṣṭādaśa-tīrthāni, sva-pakṣe pañcadaśa | tribhis tribhir guptacarais tāni jñeyāni | tair jñātaiḥ sva-pakṣaḥ para-pakṣaś ca vaśyo bhavati | uktaṃ ca nāradena yudhiṣṭhiraṃ prati- kaccid aṣṭadaśāny eṣu sva-pakṣe daśa pañca ca | tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थ-शब्देनायुक्त-कर्माभिधीयते । तद् यदि तेषां कुत्सितं भवति तत् स्वामिनो ऽभिघाताय, यदि प्रधानं भवति तद्-वृद्धये स्याद् इति । तद् यथा-मन्त्री, पुरोहितः, सेनापतिः, युवराजः, दौवारिकः, अन्तर्वासिकः, प्रशासकः, समाहर्तृ-सन्निधातृ-प्रदेष्टृ-ज्ञापकाः, साधनाध्यक्षः, गजाध्यक्षः, कोशाध्यक्षः, दुर्गपाल-करपाल-सीमापाल-प्रोत्कट-भृत्याः । एषां भेदेन द्राग् रिपुः साध्यते । स्व-पक्षे च देवी, जननी, कञ्चुकी, मालिकः, शय्या-पालकः, स्पशाध्यक्षः, सांवत्सरिकः, भिषग्, ताम्बूल-वाहकः, आचार्यः, अङ्ग-रक्षकः, स्थान-चिन्तकः, छत्रधरः, विलासिनी । एषां वैर-द्वारेण स्व-पक्षे विघातः । तथा च- वैद्य-सांवत्सराचार्याः स्व-पक्षेऽधिकृताश् चराः । तथाहि-तुण्डिकोन्मत्ताः सर्वं जानन्ति शत्रुषु

tīrtha-śabdenāyukta-karmābhidhīyate | tad yadi teṣāṃ kutsitaṃ bhavati tat svāmino 'bhighātāya, yadi pradhānaṃ bhavati tad-vṛddhaye syād iti | tad yathā-mantrī, purohitaḥ, senāpatiḥ, yuvarājaḥ, dauvārikaḥ, antarvāsikaḥ, praśāsakaḥ, samāhartṛ-sannidhātṛ-pradeṣṭṛ-jñāpakāḥ, sādhanādhyakṣaḥ, gajādhyakṣaḥ, kośādhyakṣaḥ, durgapāla-karapāla-sīmāpāla-protkaṭa-bhṛtyāḥ | eṣāṃ bhedena drāg ripuḥ sādhyate | sva-pakṣe ca devī, jananī, kañcukī, mālikaḥ, śayyā-pālakaḥ, spaśādhyakṣaḥ, sāṃvatsarikaḥ, bhiṣag, tāmbūla-vāhakaḥ, ācāryaḥ, aṅga-rakṣakaḥ, sthāna-cintakaḥ, chatradharaḥ, vilāsinī | eṣāṃ vaira-dvāreṇa sva-pakṣe vighātaḥ | tathā ca- vaidya-sāṃvatsarācāryāḥ sva-pakṣe'dhikṛtāś carāḥ | tathāhi-tuṇḍikonmattāḥ sarvaṃ jānanti śatruṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- कृत्वा कृत्य-विदस् तीर्थेष्व् अन्तः प्रणिधयः पदम् । विदाङ्कुर्वन्तु महतस् तलं विद्विषद्-अम्भसः

tathā ca- kṛtvā kṛtya-vidas tīrtheṣv antaḥ praṇidhayaḥ padam | vidāṅkurvantu mahatas talaṃ vidviṣad-ambhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मन्त्रि-वाक्यम् आकर्ण्यात्रान्तरे मेघवर्ण आह-तात ! अथ किं निमित्तम् एवंविधं प्राणान्तिकं सदैव वायसोलूकानां वैरम् ? स आह-वत्स ! कदाचिद् धंस-शुक-कोकिल-चातक-उलूक-मयूर-कपात-पारावत-विष्किर-प्रभृतयः सर्वेऽपि पक्षिणः समेत्य सोद्वेगं मन्त्रयितुम् आरब्धाः । अहो अस्माकं तावद् वैनतेयो राजा, स च वासुदेव-भक्तो न काम् अपि चिन्ताम् अस्माकं करोति । तत् किं तेन वृथास्वामिना ? यो लुब्धक-पाशैर् नित्यं निबध्यमानानां न रक्षां विधत्ते । उक्तं च- यो न रक्षति वित्रस्तान् पीड्यमानान् परैः सदा । जन्तून् पार्थिव-रूपेण स कृतान्तो न संशयः

evaṃ mantri-vākyam ākarṇyātrāntare meghavarṇa āha-tāta ! atha kiṃ nimittam evaṃvidhaṃ prāṇāntikaṃ sadaiva vāyasolūkānāṃ vairam ? sa āha-vatsa ! kadācid dhaṃsa-śuka-kokila-cātaka-ulūka-mayūra-kapāta-pārāvata-viṣkira-prabhṛtayaḥ sarve'pi pakṣiṇaḥ sametya sodvegaṃ mantrayitum ārabdhāḥ | aho asmākaṃ tāvad vainateyo rājā, sa ca vāsudeva-bhakto na kām api cintām asmākaṃ karoti | tat kiṃ tena vṛthāsvāminā ? yo lubdhaka-pāśair nityaṃ nibadhyamānānāṃ na rakṣāṃ vidhatte | uktaṃ ca- yo na rakṣati vitrastān pīḍyamānān paraiḥ sadā | jantūn pārthiva-rūpeṇa sa kṛtānto na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि न स्यान् नरपतिः सम्यङ् नेताः ततः प्रजाः । अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौर् इव

yadi na syān narapatiḥ samyaṅ netāḥ tataḥ prajāḥ | akarṇadhārā jaladhau viplaveteha naur iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड् इमान् पुरुषो जह्याद् भिन्नां नावम् इवार्णवे । अप्रवक्तारम् आचार्यम् अनधीयानम् ऋत्विजम्

ṣaḍ imān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave | apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरक्षितारं राजानं भार्यां चापिर्य-वादिनीम् । ग्राम-कामं च गोपालं वन-कामं च नापितम् ॥पन्च् ३।७४॥ (युग्मम्) तत्, सञ्चित्यान्यः कश्चिद् राजा विहङ्गमानां क्रियताम् इति । अथ तैर् भद्राकारम् उलूकम् अवलोक्य सर्वैर् अभिहितम्-यद् एष उलूको राजास्माकं भविष्यति, तद् आनीयन्तां नृपाभिषेक-सम्बन्धिनः सम्भाराः इति । अथ साधिते विविध-तीर्थोदके, प्रगुणीकृतेऽष्टोत्तर-शत-मूलिका-सङ्घाते प्रदत्ते सिंहासने, वर्तिते सप्तद्वीप-समुद्र-भूधर-विचित्रे धरित्री-मण्डले, प्रस्तारिते व्याघ्र-चर्मणि आपूरितेषु हेम-कुम्भेषु दीपेषु वाद्येषु च सज्जीकृतेषु दर्पणादिषु माङ्गल्य-वस्तुषु, पठत्सु वन्दि-मुख्येषु, वेदोच्चारण-परेषु समुदित-मुखेषु ब्राह्मणेषु, गीत-परे युवति-जने, आनीतायाम् अग्र-महिष्यां कृकालिकायाम्, उलूको ऽभिषेकार्थं यावत् सिंहासने उपविशति तावत् कुतो ऽपि वायसः समायातः सो ऽचिन्तयत्-अहो ! किम् एष सकल-पक्षि-समागमो महोत्सवश् च ? अथ ते पक्षिणस् तं दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः । पक्षिणां मध्ये वायसश् चतुरः श्रूयते । उक्तं च- नराणां नापितो धूर्तः पक्षिणां चैव वायसः । दंष्ट्रिणां च शृगालस् तु श्वेभिक्षुस् तपस्विनाम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpirya-vādinīm | grāma-kāmaṃ ca gopālaṃ vana-kāmaṃ ca nāpitam ||Panc 3.74|| (yugmam) tat, sañcityānyaḥ kaścid rājā vihaṅgamānāṃ kriyatām iti | atha tair bhadrākāram ulūkam avalokya sarvair abhihitam-yad eṣa ulūko rājāsmākaṃ bhaviṣyati, tad ānīyantāṃ nṛpābhiṣeka-sambandhinaḥ sambhārāḥ iti | atha sādhite vividha-tīrthodake, praguṇīkṛte'ṣṭottara-śata-mūlikā-saṅghāte pradatte siṃhāsane, vartite saptadvīpa-samudra-bhūdhara-vicitre dharitrī-maṇḍale, prastārite vyāghra-carmaṇi āpūriteṣu hema-kumbheṣu dīpeṣu vādyeṣu ca sajjīkṛteṣu darpaṇādiṣu māṅgalya-vastuṣu, paṭhatsu vandi-mukhyeṣu, vedoccāraṇa-pareṣu samudita-mukheṣu brāhmaṇeṣu, gīta-pare yuvati-jane, ānītāyām agra-mahiṣyāṃ kṛkālikāyām, ulūko 'bhiṣekārthaṃ yāvat siṃhāsane upaviśati tāvat kuto 'pi vāyasaḥ samāyātaḥ so 'cintayat-aho ! kim eṣa sakala-pakṣi-samāgamo mahotsavaś ca ? atha te pakṣiṇas taṃ dṛṣṭvā mithaḥ procuḥ | pakṣiṇāṃ madhye vāyasaś caturaḥ śrūyate | uktaṃ ca- narāṇāṃ nāpito dhūrtaḥ pakṣiṇāṃ caiva vāyasaḥ | daṃṣṭriṇāṃ ca śṛgālas tu śvebhikṣus tapasvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्यापि वचनं ग्राह्यम् । उक्तं च- बहुधा बहुभिः सार्धं चिन्तिताः सुनिरूपिताः । कथञ्चिन् न विलीयन्ते विद्वद्भिश् चिन्तिता नयाः

tad asyāpi vacanaṃ grāhyam | uktaṃ ca- bahudhā bahubhiḥ sārdhaṃ cintitāḥ sunirūpitāḥ | kathañcin na vilīyante vidvadbhiś cintitā nayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वायसः समेत्य तान् आह-अहो ! किं महाजन-समागमो ऽयं परम-महोत्सवश् च । ते प्रोचुः-भोः ! नास्ति कश्चिद् विहङ्गमानां राजा, तद् अस्योलूकस्य विहङ्ग-राज्याभिषेको निरूपितस् तिष्ठति समस्त-पक्षिभिः । तत्त्वम् अपि स्व-मतं देहि । प्रस्तावे समागतो ऽसि । अथासौ काको विहस्याह-अहो ! न युक्तम् एतत् । यन् मयूर-हंस-कोकिल-चक्रवाक-शुक-कारण्डव-हारीत-सारसादिषु पक्षि-प्रधानेषु विद्यमानेषु दिवान्धस्यास्य कराल-वक्त्रस्याभिषेकः क्रियते । तत्रैतन् मम मतम् । यतः- वक्र-नासं सुजिह्माक्षं क्रूरम् अप्रिय-दर्शनम् । अक्रुद्धस्येदृशं वक्त्रं भवेत् क्रुद्धस्य कीदृशम्

atha vāyasaḥ sametya tān āha-aho ! kiṃ mahājana-samāgamo 'yaṃ parama-mahotsavaś ca | te procuḥ-bhoḥ ! nāsti kaścid vihaṅgamānāṃ rājā, tad asyolūkasya vihaṅga-rājyābhiṣeko nirūpitas tiṣṭhati samasta-pakṣibhiḥ | tattvam api sva-mataṃ dehi | prastāve samāgato 'si | athāsau kāko vihasyāha-aho ! na yuktam etat | yan mayūra-haṃsa-kokila-cakravāka-śuka-kāraṇḍava-hārīta-sārasādiṣu pakṣi-pradhāneṣu vidyamāneṣu divāndhasyāsya karāla-vaktrasyābhiṣekaḥ kriyate | tatraitan mama matam | yataḥ- vakra-nāsaṃ sujihmākṣaṃ krūram apriya-darśanam | akruddhasyedṛśaṃ vaktraṃ bhavet kruddhasya kīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाव-रौद्रम् अत्युग्रं क्रूरम् अप्रिय-वादिनम् । उलूकं नृपतिं कृत्वा का नः सिद्धिर् भविष्यति

svabhāva-raudram atyugraṃ krūram apriya-vādinam | ulūkaṃ nṛpatiṃ kṛtvā kā naḥ siddhir bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं वैनतेये स्वामिनि स्थिते किम् एष दिवान्धः क्रियते राजा ? तद् यद्यपि गुणवान् भवति, तथाप्य् एकस्मिन् स्वामिनि स्थिते नान्यो भूपः प्रशस्यते । एक एव हितार्थाय तेजस्वी पार्थिवो भुवः । युगान्त इव भास्वन्तो बहवो ऽत्र विपत्तये

aparaṃ vainateye svāmini sthite kim eṣa divāndhaḥ kriyate rājā ? tad yadyapi guṇavān bhavati, tathāpy ekasmin svāmini sthite nānyo bhūpaḥ praśasyate | eka eva hitārthāya tejasvī pārthivo bhuvaḥ | yugānta iva bhāsvanto bahavo 'tra vipattaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तस्य नाम्नापि यूयं परेषाम् अगम्या भविष्यथ । उक्तं च- गुरूणां नाम-मात्रेऽपि गृहीते स्वामि-सम्भवे । दुष्टानां पुरतः क्षेमं तत्-क्षणाद् एव जायते

tat tasya nāmnāpi yūyaṃ pareṣām agamyā bhaviṣyatha | uktaṃ ca- gurūṇāṃ nāma-mātre'pi gṛhīte svāmi-sambhave | duṣṭānāṃ purataḥ kṣemaṃ tat-kṣaṇād eva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- व्यपदेशेन महतां सिद्दिः सञ्जायते परा । शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशकाः सुखम्

tathā ca- vyapadeśena mahatāṃ siddiḥ sañjāyate parā | śaśino vyapadeśena vasanti śaśakāḥ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षिण ऊचुः-कथम् एतत् ? स आह- कथा १ चतुर्दन्त-नाम-महा-गज-कथा कस्मिंश्चिद् वने चतुर्दन्तो नाम महा-गजो यूथाधिपः प्रतिवसति स्म । तत्र कदाचिन् महत्य् अनावृष्टिः सञ्जाता प्रभूत-वर्षाणि यावत् । तया तडाग-ह्रद-पल्वल-सरांसि शोषम् उपगतानि । अथ तैः समस्त-गजैः स गजराजः प्रोक्तः-देव ! पिपासाकुला गज-कलभा मृत-प्राया अपरे मृताश् च । तद् अन्विष्यतां कश्चिज् जलाशयो यत्र जल-पानेन स्वस्थतां व्रजन्ति । ततश् चिरं ध्यात्वा तेनाभिहितम्-अस्ति महा-ह्रदो विविक्ते प्रदेशे स्थल-मध्य-गतः पाताल-गङ्गा-जलेन सदैव पूर्णः । तत् तत्र गम्यतां इति । तथानुष्ट्ःइते पञ्चरात्रम् उपसर्पद्भिः समासादितस् तैः स ह्रदः । तत्र स्वेच्छया जलम् अवगाह्यास् तम् अनवेलायां निष्क्रान्ताः । तस्य च ह्रदस्य समन्ताच् छशक-बिलानि असङ्ख्यानि सुकोमल-भूमौ तिष्ठन्ति । तान्य् अपि समस्तैर् अपि तैर् गजैर् इतस् ततो भ्रमद्भिः परिभग्नानि । बहवः शशकाः भग्न-पाद-शिरो-ग्रीवा विहिताः । केचिन् मृताः केचिज् जीव-शेषा जाताः । अथ गते तस्मिन् गज-यूथे शशकाः सोद्वेगा गजपाद-क्षुण्ण-समावासाः केचिद् भग्न-पादाः । अन्ये जर्जरित-कलेवरा रुधिर-प्लुताः । अन्ये हत-शिशवो बाष्प-पिहित-लोचनाः समेत्य मिथो मन्त्रं चक्रुः-अहो विनष्टा वयम् । नित्यम् एवैतद् गज-यूथम् आगमिष्यति यतो नान्यत्र जलम् अस्ति । तत् सर्वेषां नाशो भविष्यति । उक्तं च- स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः । हसन्न् अपि नृपो हन्ति मानयन्न् अपि दुर्जनः

pakṣiṇa ūcuḥ-katham etat ? sa āha- kathā 1 caturdanta-nāma-mahā-gaja-kathā kasmiṃścid vane caturdanto nāma mahā-gajo yūthādhipaḥ prativasati sma | tatra kadācin mahaty anāvṛṣṭiḥ sañjātā prabhūta-varṣāṇi yāvat | tayā taḍāga-hrada-palvala-sarāṃsi śoṣam upagatāni | atha taiḥ samasta-gajaiḥ sa gajarājaḥ proktaḥ-deva ! pipāsākulā gaja-kalabhā mṛta-prāyā apare mṛtāś ca | tad anviṣyatāṃ kaścij jalāśayo yatra jala-pānena svasthatāṃ vrajanti | tataś ciraṃ dhyātvā tenābhihitam-asti mahā-hrado vivikte pradeśe sthala-madhya-gataḥ pātāla-gaṅgā-jalena sadaiva pūrṇaḥ | tat tatra gamyatāṃ iti | tathānuṣṭḥite pañcarātram upasarpadbhiḥ samāsāditas taiḥ sa hradaḥ | tatra svecchayā jalam avagāhyās tam anavelāyāṃ niṣkrāntāḥ | tasya ca hradasya samantāc chaśaka-bilāni asaṅkhyāni sukomala-bhūmau tiṣṭhanti | tāny api samastair api tair gajair itas tato bhramadbhiḥ paribhagnāni | bahavaḥ śaśakāḥ bhagna-pāda-śiro-grīvā vihitāḥ | kecin mṛtāḥ kecij jīva-śeṣā jātāḥ | atha gate tasmin gaja-yūthe śaśakāḥ sodvegā gajapāda-kṣuṇṇa-samāvāsāḥ kecid bhagna-pādāḥ | anye jarjarita-kalevarā rudhira-plutāḥ | anye hata-śiśavo bāṣpa-pihita-locanāḥ sametya mitho mantraṃ cakruḥ-aho vinaṣṭā vayam | nityam evaitad gaja-yūtham āgamiṣyati yato nānyatra jalam asti | tat sarveṣāṃ nāśo bhaviṣyati | uktaṃ ca- spṛśann api gajo hanti jighrann api bhujaṅgamaḥ | hasann api nṛpo hanti mānayann api durjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् चिन्त्यतां कश्चिद् उपायः । तत्रैकः प्रोवाच-गम्यतां देश-त्यागेन । किम् अन्यत् ? उक्तं च मनुना व्यासेन च- त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tac cintyatāṃ kaścid upāyaḥ | tatraikaḥ provāca-gamyatāṃ deśa-tyāgena | kim anyat ? uktaṃ ca manunā vyāsena ca- tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet | grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेम्यां शस्य-प्रदां नित्यं पशु-वृद्धि-करीम् अपि । परित्यजेन् नृपो भूमिम् आत्मार्थम् अविचारयन्

kṣemyāṃ śasya-pradāṃ nityaṃ paśu-vṛddhi-karīm api | parityajen nṛpo bhūmim ātmārtham avicārayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपद्-अर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि । आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि

āpad-arthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api | ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् चान्ये प्रोचुः-भोः ! पितृ-पैतामहं स्थानं न शक्यते सहसा त्यक्तुम् । तत् क्रियतां तेषां कृते काचिद् विभीषिका । यत् कथम् अपि दैवान् न समायान्ति । उक्तं च- निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फटा । विषं भवतु मा वास्तु फटाटोपो भयङ्करः

tataś cānye procuḥ-bhoḥ ! pitṛ-paitāmahaṃ sthānaṃ na śakyate sahasā tyaktum | tat kriyatāṃ teṣāṃ kṛte kācid vibhīṣikā | yat katham api daivān na samāyānti | uktaṃ ca- nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṭā | viṣaṃ bhavatu mā vāstu phaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथान्ये प्रोचुः-यद्य् एवं ततस् तेषां महद्-विभीषिका-स्थानम् अस्ति येन नागमिष्यन्ति । सा च चतुर-दूतायत्ता विभीषिका । यतो विजयदत्तो नामास्मत्-स्वामी शशकश् चन्द्र-मण्डले निवसति । तत् प्रेष्यतां कश्चिन् मिथ्या-दूतो यूथाधिप-सकाशं यच् चन्द्रस् त्वाम् अत्र ह्रद आगच्छन्तं निषेधयति, यतो ऽस्मत्-परिग्रहो ऽस्य समन्ताद् वसति । एवम् अभिहिते श्रद्धेय-वचनात् कदापि निवर्तते । अथान्ये प्रोचुः-यद्य् एवं तद् अस्ति लम्बकर्णो नाम शशकः । स च वचन-रचना-चतुरो दूत-कर्मज्ञः । स तत्र प्रेष्यताम् इति । उक्तं च- साकारो निःस्पृहो वाग्मी नाना-शास्त्र-विचक्षणः । पर-चित्तावगन्ता च राज्ञो दूतः स इष्यते

athānye procuḥ-yady evaṃ tatas teṣāṃ mahad-vibhīṣikā-sthānam asti yena nāgamiṣyanti | sā ca catura-dūtāyattā vibhīṣikā | yato vijayadatto nāmāsmat-svāmī śaśakaś candra-maṇḍale nivasati | tat preṣyatāṃ kaścin mithyā-dūto yūthādhipa-sakāśaṃ yac candras tvām atra hrada āgacchantaṃ niṣedhayati, yato 'smat-parigraho 'sya samantād vasati | evam abhihite śraddheya-vacanāt kadāpi nivartate | athānye procuḥ-yady evaṃ tad asti lambakarṇo nāma śaśakaḥ | sa ca vacana-racanā-caturo dūta-karmajñaḥ | sa tatra preṣyatām iti | uktaṃ ca- sākāro niḥspṛho vāgmī nānā-śāstra-vicakṣaṇaḥ | para-cittāvagantā ca rājño dūtaḥ sa iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- यो मूर्खं लौल्य-सम्पन्नं राज-द्वारिकम् आचरेत् । मिथ्या-वादं विशेषेण तस्य कार्यं न सिध्यति

anyac ca- yo mūrkhaṃ laulya-sampannaṃ rāja-dvārikam ācaret | mithyā-vādaṃ viśeṣeṇa tasya kāryaṃ na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अन्विष्यतां यद्य् अस्माद् व्यसनाद् आत्मनां सुनिर्मुक्तिः । अथान्ये प्रोचुः-अहो युक्तम् एतत् । नान्यः कश्चिद् उपायो ऽस्माकं जीवितस्य । तथैव क्रियताम् । अथ लम्बकर्णो गज-यूथाधिप-समीपे निरूपितो गतश् च । तथानुष्ठिते लम्बकर्णो ऽपि गज-मार्गम् आसाद्यागम्यं स्थलम् आरुह्य तं गजम् उवाच-भोः भोः दुष्ट-गज ! किम् एवं लीलया निःशङ्कयात्र चन्द्र-ह्रद आगच्छसि ? तन् नागन्तव्यं निवर्त्यताम् इति । तद् आकर्ण्य विस्मित-मना गज आह-भोः ! कस् त्वम् ? स आह-अहं लम्बकर्णो नाम शशकश् चन्द्र-मण्डले वसामि । साम्प्रतं भगवता चन्द्रमसा तव पार्श्वे प्रहितो दूतः । जानात्य् एव भवान् । यथार्थ-वादिनो दूतस्य न दोषः करणीयः । दूत-मुखा हि राजानः सर्व एव । उक्तं च- उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु बन्धु-वर्ग-वधेष्व् अपि । पुरुषाण्य् अपि जल्पन्तो वध्या दूता न भूभुजा

tad anviṣyatāṃ yady asmād vyasanād ātmanāṃ sunirmuktiḥ | athānye procuḥ-aho yuktam etat | nānyaḥ kaścid upāyo 'smākaṃ jīvitasya | tathaiva kriyatām | atha lambakarṇo gaja-yūthādhipa-samīpe nirūpito gataś ca | tathānuṣṭhite lambakarṇo 'pi gaja-mārgam āsādyāgamyaṃ sthalam āruhya taṃ gajam uvāca-bhoḥ bhoḥ duṣṭa-gaja ! kim evaṃ līlayā niḥśaṅkayātra candra-hrada āgacchasi ? tan nāgantavyaṃ nivartyatām iti | tad ākarṇya vismita-manā gaja āha-bhoḥ ! kas tvam ? sa āha-ahaṃ lambakarṇo nāma śaśakaś candra-maṇḍale vasāmi | sāmprataṃ bhagavatā candramasā tava pārśve prahito dūtaḥ | jānāty eva bhavān | yathārtha-vādino dūtasya na doṣaḥ karaṇīyaḥ | dūta-mukhā hi rājānaḥ sarva eva | uktaṃ ca- udyateṣv api śastreṣu bandhu-varga-vadheṣv api | puruṣāṇy api jalpanto vadhyā dūtā na bhūbhujā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा स आह-भोः शशक ! तत् कथय भगवतश् चन्द्रमसः सन्देशम् । येन सत्वरं क्रियते । स आह-भवतातीत-दिवसे यूथेन सहागच्छता प्रभूताः शशका निपातिताः । तत् किं न वेत्ति भवान् । यन् मम परिग्रहो ऽयम् । तद् यदि जीवितेन ते प्रयोजनं तदा केनापि प्रयोजनेनाप्य् अत्र ह्रदे नागन्तव्यम् इति सन्देशः । गज आह-अथ क्व वर्तते भगवान् स्वामी चन्द्रः । स आह-अत्र ह्रदे साम्प्रतं शशकानां भवद्-यूथ-मथितानां हत-शेषाणां समाश्वासनाय समायातस् तिष्ठति । अहं पुनस् तवान्तिकं प्रेषितः । गज आह-यद्य् एवं तद् दर्शय मे तं स्वामिनं येन प्रणम्यान्यत्र गच्छामि । शशक आह-आगच्छ मया सहैककी येन दर्शयामि । तथानुष्ठिते शशको निशा-समये तं ह्रद-तीरे नीत्वा जल-मध्ये स्थितं चन्द्र-बिम्बम् अदर्शयत् । आह च-भोः एष नः स्वामी जल-मध्ये समाधिस्थस् तिष्ठति तन्-निभृतं प्रणम्य व्रजेति । नो चेत्, समाधि-भङ्ग-भयाद् भूयो ऽपि प्रभूतं कोपं करिष्यति । अथ गजो ऽपि त्रस्त-मनास् तं प्रणम्य पुनर् गमनाय प्रस्थितः । शशकश् च तद्-दिनाद् आरभ्य स-परिवाराः सुखेन स्वेषु स्थानेषु तिष्ठन्ति स्म । अतो ऽहं ब्रवीमि व्यपदेशेन महताम् इति । अपि च- क्षुद्रम् अलसं कापुरुषं व्यसनिनम् अकृतज्ञं जीवित-कामः । पृष्ठ-प्रलपन-शीलं स्वामित्वे नाभियोजयेत्

tac chrutvā sa āha-bhoḥ śaśaka ! tat kathaya bhagavataś candramasaḥ sandeśam | yena satvaraṃ kriyate | sa āha-bhavatātīta-divase yūthena sahāgacchatā prabhūtāḥ śaśakā nipātitāḥ | tat kiṃ na vetti bhavān | yan mama parigraho 'yam | tad yadi jīvitena te prayojanaṃ tadā kenāpi prayojanenāpy atra hrade nāgantavyam iti sandeśaḥ | gaja āha-atha kva vartate bhagavān svāmī candraḥ | sa āha-atra hrade sāmprataṃ śaśakānāṃ bhavad-yūtha-mathitānāṃ hata-śeṣāṇāṃ samāśvāsanāya samāyātas tiṣṭhati | ahaṃ punas tavāntikaṃ preṣitaḥ | gaja āha-yady evaṃ tad darśaya me taṃ svāminaṃ yena praṇamyānyatra gacchāmi | śaśaka āha-āgaccha mayā sahaikakī yena darśayāmi | tathānuṣṭhite śaśako niśā-samaye taṃ hrada-tīre nītvā jala-madhye sthitaṃ candra-bimbam adarśayat | āha ca-bhoḥ eṣa naḥ svāmī jala-madhye samādhisthas tiṣṭhati tan-nibhṛtaṃ praṇamya vrajeti | no cet, samādhi-bhaṅga-bhayād bhūyo 'pi prabhūtaṃ kopaṃ kariṣyati | atha gajo 'pi trasta-manās taṃ praṇamya punar gamanāya prasthitaḥ | śaśakaś ca tad-dinād ārabhya sa-parivārāḥ sukhena sveṣu sthāneṣu tiṣṭhanti sma | ato 'haṃ bravīmi vyapadeśena mahatām iti | api ca- kṣudram alasaṃ kāpuruṣaṃ vyasaninam akṛtajñaṃ jīvita-kāmaḥ | pṛṣṭha-pralapana-śīlaṃ svāmitve nābhiyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- क्षुद्रम् अर्थपतिं प्राप्य न्यायान्वेषण-तत्-परौ । उभाव् अपि क्षयं प्राप्तौ पुरा शशक-पिञ्जलौ

tathā ca- kṣudram arthapatiṃ prāpya nyāyānveṣaṇa-tat-parau | ubhāv api kṣayaṃ prāptau purā śaśaka-piñjalau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते प्रोचुः-कथम् एतत् ? स आह- कथा २ शश-कपिञ्जल-कथा कस्मिंश्चिद् वृक्षे पुराहम् अवसम् । तत्राधस्तात् कोटरे कपिञ्जलो नाम चटकः प्रतिवसति स्म । अथ सदैवास्तम् अनवेलायाम् आगतयोर् द्वयोर् अनेक-सुभाषित-गोष्ठ्या देवर्षि-ब्रह्मर्षि-राजर्षि-पुराण-चरित-कीर्तनेन च पर्यटन-दृष्टानेक-कौतूहल-प्रकथनेन च परम-सुखम् अनुभवतोः कालो व्रजति । अथ कदाचित् कपिञ्जलः प्राण-यात्रार्थम् अन्यैश् चटकैः सहान्यं पक्व-शालि-प्राञं देशं गतः । ततो यावन् निशा-समयेऽपि नायातस् तावद् अहं सोद्वेग-मनास् तद्-विप्रयोग-दुःखितश् चिन्तितवान्-अहो किम् अद्य कपिञ्जलो नायातः । किं केनापि पाशेन बद्धः ? आहो स्वित् केनापि व्यापादितः ? सर्वथा यदि कुशलो भवति, यन् मां विना न तिष्ठति । एवं मे चिन्तयतो बहून्य् अन्यानि व्यतिक्रान्तानि । ततश् च तत्र कोटरे कदाचिच् छीघ्रगो नाम शशको ऽस्तम् अनवेलायाम् आगत्य प्रविष्टः । मयापि कपिञ्जल-निराशत्वेन न निवारितः । अथान्यस्मिन्न् अहनि कपिञ्जलः शालि-भक्षणाद् अतीव पीवर-तनुः स्वाश्रयं स्मृत्वा भूयो ऽप्य् अत्रैव समायातः । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- न तादृग् जायते सौख्यम् अपि स्वर्गे शरीरिणाम् । दारिद्र्येऽपि हि यादृक् स्यात् स्व-देशे स्व-पुरे गृहे

te procuḥ-katham etat ? sa āha- kathā 2 śaśa-kapiñjala-kathā kasmiṃścid vṛkṣe purāham avasam | tatrādhastāt koṭare kapiñjalo nāma caṭakaḥ prativasati sma | atha sadaivāstam anavelāyām āgatayor dvayor aneka-subhāṣita-goṣṭhyā devarṣi-brahmarṣi-rājarṣi-purāṇa-carita-kīrtanena ca paryaṭana-dṛṣṭāneka-kautūhala-prakathanena ca parama-sukham anubhavatoḥ kālo vrajati | atha kadācit kapiñjalaḥ prāṇa-yātrārtham anyaiś caṭakaiḥ sahānyaṃ pakva-śāli-prāñaṃ deśaṃ gataḥ | tato yāvan niśā-samaye'pi nāyātas tāvad ahaṃ sodvega-manās tad-viprayoga-duḥkhitaś cintitavān-aho kim adya kapiñjalo nāyātaḥ | kiṃ kenāpi pāśena baddhaḥ ? āho svit kenāpi vyāpāditaḥ ? sarvathā yadi kuśalo bhavati, yan māṃ vinā na tiṣṭhati | evaṃ me cintayato bahūny anyāni vyatikrāntāni | tataś ca tatra koṭare kadācic chīghrago nāma śaśako 'stam anavelāyām āgatya praviṣṭaḥ | mayāpi kapiñjala-nirāśatvena na nivāritaḥ | athānyasminn ahani kapiñjalaḥ śāli-bhakṣaṇād atīva pīvara-tanuḥ svāśrayaṃ smṛtvā bhūyo 'py atraiva samāyātaḥ | athavā sādhv idam ucyate- na tādṛg jāyate saukhyam api svarge śarīriṇām | dāridrye'pi hi yādṛk syāt sva-deśe sva-pure gṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथासौ कोटरान्तर्गतं शशकं दृष्ट्वा साक्षेपम् आह-भोः शशक ! न त्वया सुन्दरं कृतं, यन् ममावसथ-स्थाने प्रविष्टो ऽसि । तच् छीघ्रं निष्क्रम्यताम् । शशक आह-न तवेदं गृहम्, किन्तु ममैव । तत् किं मिथ्या परुषाणि जल्पसि ? उक्तं च- वापी-कूप-तडागानां देवालय-कुजन्मनाम् । उत्सर्गात् परतः स्वाम्यम् अपि कर्तुं न शक्यते

athāsau koṭarāntargataṃ śaśakaṃ dṛṣṭvā sākṣepam āha-bhoḥ śaśaka ! na tvayā sundaraṃ kṛtaṃ, yan mamāvasatha-sthāne praviṣṭo 'si | tac chīghraṃ niṣkramyatām | śaśaka āha-na tavedaṃ gṛham, kintu mamaiva | tat kiṃ mithyā paruṣāṇi jalpasi ? uktaṃ ca- vāpī-kūpa-taḍāgānāṃ devālaya-kujanmanām | utsargāt parataḥ svāmyam api kartuṃ na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- प्रत्यक्षं यस्य यद् भुक्तं क्षेत्राद्यं दश वत्सरान् । तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्याद् न साक्षी नाक्षराणि वा

tathā ca- pratyakṣaṃ yasya yad bhuktaṃ kṣetrādyaṃ daśa vatsarān | tatra bhuktiḥ pramāṇaṃ syād na sākṣī nākṣarāṇi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानुषाणाम् अयं न्यायो मुनिभिः परिकीर्तितः । तिरश्चां च विहङ्गानां यावद् एव समाश्रयः

mānuṣāṇām ayaṃ nyāyo munibhiḥ parikīrtitaḥ | tiraścāṃ ca vihaṅgānāṃ yāvad eva samāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् ममैतद् गृहम्, न तवेति । कपिञ्जल आह-भोः ! यदि स्मृतिं प्रमाणीकरोषि, तद् आगच्छ मया सह येन स्मृति-पाठकं पृष्ट्वा स यस्य ददाति स गृह्णातु । तथानुष्ठिते मयापि चिन्तितं-किम् अत्र भविष्यति ? मया द्रष्टव्यो ऽयं न्यायः । ततः कौतुकाद् अहम् अपि ताव् अनुप्रस्थितः । अत्रान्तरे तीक्ष्णदंष्ट्रो नामारण्य-मार्जारस् तयोर् विवादं श्रुत्वा मार्गासन्नं नदी-तटम् आसाद्य कृत-कुशोपग्रहो निमीलित-नयन ऊर्ध्व-बाहुर् अर्ध-पाद-स्पृष्ट-भूमिः श्री-सूर्याभिमुख इमां धर्मोपदेशनाम् अकरोत्-अहो ! असारो ऽयं संसारः । क्षण-भङ्गुराः प्राणाः । स्वप्न-सदृशः प्रिय-समागमः । इन्द्र-जालवत् कुटुम्ब-परिग्रहो ऽयम् । तद् धर्मं मुक्त्वा नान्या गतिर् अस्ति । उक्तं च- अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं संनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्म-संग्रहः

tan mamaitad gṛham, na taveti | kapiñjala āha-bhoḥ ! yadi smṛtiṃ pramāṇīkaroṣi, tad āgaccha mayā saha yena smṛti-pāṭhakaṃ pṛṣṭvā sa yasya dadāti sa gṛhṇātu | tathānuṣṭhite mayāpi cintitaṃ-kim atra bhaviṣyati ? mayā draṣṭavyo 'yaṃ nyāyaḥ | tataḥ kautukād aham api tāv anuprasthitaḥ | atrāntare tīkṣṇadaṃṣṭro nāmāraṇya-mārjāras tayor vivādaṃ śrutvā mārgāsannaṃ nadī-taṭam āsādya kṛta-kuśopagraho nimīlita-nayana ūrdhva-bāhur ardha-pāda-spṛṣṭa-bhūmiḥ śrī-sūryābhimukha imāṃ dharmopadeśanām akarot-aho ! asāro 'yaṃ saṃsāraḥ | kṣaṇa-bhaṅgurāḥ prāṇāḥ | svapna-sadṛśaḥ priya-samāgamaḥ | indra-jālavat kuṭumba-parigraho 'yam | tad dharmaṃ muktvā nānyā gatir asti | uktaṃ ca- anityāni śarīrāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ | nityaṃ saṃnihito mṛtyuḥ kartavyo dharma-saṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य धर्म-विहीनानि दिनान्य् आयान्ति यान्ति च । स लोहकार-भस्त्रेव श्वसन्न् अपि न जीवति

yasya dharma-vihīnāni dināny āyānti yānti ca | sa lohakāra-bhastreva śvasann api na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाच्छादयति कौपीनं न दंश-मशकापहम् । शुनः-पुच्छम् इव व्यर्थं पाण्डित्यं धर्म-वर्जितम्

nācchādayati kaupīnaṃ na daṃśa-maśakāpaham | śunaḥ-puccham iva vyarthaṃ pāṇḍityaṃ dharma-varjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- पुलाका इव धान्येषु पूतिका इव् पक्षिषु । मशका इव मर्त्येषु येषां धर्मो न कारणम्

anyac ca- pulākā iva dhānyeṣu pūtikā iv pakṣiṣu | maśakā iva martyeṣu yeṣāṃ dharmo na kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयः पुष्प-फलं वृक्षाद् दध्नः श्रेयो घृतं स्मृतम् । श्रेयस् तैलं च पुण्याकाच् छ्रेयान् धर्मस् तु मानुषात्

śreyaḥ puṣpa-phalaṃ vṛkṣād dadhnaḥ śreyo ghṛtaṃ smṛtam | śreyas tailaṃ ca puṇyākāc chreyān dharmas tu mānuṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टा मूत्र-पुरीषार्थम् आहाराय च केवलम् । धर्म-हीनाः परार्थाय पुरुषाः पशवो यथा

sṛṣṭā mūtra-purīṣārtham āhārāya ca kevalam | dharma-hīnāḥ parārthāya puruṣāḥ paśavo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थैर्यं सर्वेषु कृत्येषु शंसन्ति नय-पण्डिताः । बह्व्-अन्तराय-युक्तस्य धर्मस्य त्वरिता गतिः

sthairyaṃ sarveṣu kṛtyeṣu śaṃsanti naya-paṇḍitāḥ | bahv-antarāya-yuktasya dharmasya tvaritā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्क्षेपात् कथ्यते धर्मो जनाः किं विस्तरेण वः । परोपकारः पुण्याय पापाय पर-पीडनम्

saṅkṣepāt kathyate dharmo janāḥ kiṃ vistareṇa vaḥ | paropakāraḥ puṇyāya pāpāya para-pīḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयतां धर्म-सर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्

śrūyatāṃ dharma-sarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryatām | ātmanaḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य तां धर्मोपदेशनां श्रुत्वा शशक आह-भोः भोः कपिञ्जल ! एष नदी-तीरे तपस्वी धर्म-वादी तिष्ठति । तद् एनं पृच्छावः । कपिञ्जल आह-ननु स्वभावतो ऽयम् अस्माकं शत्रु-भूतः । तद् दूरे स्थित्वा पृच्छावः । कदाचिद् अस्य व्रत-वैकल्यं सम्पद्येत । ततो दूरस्थो ताव् ऊचतुः-भोस् तपस्विन् ! धर्मोपदेशक ! आवयोर् विवादो वर्तते । तद् धर्म-शास्त्र-द्वारेणास्माकं निर्णयं कुरु । यो हीनवादी स ते भक्ष्य इति । स आह-भद्रौ ! मा मैवं वदतम् । निवृत्तो ऽहं नरक-मार्गाद् धिंसा-कर्मणः । अहिंसैव धर्म-मार्गः । उक्तं च- अहिंसा-पूर्वको धर्मो यस्मात् सर्व-हिते रतः । यूका-मत्-कुण-दंशादींस् तस्मात् तान् अपि रक्षयेत्

atha tasya tāṃ dharmopadeśanāṃ śrutvā śaśaka āha-bhoḥ bhoḥ kapiñjala ! eṣa nadī-tīre tapasvī dharma-vādī tiṣṭhati | tad enaṃ pṛcchāvaḥ | kapiñjala āha-nanu svabhāvato 'yam asmākaṃ śatru-bhūtaḥ | tad dūre sthitvā pṛcchāvaḥ | kadācid asya vrata-vaikalyaṃ sampadyeta | tato dūrastho tāv ūcatuḥ-bhos tapasvin ! dharmopadeśaka ! āvayor vivādo vartate | tad dharma-śāstra-dvāreṇāsmākaṃ nirṇayaṃ kuru | yo hīnavādī sa te bhakṣya iti | sa āha-bhadrau ! mā maivaṃ vadatam | nivṛtto 'haṃ naraka-mārgād dhiṃsā-karmaṇaḥ | ahiṃsaiva dharma-mārgaḥ | uktaṃ ca- ahiṃsā-pūrvako dharmo yasmāt sarva-hite rataḥ | yūkā-mat-kuṇa-daṃśādīṃs tasmāt tān api rakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिंसकान्य् अपि भूतानि यो हिंसति स निर्घृणः । स याति नरकं घोरं किं पुनर् यः शुभानि च

hiṃsakāny api bhūtāni yo hiṃsati sa nirghṛṇaḥ | sa yāti narakaṃ ghoraṃ kiṃ punar yaḥ śubhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेऽपि ये याज्ञिका यज्ञ-कर्मणि पशून् व्यापादयन्ति, ते मूर्खाः । परमार्थं श्रुतेर् न जानन्ति । तत्र किलैतद् उक्तम्-अजयैष्टव्यम् । अजा व्रीहयस् तावत् सप्त-वार्षिकाः कथ्यन्ते न पुनः पशु-विशेषः । उक्तं च- वृक्षांश् छित्त्वा पशून् हत्वा कृत्वा रुधिर-कर्दमम् । यद्य् एवं गम्यते स्वर्गं नरकं केन गम्यते

ete'pi ye yājñikā yajña-karmaṇi paśūn vyāpādayanti, te mūrkhāḥ | paramārthaṃ śruter na jānanti | tatra kilaitad uktam-ajayaiṣṭavyam | ajā vrīhayas tāvat sapta-vārṣikāḥ kathyante na punaḥ paśu-viśeṣaḥ | uktaṃ ca- vṛkṣāṃś chittvā paśūn hatvā kṛtvā rudhira-kardamam | yady evaṃ gamyate svargaṃ narakaṃ kena gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् नाहं भक्षयामि । परं जय-पराजय-निर्णयं करिष्यामि । किन्त्व् अहं वृद्धो दूरान् न यथावच् छृणोमि । एवं ज्ञात्वा मम समीप-वर्तिनो भूत्वा ममाग्रे न्यायं वदतं, येन विज्ञाय, विवाद-परमार्थं वचो वदतो मे पर-लोक-बाधा न भवति । उक्तं च- मानाद् वा यदि वा लोभात् क्रोधाद् वा यदि वा भयात् । यो न्यायम् अन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः

tan nāhaṃ bhakṣayāmi | paraṃ jaya-parājaya-nirṇayaṃ kariṣyāmi | kintv ahaṃ vṛddho dūrān na yathāvac chṛṇomi | evaṃ jñātvā mama samīpa-vartino bhūtvā mamāgre nyāyaṃ vadataṃ, yena vijñāya, vivāda-paramārthaṃ vaco vadato me para-loka-bādhā na bhavati | uktaṃ ca- mānād vā yadi vā lobhāt krodhād vā yadi vā bhayāt | yo nyāyam anyathā brūte sa yāti narakaṃ naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च पश्व्-अनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतं कन्यानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते

pañca paśv-anṛte hanti daśa hanti gavānṛte | śataṃ kanyānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपविष्टः सभा-मध्ये यो न वक्ति स्फुटं वचः । तस्माद् दूरेण स त्याज्यो न यो वा कीर्तयेद् ऋतम्

upaviṣṭaḥ sabhā-madhye yo na vakti sphuṭaṃ vacaḥ | tasmād dūreṇa sa tyājyo na yo vā kīrtayed ṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् विश्रब्धौ मम कर्णोपान्तिके स्फुटं निवेदयतम् । किं बहुना, तेन क्षुद्रेण तथा तौ पूर्णं विश्वासितौ यथा तस्योत्सङ्ग-वर्तिनौ जातौ । ततश् च तेनापि सम-कालम् एवैकः पादान्तेनाक्रान्तो ऽन्यो दंष्ट्राक्रकचेन च ततो गत-प्राणौ भक्षिताव् इति । अतो ऽहं ब्रवीमि-क्षुद्रम् अर्थ-पतिं प्राप्य (९१) इति । भवन्तो ऽप्य् एनं दिवान्धं क्षुद्रम् अर्थ-पतिम् आसाद्य रात्र्य्-अन्धाः सन्तः शशक-पिञ्जल-मार्गेण यास्यन्ति । एवं ज्ञात्वा यद् उचितं तद् विधेयम् । अथ तस्य तद्-वचनम् आकर्ण्य साध्व् अनेनाभिहितम् इत्य् उक्ता, भूयो ऽपि पार्थिवाथं समेत्य मन्त्रयिष्यामहे इति ब्रुवाणाः सर्वे पक्षिणो यथाभिमतं जग्मुः । केवलम् अवशिष्टो भद्रासनोपविष्टो ऽभिषेकाभिमुखो दिवान्धः कृकालिकया सहास्ते । आह च-कः को ऽत्र भोः ! किम् अद्यापि न क्रियते ममाभिषेकः ? इति श्रुत्वा कृकालिकयाभिहितम्-भद्र ! कुतो ऽयं विघ्नस् ते काकेन ? गताश् च सर्वेऽपि विहगा यथेप्सितासु दिक्षु केवलम् एको ऽयं वायसो ऽवशिष्टस् तिष्ठति केनापि कारणेन । तत् त्वरितम् उत्तिष्ठ, येन त्वां स्वाश्रयं प्रापयामि । तच् छ्रुत्वा स-विषादम् उलूको वायसम् आह-भो भो दुष्टात्मन् ! किं मया तेऽपकृतं यद् राज्याभिषेको मे विघ्नितः ? तद् अद्य-प्रभृति सान्वयम् आवयोर् वैरं सञ्जातम् । उक्तं च- रोहते सायकैर् विद्धं छिन्नं रोहति चासिना । वचो दुरुक्तं बीभत्सं न प्ररोहति वाक्-क्षतम्

tasmād viśrabdhau mama karṇopāntike sphuṭaṃ nivedayatam | kiṃ bahunā, tena kṣudreṇa tathā tau pūrṇaṃ viśvāsitau yathā tasyotsaṅga-vartinau jātau | tataś ca tenāpi sama-kālam evaikaḥ pādāntenākrānto 'nyo daṃṣṭrākrakacena ca tato gata-prāṇau bhakṣitāv iti | ato 'haṃ bravīmi-kṣudram artha-patiṃ prāpya (91) iti | bhavanto 'py enaṃ divāndhaṃ kṣudram artha-patim āsādya rātry-andhāḥ santaḥ śaśaka-piñjala-mārgeṇa yāsyanti | evaṃ jñātvā yad ucitaṃ tad vidheyam | atha tasya tad-vacanam ākarṇya sādhv anenābhihitam ity uktā, bhūyo 'pi pārthivāthaṃ sametya mantrayiṣyāmahe iti bruvāṇāḥ sarve pakṣiṇo yathābhimataṃ jagmuḥ | kevalam avaśiṣṭo bhadrāsanopaviṣṭo 'bhiṣekābhimukho divāndhaḥ kṛkālikayā sahāste | āha ca-kaḥ ko 'tra bhoḥ ! kim adyāpi na kriyate mamābhiṣekaḥ ? iti śrutvā kṛkālikayābhihitam-bhadra ! kuto 'yaṃ vighnas te kākena ? gatāś ca sarve'pi vihagā yathepsitāsu dikṣu kevalam eko 'yaṃ vāyaso 'vaśiṣṭas tiṣṭhati kenāpi kāraṇena | tat tvaritam uttiṣṭha, yena tvāṃ svāśrayaṃ prāpayāmi | tac chrutvā sa-viṣādam ulūko vāyasam āha-bho bho duṣṭātman ! kiṃ mayā te'pakṛtaṃ yad rājyābhiṣeko me vighnitaḥ ? tad adya-prabhṛti sānvayam āvayor vairaṃ sañjātam | uktaṃ ca- rohate sāyakair viddhaṃ chinnaṃ rohati cāsinā | vaco duruktaṃ bībhatsaṃ na prarohati vāk-kṣatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवम् अभिधाय कृकालिकया सह स्वाश्रमं गतः । अथ भय-व्याकुलो वायसो व्यचिन्तयत्-अहो ! अकारणं वैरम् आसादितं मया । किम् इदं व्याहृतम् ? उक्तं च- अदेश-कालज्ञम् अनायति-क्षमं यद् अप्रियं लाघव-कारि चात्मनः । यो ऽत्राब्रवीत् कारण-वर्जितं वचो न तद् वचः स्याद् विषम् एव तद् भवेत्

ity evam abhidhāya kṛkālikayā saha svāśramaṃ gataḥ | atha bhaya-vyākulo vāyaso vyacintayat-aho ! akāraṇaṃ vairam āsāditaṃ mayā | kim idaṃ vyāhṛtam ? uktaṃ ca- adeśa-kālajñam anāyati-kṣamaṃ yad apriyaṃ lāghava-kāri cātmanaḥ | yo 'trābravīt kāraṇa-varjitaṃ vaco na tad vacaḥ syād viṣam eva tad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलोपपन्नो ऽपि हि बुद्धिमान् नरः परे नयेन् न स्वयम् एव वैरिताम् । भिषङ् ममास्तीति विचिन्त्य भक्षयेद् अकारणात् को हि विचक्षणो विषम्

balopapanno 'pi hi buddhimān naraḥ pare nayen na svayam eva vairitām | bhiṣaṅ mamāstīti vicintya bhakṣayed akāraṇāt ko hi vicakṣaṇo viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवादः परिषदि न कथञ्चित् पण्डितेन वक्तव्यः । सत्यम् अपि तन् न वाच्यं यद् उक्तम् असुखावहं भवति

parivādaḥ pariṣadi na kathañcit paṇḍitena vaktavyaḥ | satyam api tan na vācyaṃ yad uktam asukhāvahaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृद्भिर् आप्तैर् असकृद्-विचारितं स्वयं हि बुद्ध्या प्रविचारिताश्रयम् । करोति कार्यं खलु यः स बुद्धिमान् स एव लक्ष्म्या यशसां च भाजनम्

suhṛdbhir āptair asakṛd-vicāritaṃ svayaṃ hi buddhyā pravicāritāśrayam | karoti kāryaṃ khalu yaḥ sa buddhimān sa eva lakṣmyā yaśasāṃ ca bhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विचिन्त्य काको ऽपि प्रयातः । तदा-प्रभृत्य् अस्माभिः सह कौशिकानाम् अन्वया-गतं वैरम् अस्ति । मेघवर्ण आह-तात ! एवं गतेऽस्माभिः किं क्रियते ? स आह-वत्स ! एवं गतेऽपि षाड्गुण्याद् अपरः स्थूलो ऽभिप्रायो ऽस्ति । तम् अङ्गीकृत्य स्वयम् एवाहं तद्-विजयाय यास्यामि । रिपून् वञ्चयित्वा वधिष्यामि । उक्तं च- बहु-बुद्धि-समायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् । शक्ता वञ्चयितुं धूर्ता ब्राह्मणं छागलद् इव

evaṃ vicintya kāko 'pi prayātaḥ | tadā-prabhṛty asmābhiḥ saha kauśikānām anvayā-gataṃ vairam asti | meghavarṇa āha-tāta ! evaṃ gate'smābhiḥ kiṃ kriyate ? sa āha-vatsa ! evaṃ gate'pi ṣāḍguṇyād aparaḥ sthūlo 'bhiprāyo 'sti | tam aṅgīkṛtya svayam evāhaṃ tad-vijayāya yāsyāmi | ripūn vañcayitvā vadhiṣyāmi | uktaṃ ca- bahu-buddhi-samāyuktāḥ suvijñānā balotkaṭān | śaktā vañcayituṃ dhūrtā brāhmaṇaṃ chāgalad iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघवर्ण आह-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा ३ मित्र-शर्म-ब्राह्मण-कथा कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने मित्रशर्मा नाम ब्राह्मणः कृताग्निहोत्र-परिग्रहः प्रतिवसति स्म । तेन कदाचिन् माघ-मासे सौम्यानिले प्रवाति, मेघाच्छादिते गगने मन्दं मन्दं प्रवर्षति पर्जन्ये, पशु-प्रार्थनार्थं किञ्चिद् ग्रामान्तरं गत्वा, कश्चिद् यजमानो याचितः-भो यजमान ! आगामिन्याम् अमावास्यायाम् अहं यक्ष्यामि यज्ञम् । तद् देहि मे पशुम् एकम् । अथ तेन यस्य शास्त्रोक्तः पीवर-तनुः पशुः प्रदत्तः । सो ऽपि तं समर्थम् इतश् चेतश् च गच्छन्तं विज्ञाय स्कन्धे कृत्वा सत्वरं स्व-पुराभिमुखः प्रतस्थे । अथ तस्य गच्छतो मार्गे त्रयो धूर्ताः क्षुत्-क्षाम-कण्ठाः संमुखा बभूवुः । तैश् च तादृशं पीवर-तनुं स्कन्ध आरूढम् आलोक्य, मिथो ऽभिहितं-अहो ! अस्य पशोर् भक्षणाद् अद्यतनीयो हिम-पातो व्यर्थतां नीयते । तद् एनं वञ्चयित्वा पशुम् आदाय शीत-त्राणं कुर्मः । अथ तेषाम् एकतमो वेश-परिवर्तनं विधाय संमुखो भूत्वापमार्गेण तम् आहिताग्निम् ऊचे-भो भोः ! बालाग्निहोत्रिन् ! किम् एवं जन-विरुद्धं हास्य-कार्यम् अनुष्ठीयते ? यद् एष सारमेयो ऽपवित्रः स्कन्धाधिरूढो नीयते । उक्तं च यतः । श्वान-कुक्कुट-चाण्डालाः सम-स्पर्शाः प्रकीर्तिताः । रासभोष्ट्रौ विशेषेण तस्मात् तान् नैव संस्पृशेत्

meghavarṇa āha-katham etat ? so 'bravīt- kathā 3 mitra-śarma-brāhmaṇa-kathā kasmiṃścid adhiṣṭhāne mitraśarmā nāma brāhmaṇaḥ kṛtāgnihotra-parigrahaḥ prativasati sma | tena kadācin māgha-māse saumyānile pravāti, meghācchādite gagane mandaṃ mandaṃ pravarṣati parjanye, paśu-prārthanārthaṃ kiñcid grāmāntaraṃ gatvā, kaścid yajamāno yācitaḥ-bho yajamāna ! āgāminyām amāvāsyāyām ahaṃ yakṣyāmi yajñam | tad dehi me paśum ekam | atha tena yasya śāstroktaḥ pīvara-tanuḥ paśuḥ pradattaḥ | so 'pi taṃ samartham itaś cetaś ca gacchantaṃ vijñāya skandhe kṛtvā satvaraṃ sva-purābhimukhaḥ pratasthe | atha tasya gacchato mārge trayo dhūrtāḥ kṣut-kṣāma-kaṇṭhāḥ saṃmukhā babhūvuḥ | taiś ca tādṛśaṃ pīvara-tanuṃ skandha ārūḍham ālokya, mitho 'bhihitaṃ-aho ! asya paśor bhakṣaṇād adyatanīyo hima-pāto vyarthatāṃ nīyate | tad enaṃ vañcayitvā paśum ādāya śīta-trāṇaṃ kurmaḥ | atha teṣām ekatamo veśa-parivartanaṃ vidhāya saṃmukho bhūtvāpamārgeṇa tam āhitāgnim ūce-bho bhoḥ ! bālāgnihotrin ! kim evaṃ jana-viruddhaṃ hāsya-kāryam anuṣṭhīyate ? yad eṣa sārameyo 'pavitraḥ skandhādhirūḍho nīyate | uktaṃ ca yataḥ | śvāna-kukkuṭa-cāṇḍālāḥ sama-sparśāḥ prakīrtitāḥ | rāsabhoṣṭrau viśeṣeṇa tasmāt tān naiva saṃspṛśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च तेन कोपाभिभूतेनाभिहितम्-अहो ! किम् अन्धो भवान् ? यत् पशुं सारमेयत्वेन प्रतिपादयसि ? सो ऽब्रवीत्-ब्रह्मन् ! कोपस् त्वया न कार्यः । यथेच्छं गम्यताम् । अथ यावत् किञ्चिद् अध्वनो ऽन्तरं गच्छति, तावद् द्वितीयो धूर्तः सम्मुखम् अभ्युपेत्य तम् उवाच-भोः ब्रह्मन् ! कष्टं कष्टम् ! यद्यपि वल्लभो ऽयं ते मृत-वत्सस् तथापि स्कन्धम् आरोपयितुम् अयुक्तम् । उक्तं च यतः- तिर्यञ्चं मानुषं वापि यो मृतं संस्पृशेत् कुधीः । पञ्च-गव्येन शुद्धिः स्यात् तस्य चान्द्रायणेन वा

tataś ca tena kopābhibhūtenābhihitam-aho ! kim andho bhavān ? yat paśuṃ sārameyatvena pratipādayasi ? so 'bravīt-brahman ! kopas tvayā na kāryaḥ | yathecchaṃ gamyatām | atha yāvat kiñcid adhvano 'ntaraṃ gacchati, tāvad dvitīyo dhūrtaḥ sammukham abhyupetya tam uvāca-bhoḥ brahman ! kaṣṭaṃ kaṣṭam ! yadyapi vallabho 'yaṃ te mṛta-vatsas tathāpi skandham āropayitum ayuktam | uktaṃ ca yataḥ- tiryañcaṃ mānuṣaṃ vāpi yo mṛtaṃ saṃspṛśet kudhīḥ | pañca-gavyena śuddhiḥ syāt tasya cāndrāyaṇena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथासौ स-कोपम् इदम् आह-भोः ! किम् अन्धो भवान् ? यत् पशुं मृत-वत्सं वदति । सो ऽब्रवीत्-भगवन् ! मा कोपं कुरु । अज्ञानान् मयाभिहितम् । तत् त्वम् आत्म-रुचिं समाचर इति । अथ यावत् स्तोकं वनान्तरं गच्छति तावत् तृतीयो ऽन्य-वेश-धारी धूर्तः सम्मुखः समुपेत्य तम् उवाच-भोः ! अयुक्तम् एतत्, यद् रासभं स्कन्धाधिरूढं नयसि । तत् त्यज्यताम् एषः । उक्तं च- यः स्पृशेद् रासभं मर्त्यो ज्ञानाद् अज्ञानतो ऽपि वा । स-चैलं स्नानम् उद्दिष्टं तस्य पाप-प्रशान्तये

athāsau sa-kopam idam āha-bhoḥ ! kim andho bhavān ? yat paśuṃ mṛta-vatsaṃ vadati | so 'bravīt-bhagavan ! mā kopaṃ kuru | ajñānān mayābhihitam | tat tvam ātma-ruciṃ samācara iti | atha yāvat stokaṃ vanāntaraṃ gacchati tāvat tṛtīyo 'nya-veśa-dhārī dhūrtaḥ sammukhaḥ samupetya tam uvāca-bhoḥ ! ayuktam etat, yad rāsabhaṃ skandhādhirūḍhaṃ nayasi | tat tyajyatām eṣaḥ | uktaṃ ca- yaḥ spṛśed rāsabhaṃ martyo jñānād ajñānato 'pi vā | sa-cailaṃ snānam uddiṣṭaṃ tasya pāpa-praśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्यजैनं यावद् अन्यः कश्चिन् न पश्यति । अथासौ तं पशुं रासभं मन्यमानो भयाद् भूमौ प्रक्षिप्य स्व-गृहम् उद्दिश्य पलायितुं प्रारब्धः । ततस् तेऽपि त्रयो मिलित्वा पशुम् आदाय यथेच्छं भक्षितुम् आरब्धाः । अतो ऽहं ब्रवीमि-बहु-बुद्धि-समायुक्ताः (११६) इति । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- अभिनव-सेवक-विनयैः प्राघुणकोक्तैर् विलासिनीर् उदितैः । धूर्त-जन-वचन-निकरैर् इह कश्चिद् अवञ्चितो नास्ति

tat tyajainaṃ yāvad anyaḥ kaścin na paśyati | athāsau taṃ paśuṃ rāsabhaṃ manyamāno bhayād bhūmau prakṣipya sva-gṛham uddiśya palāyituṃ prārabdhaḥ | tatas te'pi trayo militvā paśum ādāya yathecchaṃ bhakṣitum ārabdhāḥ | ato 'haṃ bravīmi-bahu-buddhi-samāyuktāḥ (116) iti | athavā sādhv idam ucyate- abhinava-sevaka-vinayaiḥ prāghuṇakoktair vilāsinīr uditaiḥ | dhūrta-jana-vacana-nikarair iha kaścid avañcito nāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च-दुर्बलैर् अपि बहुभिः सह विरोधो न युक्तः । उक्तं च- बहवो न विरोद्धव्या दुर्जया हि महाजनाः । स्फुरन्तम् अपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः

kiṃ ca-durbalair api bahubhiḥ saha virodho na yuktaḥ | uktaṃ ca- bahavo na viroddhavyā durjayā hi mahājanāḥ | sphurantam api nāgendraṃ bhakṣayanti pipīlikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघवर्ण आह-कथम् एतत् ? स्थिरजीवी कथयति- कथा ४ अतिदर्प-नाम-सर्प-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् वल्मीके महा-कायः कृष्ण-सर्पो ऽतिदर्पो नाम । स कदाचिद् विलानुसारि-मार्गम् उत्सृज्यान्येन लघु-द्वारेण निष्क्रमितुम् आरब्धः । निष्क्रामतश् च तस्य महा-कायत्वाद् दैव-वशतया लघु-विवरत्वाच् च शरीरे व्रणः समुत्पन्नः । अथ व्रण-शोणित-गन्धानुसारिणीभिः पिपीलिकाभिः सर्वतो व्याप्तो व्याकुलीकृतश् च । कति व्यापादयति कति वा ताडयति ? अथ प्रभूतत्वाद् विस्तारित-बहु-व्रणः क्षत-सर्वाङ्गो ऽतिदर्पः पञ्चत्वम् उपागतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-बहवो न विरोद्धव्या (१२१) इति । तद् अत्रास्ति मे किञ्चिद् वक्तव्यम् एव । तद् अवधार्य यथोक्तम् अनुष्ठीयताम् । मेघवर्ण आह-तत् समादेशय । तवादेशो नान्यथा कर्तव्यः । स्थिरजीवी प्राह-वत्स ! समाकर्णय तर्हि । सामादीन् अतिक्रम्य यो मया पञ्चम उपायो निरूपितः । तन् मां विपक्ष-भूतं कृत्वानि निष्ठुर-वचनैर् निर्भर्त्स्य । यथा विपक्ष-प्रणिधीनां प्रत्ययो भवति, तथा समाहृत-रुधिरैर् आलिप्यास्यैव न्यग्रोधस्याधस्तात् प्रक्षिप्य मां गम्यतां पर्वतम् ऋष्यमूकं प्रति । तत्र स-परिवारस् तिष्ठ, यावद् अहं समस्तान् सपत्नान् सुप्रणीतेन विधिना विश्वास्याभिमुखान् कृत्वा कृतार्थो ज्ञात-दुर्ग-मध्यो दिवसे तान् अन्धतां प्राप्तांस् त्वां नीत्वा व्यापादयामि । ज्ञातं मया सम्यक् नान्यथास्माकं सिद्धिर् अस्ति । यतो दुर्गम् एतद् अपसार-रहितं केवलं वधाय भविष्यति । उक्तं च- अपसार-समायुक्तं न यज्ञैर् दुर्गम् उच्यते । अपसार-परित्यक्तं दुर्ग-व्याजेन बन्धनम्

meghavarṇa āha-katham etat ? sthirajīvī kathayati- kathā 4 atidarpa-nāma-sarpa-kathā asti kasmiṃścid valmīke mahā-kāyaḥ kṛṣṇa-sarpo 'tidarpo nāma | sa kadācid vilānusāri-mārgam utsṛjyānyena laghu-dvāreṇa niṣkramitum ārabdhaḥ | niṣkrāmataś ca tasya mahā-kāyatvād daiva-vaśatayā laghu-vivaratvāc ca śarīre vraṇaḥ samutpannaḥ | atha vraṇa-śoṇita-gandhānusāriṇībhiḥ pipīlikābhiḥ sarvato vyāpto vyākulīkṛtaś ca | kati vyāpādayati kati vā tāḍayati ? atha prabhūtatvād vistārita-bahu-vraṇaḥ kṣata-sarvāṅgo 'tidarpaḥ pañcatvam upāgataḥ | ato 'haṃ bravīmi-bahavo na viroddhavyā (121) iti | tad atrāsti me kiñcid vaktavyam eva | tad avadhārya yathoktam anuṣṭhīyatām | meghavarṇa āha-tat samādeśaya | tavādeśo nānyathā kartavyaḥ | sthirajīvī prāha-vatsa ! samākarṇaya tarhi | sāmādīn atikramya yo mayā pañcama upāyo nirūpitaḥ | tan māṃ vipakṣa-bhūtaṃ kṛtvāni niṣṭhura-vacanair nirbhartsya | yathā vipakṣa-praṇidhīnāṃ pratyayo bhavati, tathā samāhṛta-rudhirair ālipyāsyaiva nyagrodhasyādhastāt prakṣipya māṃ gamyatāṃ parvatam ṛṣyamūkaṃ prati | tatra sa-parivāras tiṣṭha, yāvad ahaṃ samastān sapatnān supraṇītena vidhinā viśvāsyābhimukhān kṛtvā kṛtārtho jñāta-durga-madhyo divase tān andhatāṃ prāptāṃs tvāṃ nītvā vyāpādayāmi | jñātaṃ mayā samyak nānyathāsmākaṃ siddhir asti | yato durgam etad apasāra-rahitaṃ kevalaṃ vadhāya bhaviṣyati | uktaṃ ca- apasāra-samāyuktaṃ na yajñair durgam ucyate | apasāra-parityaktaṃ durga-vyājena bandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.