Visnusarma: Pancatantra 3

तथा च- प्रारभ्यते न खलु विघ्न-भयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्न-विहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः सहस्र-गुणितैर् अपि हन्यमानाः प्रारब्धम् उत्तम-गुणा न परित्यजन्ति

tathā ca- prārabhyate na khalu vighna-bhayena nīcaiḥ prārabhya vighna-vihatā viramanti madhyāḥ | vighnaiḥ sahasra-guṇitair api hanyamānāḥ prārabdham uttama-guṇā na parityajanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् कृतं निष्कण्टकं मम राज्यं शत्रून् निःशेषतां नयता त्वया । अथवा युक्तम् एतन् नय-वेदिनाम् । उक्तं च यतः- ऋण-शेषं चाग्नि-शेषं च शत्रु-शेषं तथैव च । व्याधि-शेषं च निःशेषं कृत्वा प्राज्ञो न सीदति

tat kṛtaṃ niṣkaṇṭakaṃ mama rājyaṃ śatrūn niḥśeṣatāṃ nayatā tvayā | athavā yuktam etan naya-vedinām | uktaṃ ca yataḥ- ṛṇa-śeṣaṃ cāgni-śeṣaṃ ca śatru-śeṣaṃ tathaiva ca | vyādhi-śeṣaṃ ca niḥśeṣaṃ kṛtvā prājño na sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीत्-देव ! भाग्यवान् त्वम् एवासि, यस्यारब्धं सर्वम् एव संसिद्ध्यति । तन् न केवलं शौर्यं कृत्यं साधयति, किन्तु प्रज्ञया यत् क्रियते तद् एव विजयाय भवति । उक्तं च- शस्त्रैर् हता न हि हता रिपवो भवन्ति प्रज्ञा-हतास् तु रिपवः सुहता भवन्ति । शस्तं निहन्ति पुरुषस्य शरीरम् एकं प्रज्ञा कुलं च विभवश् च यशश् च हन्ति

so 'bravīt-deva ! bhāgyavān tvam evāsi, yasyārabdhaṃ sarvam eva saṃsiddhyati | tan na kevalaṃ śauryaṃ kṛtyaṃ sādhayati, kintu prajñayā yat kriyate tad eva vijayāya bhavati | uktaṃ ca- śastrair hatā na hi hatā ripavo bhavanti prajñā-hatās tu ripavaḥ suhatā bhavanti | śastaṃ nihanti puruṣasya śarīram ekaṃ prajñā kulaṃ ca vibhavaś ca yaśaś ca hanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं प्रज्ञा-पुरुषकाराभ्यां युक्तस्यायत्नेन कार्य-सिद्धयः सम्भवन्ति । उक्तं च- प्रसरति मतिः कार्यारम्भे दृढीभवति स्मृतिः स्वयम् उपनयन्न् अर्थान् मन्त्रो न गच्छति विप्लवम् । स्फुरति सफलस् तर्कश् चित्तं समुन्नतिम् अश्नुते भवति च रतिः श्लाघ्ये कृत्ये नरस्य भविष्यतः

tad evaṃ prajñā-puruṣakārābhyāṃ yuktasyāyatnena kārya-siddhayaḥ sambhavanti | uktaṃ ca- prasarati matiḥ kāryārambhe dṛḍhībhavati smṛtiḥ svayam upanayann arthān mantro na gacchati viplavam | sphurati saphalas tarkaś cittaṃ samunnatim aśnute bhavati ca ratiḥ ślāghye kṛtye narasya bhaviṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च नय-त्याग-शौर्य-सम्पन्ने पुरुषे राज्यम् इति । उक्तं च- त्यागिनि शूरे विदुषि च संसर्ग-रुचिर् जनो गुणी भवति । गुणवति धनं धनाच् छ्रीः श्रीमत्य् आज्ञा ततो राज्यम्

tathā ca naya-tyāga-śaurya-sampanne puruṣe rājyam iti | uktaṃ ca- tyāgini śūre viduṣi ca saṃsarga-rucir jano guṇī bhavati | guṇavati dhanaṃ dhanāc chrīḥ śrīmaty ājñā tato rājyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघवर्ण आह-नूनं सद्यः-फलानि नीति-शास्त्राणि यत् त्वयानुकृत्येनानुप्रविश्यारि-मर्दनः सपरिजनो निःशेषितः । स्थिरजीव्य् आह- तीक्ष्णोपाय-प्राप्ति-गम्यो ऽपि यो ऽर्थस् तस्याप्य् आदौ संश्रयः साधु युक्तः । उत्तुङ्गाग्रः सार-भूतो वनानां मान्याभ्यर्च्य च्छिद्यते पादपेन्द्रः

meghavarṇa āha-nūnaṃ sadyaḥ-phalāni nīti-śāstrāṇi yat tvayānukṛtyenānupraviśyāri-mardanaḥ saparijano niḥśeṣitaḥ | sthirajīvy āha- tīkṣṇopāya-prāpti-gamyo 'pi yo 'rthas tasyāpy ādau saṃśrayaḥ sādhu yuktaḥ | uttuṅgāgraḥ sāra-bhūto vanānāṃ mānyābhyarcya cchidyate pādapendraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा स्वामिन् ! किं तेनाभिहितेन ? यद् अनन्तर-जाले क्रिया-रहितम् असुख-साध्यं वा भवति । साधु चेदम् उच्यते- अनिश्चितैर् अध्यवसाय-भीरुभिर् यथेष्ट-संलाप-रति-प्रयोजनैः । फले विसंवादम् उपागता गिरः प्रयान्ति लोके परिहास-वस्तुताम्

athavā svāmin ! kiṃ tenābhihitena ? yad anantara-jāle kriyā-rahitam asukha-sādhyaṃ vā bhavati | sādhu cedam ucyate- aniścitair adhyavasāya-bhīrubhir yatheṣṭa-saṃlāpa-rati-prayojanaiḥ | phale visaṃvādam upāgatā giraḥ prayānti loke parihāsa-vastutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च लघुष्व् अपि कर्तव्येषु धीमद्भिर् अनादरः कर्तव्यः । यतः- शक्ष्यामि कर्तुम् इदम् अल्पम् अयत्न-साध्यम् अनादरः क इति कृत्यम् उपेक्षमाणाः । केचित् प्रमत्त-मनसः परिताप-दुःखम् आपत्-प्रसङ्ग-सुलभं पुरुषा प्रयान्ति

na ca laghuṣv api kartavyeṣu dhīmadbhir anādaraḥ kartavyaḥ | yataḥ- śakṣyāmi kartum idam alpam ayatna-sādhyam anādaraḥ ka iti kṛtyam upekṣamāṇāḥ | kecit pramatta-manasaḥ paritāpa-duḥkham āpat-prasaṅga-sulabhaṃ puruṣā prayānti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अद्य जितारेर् मद्-विभोर् यथा-पूर्वं निद्रा-लाभो भविष्यति । उच्यते चैतत्- निःसर्पे बद्ध-सर्पे वा भवने सुष्यते सुखम् । सदा दृष्ट-भुजङ्गे तु निद्रा दुःखेन लभ्यते

tad adya jitārer mad-vibhor yathā-pūrvaṃ nidrā-lābho bhaviṣyati | ucyate caitat- niḥsarpe baddha-sarpe vā bhavane suṣyate sukham | sadā dṛṣṭa-bhujaṅge tu nidrā duḥkhena labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- विस्तीर्ण-व्यवसाय-साध्य-महतां स्निघ्दोपयुक्ताशिषां कार्याणां नय-साहसोन्नति-मताम् इच्छापद्-आरोहिणाम् । मानोत्सेक-पराक्रम-व्यसनिनः पारं न यावद्-गताः सामर्षे हृदयेऽवकाश-विषया तावत् कथं निर्वृतिः

tathā ca- vistīrṇa-vyavasāya-sādhya-mahatāṃ snighdopayuktāśiṣāṃ kāryāṇāṃ naya-sāhasonnati-matām icchāpad-ārohiṇām | mānotseka-parākrama-vyasaninaḥ pāraṃ na yāvad-gatāḥ sāmarṣe hṛdaye'vakāśa-viṣayā tāvat kathaṃ nirvṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अवसित-कार्यारम्भस्य विश्राम्यतीव मे हृदयम् । तद् इदम् अधुना निहत-कण्टकं राज्यं प्रजा-पालन-तत्परो भूत्वा पुत्र-पौत्रादि-क्रमेणाचल-च्छत्रासन-श्रीः चिरं भुङ्क्ष्व । अपि च- प्रजा न रञ्जयेद् यस् तु राजा रक्षादिभिर् गुणैः । अजागल-स्तनस्येव तस्य राज्यं निरर्थकम्

tad avasita-kāryārambhasya viśrāmyatīva me hṛdayam | tad idam adhunā nihata-kaṇṭakaṃ rājyaṃ prajā-pālana-tatparo bhūtvā putra-pautrādi-krameṇācala-cchatrāsana-śrīḥ ciraṃ bhuṅkṣva | api ca- prajā na rañjayed yas tu rājā rakṣādibhir guṇaiḥ | ajāgala-stanasyeva tasya rājyaṃ nirarthakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणेषु रागो व्यसनेष्व् अनादरो रतिः सुभृत्येषु च यस्य भूपतेः । चिरं स भुङ्क्ते चल-चामरांशुकां सितातपत्राभरणां नृप-श्रियम्

guṇeṣu rāgo vyasaneṣv anādaro ratiḥ subhṛtyeṣu ca yasya bhūpateḥ | ciraṃ sa bhuṅkte cala-cāmarāṃśukāṃ sitātapatrābharaṇāṃ nṛpa-śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च त्वया प्राप्त-राज्यो ऽहम् इति मत्वा श्री-मदेनात्मा व्यसयितव्यः । यत् कारणम्-चला हि राज्ञो विभूतयः वंशारोहणवद् राज्य-लक्ष्मी-दुरारोहा, क्षण-विनिपात-रता, प्रयत्न-शतैर् अपि धार्यमाणा दुर्धरा, प्रशस्ताराधिताप्य् अन्ते विप्रलम्भिनी, वानर-जातिर् इव विद्रुतानेक-चित्ता, पद्म-पत्रम् इवाघटित-संश्लेषा, पवन-गतिर् इवातिचपला, अनार्य-सङ्गतिर् इवास्थिरा, आशीविष इव दुरुपचारा, सन्ध्याभ्र-लेखेव मुहूर्त-रागा, जल-बुद्बुदावलीव स्वभाव-भङ्गुरा, शरीर-प्रकृतिर् इव कृतघ्ना, स्वप्न-लब्ध-द्रव्य-राशिर् इव क्षण-दृष्ट-नष्टा । अपि च- यदैव राज्ये क्रियतेऽभिषेकस् तदैव बुद्धिर् व्यसनेषु योज्या । घटा हि राज्ञाम् अभिषेक-काले सहाम्भसैवापदम् उद्गिरन्ति

na ca tvayā prāpta-rājyo 'ham iti matvā śrī-madenātmā vyasayitavyaḥ | yat kāraṇam-calā hi rājño vibhūtayaḥ vaṃśārohaṇavad rājya-lakṣmī-durārohā, kṣaṇa-vinipāta-ratā, prayatna-śatair api dhāryamāṇā durdharā, praśastārādhitāpy ante vipralambhinī, vānara-jātir iva vidrutāneka-cittā, padma-patram ivāghaṭita-saṃśleṣā, pavana-gatir ivāticapalā, anārya-saṅgatir ivāsthirā, āśīviṣa iva durupacārā, sandhyābhra-lekheva muhūrta-rāgā, jala-budbudāvalīva svabhāva-bhaṅgurā, śarīra-prakṛtir iva kṛtaghnā, svapna-labdha-dravya-rāśir iva kṣaṇa-dṛṣṭa-naṣṭā | api ca- yadaiva rājye kriyate'bhiṣekas tadaiva buddhir vyasaneṣu yojyā | ghaṭā hi rājñām abhiṣeka-kāle sahāmbhasaivāpadam udgiranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च कश्चिद् अनधिगमनीयो नामास्त्य् आपदाम् । उक्तं च- रामस्य व्रजनं वने निवसनं पाण्डोः सुतानां वने वृष्णीनां निधनं नलस्य नृपते राज्यात् परिभ्रंशनम् । नाट्याचार्यकम् अर्जुनस्य पतनं सञ्चिन्त्य लङ्केश्वरे सर्वे काल-वशाज् जनो ऽत्र सहते कः कं परित्रायते

na ca kaścid anadhigamanīyo nāmāsty āpadām | uktaṃ ca- rāmasya vrajanaṃ vane nivasanaṃ pāṇḍoḥ sutānāṃ vane vṛṣṇīnāṃ nidhanaṃ nalasya nṛpate rājyāt paribhraṃśanam | nāṭyācāryakam arjunasya patanaṃ sañcintya laṅkeśvare sarve kāla-vaśāj jano 'tra sahate kaḥ kaṃ paritrāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व स दशरथः स्वर्गे भूत्वा महेन्द्र-सुहृद् गतः क्व स जलनिधेर् वेलां बद्ध्वा नृपः सगरस् तथा । क्व स करतलाज् जातो वैन्यः क्व सूर्य-तनुर् मनुः ननु बलवता कालेनैते प्रबोध्य निमीलिताः

kva sa daśarathaḥ svarge bhūtvā mahendra-suhṛd gataḥ kva sa jalanidher velāṃ baddhvā nṛpaḥ sagaras tathā | kva sa karatalāj jāto vainyaḥ kva sūrya-tanur manuḥ nanu balavatā kālenaite prabodhya nimīlitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मान्धाता क्व गतस् त्रिलोक-विजयी राजा क्व सत्यव्रतः देवानां नृपतिर् गतः क्व नहुषः सच्-छास्त्रवान् केशवः । मन्यन्ते सरथाः स-कुञ्जर-वराः शक्रासनाध्यासिनः कालेनैव महात्मना त्व् अनुकृताः कालेन निर्वासिताः

māndhātā kva gatas triloka-vijayī rājā kva satyavrataḥ devānāṃ nṛpatir gataḥ kva nahuṣaḥ sac-chāstravān keśavaḥ | manyante sarathāḥ sa-kuñjara-varāḥ śakrāsanādhyāsinaḥ kālenaiva mahātmanā tv anukṛtāḥ kālena nirvāsitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- स च नृपतिस् ते सचिवास् ताः प्रमदास् तानि कानन-वनानि । स च ते च ताश् च तानि च कृतान्त-दृष्टानि नष्टानि

api ca- sa ca nṛpatis te sacivās tāḥ pramadās tāni kānana-vanāni | sa ca te ca tāś ca tāni ca kṛtānta-dṛṣṭāni naṣṭāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.