Visnusarma: Pancatantra 3

न च त्वया मद्-अर्थं कृपा कार्या । उक्तं च- अपि प्राण-समान् इष्टान् पालितान् लालितान् अपि । भृत्यान् युद्धे समुत्पन्ने पश्येच् छुष्कम् इवेन्धनम्

na ca tvayā mad-arthaṃ kṛpā kāryā | uktaṃ ca- api prāṇa-samān iṣṭān pālitān lālitān api | bhṛtyān yuddhe samutpanne paśyec chuṣkam ivendhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- प्राणवद् रक्षयेद् भृत्यान् स्वकायम् इव पोषयेत् । सदैक-दिवसस्यार्थे यत्र स्याद् रिपु-सङ्गमः

tathā ca- prāṇavad rakṣayed bhṛtyān svakāyam iva poṣayet | sadaika-divasasyārthe yatra syād ripu-saṅgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्वयाहं नात्र विषये प्रतिषेधनीयः । इत्य् उक्त्वा तेन सह शुष्क-कलहं कर्तुम् आरब्धः । अथान्ये तस्य भृत्याः स्थिरजीविनम् उच्छृङ्खल-वचनैर् जल्पन्तम् अवलोक्य तस्य वधायोद्यता मेघवर्णेनाभिहिताः-अहो ! निवर्तध्वं यूयम् । अहम् एवास्य शत्रु-पक्षपातिनो दुरात्मनः स्वयं निग्रहं करिष्यांइ । इत्य् अभिधाय तस्योपरि समारुह्य, लघुभिश् चञ्चु-प्रहारैस् तं निहत्याहृत-रुधिरेण प्लावयित्वा तद्-उपदिष्टम् ऋष्यमूक-पर्वतं स-परिवारो गतः । एतस्मिन्न् अन्तरे कृकालिकया द्विषत्-प्रणिधी-भूतया तत् सर्वं तद्-अमात्य-व्यसनं क्वचित् प्रचलितः स-परिवार इति । अथोलूकाधिपस् तद् आकर्ण्यास्तम् अनवेलायां सामात्यः स-परिजनो वायस-वधार्थं प्रचलितः । प्राह च-त्वर्यतां त्वर्यतां भीतः शत्रुः पलायन-परः पुण्यैर् लभ्यते । उक्तं च- शत्रोः प्रचलने छिद्रम् एकम् अन्यं च संश्रयम् । कुर्वाणो जायते वश्यो व्यग्रत्वे राज-सेविनाम्

tat tvayāhaṃ nātra viṣaye pratiṣedhanīyaḥ | ity uktvā tena saha śuṣka-kalahaṃ kartum ārabdhaḥ | athānye tasya bhṛtyāḥ sthirajīvinam ucchṛṅkhala-vacanair jalpantam avalokya tasya vadhāyodyatā meghavarṇenābhihitāḥ-aho ! nivartadhvaṃ yūyam | aham evāsya śatru-pakṣapātino durātmanaḥ svayaṃ nigrahaṃ kariṣyāṃi | ity abhidhāya tasyopari samāruhya, laghubhiś cañcu-prahārais taṃ nihatyāhṛta-rudhireṇa plāvayitvā tad-upadiṣṭam ṛṣyamūka-parvataṃ sa-parivāro gataḥ | etasminn antare kṛkālikayā dviṣat-praṇidhī-bhūtayā tat sarvaṃ tad-amātya-vyasanaṃ kvacit pracalitaḥ sa-parivāra iti | atholūkādhipas tad ākarṇyāstam anavelāyāṃ sāmātyaḥ sa-parijano vāyasa-vadhārthaṃ pracalitaḥ | prāha ca-tvaryatāṃ tvaryatāṃ bhītaḥ śatruḥ palāyana-paraḥ puṇyair labhyate | uktaṃ ca- śatroḥ pracalane chidram ekam anyaṃ ca saṃśrayam | kurvāṇo jāyate vaśyo vyagratve rāja-sevinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ब्रुवाणः समन्तान् न्यग्रोध-पादपम् अधः परिवेष्ट्य व्यवस्थितः । यावन् न कश्चिद् वायसो दृश्यते, तावच् छाखाग्रम् अधिरूढो हृष्ट-मना वन्दिभिर् अभिष्टूयमानो ऽरिमर्दनस् तान् परिजनान् प्रोवाच-अहो ! ज्ञायतां तेषां मार्गः । कतमेन मार्गेण प्रनष्टाः काकाः ? तद् यावन् न दुर्गं समाश्रयन्ति, तावद् एव पृष्ठतो गत्वा व्यापाद्या भवन्ति । उक्तं च- वृत्तिम् अप्य् आश्रितः शत्रुर् अवध्यः स्याज् जिगीषुणा । किं पुनः संश्रितो दुर्गं सामग्र्या परया युतम्

evaṃ bruvāṇaḥ samantān nyagrodha-pādapam adhaḥ pariveṣṭya vyavasthitaḥ | yāvan na kaścid vāyaso dṛśyate, tāvac chākhāgram adhirūḍho hṛṣṭa-manā vandibhir abhiṣṭūyamāno 'rimardanas tān parijanān provāca-aho ! jñāyatāṃ teṣāṃ mārgaḥ | katamena mārgeṇa pranaṣṭāḥ kākāḥ ? tad yāvan na durgaṃ samāśrayanti, tāvad eva pṛṣṭhato gatvā vyāpādyā bhavanti | uktaṃ ca- vṛttim apy āśritaḥ śatrur avadhyaḥ syāj jigīṣuṇā | kiṃ punaḥ saṃśrito durgaṃ sāmagryā parayā yutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतस्मिन् प्रस्तावे स्थिरजीवी चिन्तयामास-यद् एतेऽस्मच् छत्रवो ऽनुलब्धास्मद्-वृत्तान्ता यथागतम् एव यान्ति ततो मया न किञ्चित् कृतं भवति । उक्तं च- अनारम्भो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धि-लक्षणम् । आरब्धस्यान्त-गमनं द्वितीयं बुद्धि-लक्षणम्

athaitasmin prastāve sthirajīvī cintayāmāsa-yad ete'smac chatravo 'nulabdhāsmad-vṛttāntā yathāgatam eva yānti tato mayā na kiñcit kṛtaṃ bhavati | uktaṃ ca- anārambho hi kāryāṇāṃ prathamaṃ buddhi-lakṣaṇam | ārabdhasyānta-gamanaṃ dvitīyaṃ buddhi-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् वरम् अनारम्भो न चारम्भ-विघातः । तद् अहम् एतान् शब्दं संश्राव्य आत्मानं दर्शयामि इति विचार्य मन्दं मन्दं शब्दम् अकरोत् । तच् छ्रुत्वा ते सकला अप्य् उलूकास् तद्-वधाय प्रजग्मुः । अथ तेनोक्तं-अहो ! अहं स्थिरजीवी नाम मेघवर्णस्य मन्त्री । मेघवर्णेनैवेदृशीम् अवस्थां नीतः । तन् निवेदयतात्म-स्वामिने । तेन सह बहु वक्तव्यम् अस्ति । अथ तैर् निवेदितः स उलूक-राजो विस्मयाविष्टस् तत्-क्षणात् तस्य सकाशं गत्वा प्रोवाच-भोः भोः ! किम् एतां दशां गतस् त्वम्, तत् कथ्यताम् । स्थिरजीवी प्राह-देव ! श्रूयतां तद्-अवस्था-कारणम् । अतीत-दिने स दुरात्मा मेघवर्णो युष्मद्-व्यापादित-प्रभूत-वायसानां पीडया युष्माकम् उपरि कोप-शोक-ग्रस्तो युद्धार्थं प्रचलित आसीत् । ततो मयाभिहितं-स्वामिन् ! न युक्तं भवतस् तद्-उपरि गन्तुम् । बलवन्त एते, बल-हीनाश् च वयम् । उक्तं च- बलीयसा हीन-बलो विरोधं न भूति-कामो मनसापि वाञ्छेत् । न वध्यते वेतस-वृत्तिर् अत्र व्यक्तं प्रणाशो ऽस्ति पतङ्ग-वृत्तेः

tad varam anārambho na cārambha-vighātaḥ | tad aham etān śabdaṃ saṃśrāvya ātmānaṃ darśayāmi iti vicārya mandaṃ mandaṃ śabdam akarot | tac chrutvā te sakalā apy ulūkās tad-vadhāya prajagmuḥ | atha tenoktaṃ-aho ! ahaṃ sthirajīvī nāma meghavarṇasya mantrī | meghavarṇenaivedṛśīm avasthāṃ nītaḥ | tan nivedayatātma-svāmine | tena saha bahu vaktavyam asti | atha tair niveditaḥ sa ulūka-rājo vismayāviṣṭas tat-kṣaṇāt tasya sakāśaṃ gatvā provāca-bhoḥ bhoḥ ! kim etāṃ daśāṃ gatas tvam, tat kathyatām | sthirajīvī prāha-deva ! śrūyatāṃ tad-avasthā-kāraṇam | atīta-dine sa durātmā meghavarṇo yuṣmad-vyāpādita-prabhūta-vāyasānāṃ pīḍayā yuṣmākam upari kopa-śoka-grasto yuddhārthaṃ pracalita āsīt | tato mayābhihitaṃ-svāmin ! na yuktaṃ bhavatas tad-upari gantum | balavanta ete, bala-hīnāś ca vayam | uktaṃ ca- balīyasā hīna-balo virodhaṃ na bhūti-kāmo manasāpi vāñchet | na vadhyate vetasa-vṛttir atra vyaktaṃ praṇāśo 'sti pataṅga-vṛtteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तस्योआयन-प्रदानेन सन्धिर् एव युक्तः । उक्तं च- बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा सर्वस्वम् अपि बुद्धिमान् । दत्त्वा हि रक्षयेत् प्राणान् रक्षितैस् तैर् धनं पुनः

tat tasyoāyana-pradānena sandhir eva yuktaḥ | uktaṃ ca- balavantaṃ ripuṃ dṛṣṭvā sarvasvam api buddhimān | dattvā hi rakṣayet prāṇān rakṣitais tair dhanaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा दुर्जन-कोपितेन त्वत्-पक्ष-पातिनं माम् आशङ्कमानेनेमां दशां नीतः । तत् तव पादौ साम्प्रतं मे शरणं । किं बहुना विज्ञप्तेन ? यावद् अहं प्रचलितुं शक्नोमि तावत् त्वां तस्यावासं नीत्वा सर्व-वायस-क्षयं विधास्यामि इति । अथारिमर्दनस् तद् आकर्ण्य पितृ-पितामह-क्रमागत-मन्त्रिभिः सार्धं मन्त्रयांचक्रे । तस्य च पञ्च मन्त्रिणः । तद् यथा-रक्ताक्षः, क्रूराक्षः, दीप्ताक्षः, वक्रनासः, प्राकारकर्णश् चेति । तत्रादौ रक्ताक्षम् अपृच्छत्-भद्र ! एष तावत् तस्य रिपोर् मन्त्री मम हस्त-गतः । तत् किं क्रियताम् ? इति । रक्ताक्ष आह-देव ! किम् अत्र चिन्त्यते ? अविचारितम् अयं हन्तव्यः, यतः- हीनः शत्रुर् निहन्तव्यो यावन् न बलवान् भवेत् । प्राप्त-स्व-पौरुष-बलः पश्चाद् भवति दुर्जयः

tac chrutvā durjana-kopitena tvat-pakṣa-pātinaṃ mām āśaṅkamānenemāṃ daśāṃ nītaḥ | tat tava pādau sāmprataṃ me śaraṇaṃ | kiṃ bahunā vijñaptena ? yāvad ahaṃ pracalituṃ śaknomi tāvat tvāṃ tasyāvāsaṃ nītvā sarva-vāyasa-kṣayaṃ vidhāsyāmi iti | athārimardanas tad ākarṇya pitṛ-pitāmaha-kramāgata-mantribhiḥ sārdhaṃ mantrayāṃcakre | tasya ca pañca mantriṇaḥ | tad yathā-raktākṣaḥ, krūrākṣaḥ, dīptākṣaḥ, vakranāsaḥ, prākārakarṇaś ceti | tatrādau raktākṣam apṛcchat-bhadra ! eṣa tāvat tasya ripor mantrī mama hasta-gataḥ | tat kiṃ kriyatām ? iti | raktākṣa āha-deva ! kim atra cintyate ? avicāritam ayaṃ hantavyaḥ, yataḥ- hīnaḥ śatrur nihantavyo yāvan na balavān bhavet | prāpta-sva-pauruṣa-balaḥ paścād bhavati durjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च स्वयम् उपागता श्रीस् त्यज्यमाना शपतीति लोके प्रवादः । उक्तं च- कालो हि सकृद् अभ्येति यन् नरं काल-काङ्क्षिणम् । दुर्लभः स पुनस् तेन काल-कर्माचिकीर्षता

kiṃ ca svayam upāgatā śrīs tyajyamānā śapatīti loke pravādaḥ | uktaṃ ca- kālo hi sakṛd abhyeti yan naraṃ kāla-kāṅkṣiṇam | durlabhaḥ sa punas tena kāla-karmācikīrṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयते च यथा- कश्चित् क्षुद्र-समाचारः प्राणिनां काल-सन्निभः । विचचार महारण्ये घोरः शुनि-लुब्धकः

śrūyate ca yathā- kaścit kṣudra-samācāraḥ prāṇināṃ kāla-sannibhaḥ | vicacāra mahāraṇye ghoraḥ śuni-lubdhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिमर्दनः प्राह-कथम् एतत् ? रक्ताक्षः कथयति- कथा ५ ब्राह्मण-सर्प-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने हरिदत्तो नाम ब्राह्मणः । तस्य च कृषिं कुर्वतः सदैव निष्फलः कालो ऽतिवर्तते । अथैकस्मिन् दिवसे स ब्राह्मण उष्ण-कालावसाने घर्मार्तः स्व-क्षेत्र-मध्ये वृक्ष-च्छायायां प्रसुप्तो ऽनतिदूरे वल्मीकोपरि प्रसारितं बृहत्-फटा-युक्तं भीषणं भुजङ्गं दृष्ट्वा चिन्तयामास-नूनम् एषा क्षेत्र-देवता मया कदाचिद् अपि न पूजिता । तेनेदं मे कृषि-कर्म विफलीभवति । तद् अस्या अहं पूजाम् अद्य करिष्यामि । इत्य् अवधार्य कुतो ऽपि क्षीरं याचित्वा शरावे निक्षिप्य वल्मीकान्तिकम् उपगत्योवाच-भोः क्षेत्र-पाल ! मयैत्वावन्तं कालं न ज्ञातं यत् त्वम् अत्र वससि । तेन पूजा न कृता । तत् साम्प्रतं क्षमस्वेति । एवम् उक्त्वा दुग्धं च निवेद्य गृहाभिमुखं प्रायात् । अथ प्रातर् यावद् आगत्य पश्यति, तावद् दीनारम् एकं शरावे दृष्टवान् । एवं च प्रतिदिनम् एकाकी समागत्य तस्मै क्षीरं ददाति, एकैकं च दीनारं गृह्णाति । अथैकस्मिन् दिवसे क्षीर-नयनाय पुत्रं निरूप्य ब्राह्मणो ग्रामान्तरं जगाम । पुत्रो ऽपि क्षीरं तत्र नीत्वा संस्थाप्य च पुनर् गृहं समायातः । दिनान्तरे तत्र गत्वा दीनारकं दृष्ट्वा गृहीत्वा च चिन्तितवान्-नूनं सौवर्ण-दीनार-पूर्णो वल्मीकः । तद् एनं हत्वा सर्वम् एक-वारं ग्रहीष्यामि इत्य् एवं सम्प्रधार्यान्येद्युः क्षीरं ददता ब्राह्मण-पुत्रेण सर्पो लगुडेन ताडितः । ततः कथम् अपि दैव-वशाद् अमुक्त-जीवित् एव रोषात् तम् एव तीव्र-विषद-शनैस् तथादशत्, यथा सद्यः पञ्चत्वम् उपागतः । स्वजनैश् च नातिदूरे क्षेत्रस्य काष्ठ-सञ्चयैः संस्कृतः । अथ द्वितीय-दिने तस्य पिता समायातः । स्वजनेभ्यः सुत-विनाश-कारणं श्रुत्वा तथैव समर्थितवान् । अब्रवीच् च- भूतान् यो नानुगृह्णाति ह्य् आत्मनः शरणागतान् । भूतार्थास् तस्य नश्यन्ति हंसाः पद्म-वने यथा

arimardanaḥ prāha-katham etat ? raktākṣaḥ kathayati- kathā 5 brāhmaṇa-sarpa-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne haridatto nāma brāhmaṇaḥ | tasya ca kṛṣiṃ kurvataḥ sadaiva niṣphalaḥ kālo 'tivartate | athaikasmin divase sa brāhmaṇa uṣṇa-kālāvasāne gharmārtaḥ sva-kṣetra-madhye vṛkṣa-cchāyāyāṃ prasupto 'natidūre valmīkopari prasāritaṃ bṛhat-phaṭā-yuktaṃ bhīṣaṇaṃ bhujaṅgaṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa-nūnam eṣā kṣetra-devatā mayā kadācid api na pūjitā | tenedaṃ me kṛṣi-karma viphalībhavati | tad asyā ahaṃ pūjām adya kariṣyāmi | ity avadhārya kuto 'pi kṣīraṃ yācitvā śarāve nikṣipya valmīkāntikam upagatyovāca-bhoḥ kṣetra-pāla ! mayaitvāvantaṃ kālaṃ na jñātaṃ yat tvam atra vasasi | tena pūjā na kṛtā | tat sāmprataṃ kṣamasveti | evam uktvā dugdhaṃ ca nivedya gṛhābhimukhaṃ prāyāt | atha prātar yāvad āgatya paśyati, tāvad dīnāram ekaṃ śarāve dṛṣṭavān | evaṃ ca pratidinam ekākī samāgatya tasmai kṣīraṃ dadāti, ekaikaṃ ca dīnāraṃ gṛhṇāti | athaikasmin divase kṣīra-nayanāya putraṃ nirūpya brāhmaṇo grāmāntaraṃ jagāma | putro 'pi kṣīraṃ tatra nītvā saṃsthāpya ca punar gṛhaṃ samāyātaḥ | dināntare tatra gatvā dīnārakaṃ dṛṣṭvā gṛhītvā ca cintitavān-nūnaṃ sauvarṇa-dīnāra-pūrṇo valmīkaḥ | tad enaṃ hatvā sarvam eka-vāraṃ grahīṣyāmi ity evaṃ sampradhāryānyedyuḥ kṣīraṃ dadatā brāhmaṇa-putreṇa sarpo laguḍena tāḍitaḥ | tataḥ katham api daiva-vaśād amukta-jīvit eva roṣāt tam eva tīvra-viṣada-śanais tathādaśat, yathā sadyaḥ pañcatvam upāgataḥ | svajanaiś ca nātidūre kṣetrasya kāṣṭha-sañcayaiḥ saṃskṛtaḥ | atha dvitīya-dine tasya pitā samāyātaḥ | svajanebhyaḥ suta-vināśa-kāraṇaṃ śrutvā tathaiva samarthitavān | abravīc ca- bhūtān yo nānugṛhṇāti hy ātmanaḥ śaraṇāgatān | bhūtārthās tasya naśyanti haṃsāḥ padma-vane yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषैर् उक्तं-कथम् एतत् ? ब्राह्मणः कथयति- कथा ६ हैम-हंस-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने चित्ररथो नाम राजा । तस्य योधैः सुरक्ष्यमाणं पद्मसरो नाम सरस् तिष्ठति तत्र च प्रभूता जाम्बूनद-मया हंसास् तिष्ठन्ति । षण्मासे षण्मासे पिच्छम् एकैकं परित्यजन्ति । अथ तत्र सरसि सौवर्णो बृहत्-पक्षी समायातः । तैश् चोक्तः-अस्माकं मध्ये त्वया न वस्तव्यम् । येन कारणेनास्माभिः षण्मासान्ते पिच्छैकैक-दानं कृत्वा गृहीतम् एतत् सरः । एवं च किं बहुना, परस्परं द्वैधम् उत्पन्नम् । स च राज्ञः शरणं गतो ऽब्रवीत्-देव ! एते पक्षिण एवं वदन्ति, यद् अस्माकं राजा किं करिष्यति ? न कस्याप्य् आवासं दद्मः । मया चोक्तं-न शोभनं युष्माभिर् अभिहितम् । अहं गत्वा राज्ञे निवेदयिष्यामि । एवं स्थिते देवः प्रमाणम् । ततो राजा भृत्यान् अब्रवीत्-भो भोः गच्छत । सर्वान् पक्षिणो गतासून् कृत्वा शीघ्रम् आनयत । राजादेशानन्तरम् एव प्रचेलुस् ते । अथ लगुड-हस्तान् राज-पुरुषान् दृष्ट्वा तत्रैकेन पक्षिणा वृद्धेनोक्तम्-भोः स्वजनाः ! न शोभनम् आपतितम् । ततः सर्वैर् एक-मती-भूयोत्पतितव्यम् । तैश् च तथानुष्ठितम् । अतो ऽहं ब्रवीमि-भूतान् यो नानुगृह्णाति (१३३) इति । इत्य् उक्त्वा पुनर् अपि ब्राह्मणः प्रत्यूषे क्षीरं गृहीत्वा तत्र गत्वा तार-स्वरेण सर्पम् अस्तौत् । तदा सर्पश् चिरं वल्मीक-द्वारान्तर्-लीन एव ब्राह्मणं प्रत्युवाच-त्वं लोभाद् अत्रागतः पुत्र-शोकम् अपि विहाय । अतः परं तव मम च प्रीतिर् नोचिता । तव पुत्रेण यौवनोन्मादेनाहं ताडितो मया स दृष्टः । कथं मया लगुड-प्रहारो विस्मर्तव्यः । त्वया च पुत्र-शोक-दुःखं कथं विस्मर्तव्यम् इति पुनर् उक्त्वा विवरान्तर्-गतः । ब्राह्मणश् च मणिं गृहीत्वा पुत्र-बुद्धिं निन्दन् स्व-गृहम् आगतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-चितिकां दीपितां पश्य इति । तद् अस्मिन् हतेऽयत्नाद् एव राज्यम् अकण्टकं भवतो भवति । तस्यैतद्-वचनं श्रुत्वा क्रूराक्षं पप्रच्छ-भद्र ! त्वं तु किं मन्यसे ? सो ऽब्रवीत्-देव ! निर्दयम् एतद् यद् अनेनाभिहितम् । यत् कारणं शरणागतो न वध्यते सुष्ठु । खल्व् इदम् आख्यानम्- श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणम् आगतः । पूजितश् च यथा-न्यायं स्वैश् च मांसैर् निमन्त्रितः

puruṣair uktaṃ-katham etat ? brāhmaṇaḥ kathayati- kathā 6 haima-haṃsa-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne citraratho nāma rājā | tasya yodhaiḥ surakṣyamāṇaṃ padmasaro nāma saras tiṣṭhati tatra ca prabhūtā jāmbūnada-mayā haṃsās tiṣṭhanti | ṣaṇmāse ṣaṇmāse piccham ekaikaṃ parityajanti | atha tatra sarasi sauvarṇo bṛhat-pakṣī samāyātaḥ | taiś coktaḥ-asmākaṃ madhye tvayā na vastavyam | yena kāraṇenāsmābhiḥ ṣaṇmāsānte picchaikaika-dānaṃ kṛtvā gṛhītam etat saraḥ | evaṃ ca kiṃ bahunā, parasparaṃ dvaidham utpannam | sa ca rājñaḥ śaraṇaṃ gato 'bravīt-deva ! ete pakṣiṇa evaṃ vadanti, yad asmākaṃ rājā kiṃ kariṣyati ? na kasyāpy āvāsaṃ dadmaḥ | mayā coktaṃ-na śobhanaṃ yuṣmābhir abhihitam | ahaṃ gatvā rājñe nivedayiṣyāmi | evaṃ sthite devaḥ pramāṇam | tato rājā bhṛtyān abravīt-bho bhoḥ gacchata | sarvān pakṣiṇo gatāsūn kṛtvā śīghram ānayata | rājādeśānantaram eva pracelus te | atha laguḍa-hastān rāja-puruṣān dṛṣṭvā tatraikena pakṣiṇā vṛddhenoktam-bhoḥ svajanāḥ ! na śobhanam āpatitam | tataḥ sarvair eka-matī-bhūyotpatitavyam | taiś ca tathānuṣṭhitam | ato 'haṃ bravīmi-bhūtān yo nānugṛhṇāti (133) iti | ity uktvā punar api brāhmaṇaḥ pratyūṣe kṣīraṃ gṛhītvā tatra gatvā tāra-svareṇa sarpam astaut | tadā sarpaś ciraṃ valmīka-dvārāntar-līna eva brāhmaṇaṃ pratyuvāca-tvaṃ lobhād atrāgataḥ putra-śokam api vihāya | ataḥ paraṃ tava mama ca prītir nocitā | tava putreṇa yauvanonmādenāhaṃ tāḍito mayā sa dṛṣṭaḥ | kathaṃ mayā laguḍa-prahāro vismartavyaḥ | tvayā ca putra-śoka-duḥkhaṃ kathaṃ vismartavyam iti punar uktvā vivarāntar-gataḥ | brāhmaṇaś ca maṇiṃ gṛhītvā putra-buddhiṃ nindan sva-gṛham āgataḥ | ato 'haṃ bravīmi-citikāṃ dīpitāṃ paśya iti | tad asmin hate'yatnād eva rājyam akaṇṭakaṃ bhavato bhavati | tasyaitad-vacanaṃ śrutvā krūrākṣaṃ papraccha-bhadra ! tvaṃ tu kiṃ manyase ? so 'bravīt-deva ! nirdayam etad yad anenābhihitam | yat kāraṇaṃ śaraṇāgato na vadhyate suṣṭhu | khalv idam ākhyānam- śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ | pūjitaś ca yathā-nyāyaṃ svaiś ca māṃsair nimantritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिमर्दनो ऽब्रवीत्-कथम् एतत् ? क्रूराक्षः कथयति- कथा ७ कपोत-लुब्धक-कथा कश्चिद् क्षुद्र-समाचारः प्राणिनां काल-सन्निभः । विचचार महारण्ये घोरः शकुनि-लुब्धकः

arimardano 'bravīt-katham etat ? krūrākṣaḥ kathayati- kathā 7 kapota-lubdhaka-kathā kaścid kṣudra-samācāraḥ prāṇināṃ kāla-sannibhaḥ | vicacāra mahāraṇye ghoraḥ śakuni-lubdhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव कश्चित् सुहृत् तस्य न सम्बन्धी न बान्धवः । स तैः सर्वैः परित्यक्तस् तेन रौद्रेण कर्मणा

naiva kaścit suhṛt tasya na sambandhī na bāndhavaḥ | sa taiḥ sarvaiḥ parityaktas tena raudreṇa karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा- ये नृशंसा दुरात्मनः प्राणिनां प्राण-नाशकाः । उद्वेजनीया भूतानां व्याला इव भवन्ति ते

athavā- ye nṛśaṃsā durātmanaḥ prāṇināṃ prāṇa-nāśakāḥ | udvejanīyā bhūtānāṃ vyālā iva bhavanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पञ्जरकम् आदाय पाशं च लगुडं तथा । नित्यम् एव वनं याति सर्व-प्राणि-विहिंसकः

sa pañjarakam ādāya pāśaṃ ca laguḍaṃ tathā | nityam eva vanaṃ yāti sarva-prāṇi-vihiṃsakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येद्युर् भ्रमतस् तस्य वने कापि कपोतिका । जाता हस्त-गता तां स प्राक्षिपत् पञ्ज्चरान्तरे

anyedyur bhramatas tasya vane kāpi kapotikā | jātā hasta-gatā tāṃ sa prākṣipat pañjcarāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कृष्णा दिशः सर्वा वनस्थस्याभवन् घनैः वात-वृष्टिश् च महतो क्षय-काल इवाभवत्

atha kṛṣṇā diśaḥ sarvā vanasthasyābhavan ghanaiḥ vāta-vṛṣṭiś ca mahato kṣaya-kāla ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स त्रस्त-हृदयः कम्पमानो मुहुर् मुहुः । अन्वेषयन् परित्राणम् आससाद वनस्पतिम्

tataḥ sa trasta-hṛdayaḥ kampamāno muhur muhuḥ | anveṣayan paritrāṇam āsasāda vanaspatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्तं पश्यते यावद् वियद् विमल-तारकम् । प्राप्य वृक्षं वदत्य् एवं यो ऽत्र तिष्ठति कश्चन

muhūrtaṃ paśyate yāvad viyad vimala-tārakam | prāpya vṛkṣaṃ vadaty evaṃ yo 'tra tiṣṭhati kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याहं शरणं प्राप्तः स परित्रातु माम् इति । शीतेन भिद्यमानं च क्षुधया गत-चेतनम्

tasyāhaṃ śaraṇaṃ prāptaḥ sa paritrātu mām iti | śītena bhidyamānaṃ ca kṣudhayā gata-cetanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य तरोः स्कन्धे कपोतः सुचिरोषितः । भार्या-विरहितस् तिष्ठन् विललाप सुदुःखितः

atha tasya taroḥ skandhe kapotaḥ suciroṣitaḥ | bhāryā-virahitas tiṣṭhan vilalāpa suduḥkhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात-वर्षो महान् आसीन् न चागच्छति मे प्रिया । तया विरहितं ह्य् एतच् छून्यम् अद्य गृहं मम

vāta-varṣo mahān āsīn na cāgacchati me priyā | tayā virahitaṃ hy etac chūnyam adya gṛhaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिव्रता पति-प्राणा पत्युः प्रिय-हिते रता । यस्य स्याद् ईदृशी भार्या धन्यः स पुरुषो भुवि

pativratā pati-prāṇā patyuḥ priya-hite ratā | yasya syād īdṛśī bhāryā dhanyaḥ sa puruṣo bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गृहं गृहम् इत्य् आहुर् गृहिणी गृहम् उच्यते । गृहं तु गृहिणी-हीनम् अरण्य-सदृशं मतम्

na gṛhaṃ gṛham ity āhur gṛhiṇī gṛham ucyate | gṛhaṃ tu gṛhiṇī-hīnam araṇya-sadṛśaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्जर-स्था ततः श्रुत्वा भर्तुर् दुःखान्वितं वचः । कपोतिका सुसन्तुष्टा वाक्यं चेदम् अथाह सा

pañjara-sthā tataḥ śrutvā bhartur duḥkhānvitaṃ vacaḥ | kapotikā susantuṣṭā vākyaṃ cedam athāha sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सा स्त्रीत्य् अभिमन्तव्या यस्यां भर्ता न तुष्यति । तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्व-देवताः

na sā strīty abhimantavyā yasyāṃ bhartā na tuṣyati | tuṣṭe bhartari nārīṇāṃ tuṣṭāḥ syuḥ sarva-devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दावाग्निना विदग्धेव स-पुष्प-स्तवका लता । भस्मीभवतु सा नारी यस्यां भर्ता न तुष्यति

dāvāgninā vidagdheva sa-puṣpa-stavakā latā | bhasmībhavatu sā nārī yasyāṃ bhartā na tuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ | amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश् चाब्रवीत्- शृणुष्वावहितः कान्त यत् ते वक्ष्याम्य् अहं हितम् । प्राणैर् अपि त्वया नित्यं संरक्ष्यः शरणागतः

punaś cābravīt- śṛṇuṣvāvahitaḥ kānta yat te vakṣyāmy ahaṃ hitam | prāṇair api tvayā nityaṃ saṃrakṣyaḥ śaraṇāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष शाकुनिकः शेते तवावासं समाश्रितः । शीतार्तश् च क्षुधार्तश् च पूजाम् अस्मै समाचर

eṣa śākunikaḥ śete tavāvāsaṃ samāśritaḥ | śītārtaś ca kṣudhārtaś ca pūjām asmai samācara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयते च- यः सायम् अतिथिं प्राप्तं यथा-शक्ति न पूजयेत् । तस्यासौ दुष्कृतं दत्त्वा सुकृतं चापकर्षति

śrūyate ca- yaḥ sāyam atithiṃ prāptaṃ yathā-śakti na pūjayet | tasyāsau duṣkṛtaṃ dattvā sukṛtaṃ cāpakarṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा चास्मै त्वं कृथा द्वैषं बद्धानेनेति मत्-प्रिया । स्व-कृतैर् एव बद्धाहं प्राक्तनैः कर्म-बन्धनैः

mā cāsmai tvaṃ kṛthā dvaiṣaṃ baddhāneneti mat-priyā | sva-kṛtair eva baddhāhaṃ prāktanaiḥ karma-bandhanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारिद्र्य-रोग-दुःखानि बन्धन-व्यसनानि च । आत्मापराध-वृक्षस्य फलान्य् एतानि देहिनाम्

dāridrya-roga-duḥkhāni bandhana-vyasanāni ca | ātmāparādha-vṛkṣasya phalāny etāni dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् त्वं द्वेषम् उत्सृज्य मद्-बन्धन-समुद्भवम् । धर्मे मनः समाधाय पूजयैनं यथा-विधि

tasmāt tvaṃ dveṣam utsṛjya mad-bandhana-samudbhavam | dharme manaḥ samādhāya pūjayainaṃ yathā-vidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यास् तद्-वचनं श्रुत्वा धर्म-युक्ति-समन्वितम् । उपगम्य ततो ऽधृष्टः कपोतः प्राह लुब्धकम्

tasyās tad-vacanaṃ śrutvā dharma-yukti-samanvitam | upagamya tato 'dhṛṣṭaḥ kapotaḥ prāha lubdhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्र सुस्वागतं तेऽस्तु ब्रूहि किं करवाणि ते । सन्तापश् च न कर्तव्यः स्व-गृहे वर्तते भवान्

bhadra susvāgataṃ te'stu brūhi kiṃ karavāṇi te | santāpaś ca na kartavyaḥ sva-gṛhe vartate bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तद्-वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विहङ्गमम् । कपोत खलु शीतं मे हिम-त्राणं विधीयताम्

tasya tad-vacanaṃ śrutvā pratyuvāca vihaṅgamam | kapota khalu śītaṃ me hima-trāṇaṃ vidhīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गत्वाङ्गारकं नीत्वा पातयामास पावकम् । ततः शुष्केषु पर्णेषु तम् आशु समदीपयत्

sa gatvāṅgārakaṃ nītvā pātayāmāsa pāvakam | tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu tam āśu samadīpayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुसन्दीप्तं ततः कृत्वा तम् आह शरणागतम् । प्रतापयस्व विश्रब्धं स्व-गात्राण्य् अत्र निर्भयः

susandīptaṃ tataḥ kṛtvā tam āha śaraṇāgatam | pratāpayasva viśrabdhaṃ sva-gātrāṇy atra nirbhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गतेन च जीवामो वयं सर्वे वनौकसः । न चास्ति विभवः कश्चिन् नाशये येन ते क्षुधम्

udgatena ca jīvāmo vayaṃ sarve vanaukasaḥ | na cāsti vibhavaḥ kaścin nāśaye yena te kṣudham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रं भरते कश्चिच् छतमन्यो दशापरः । मम त्व् अकृत-पुण्यस्य क्षुद्रस्यात्मापि दुर्भरः

sahasraṃ bharate kaścic chatamanyo daśāparaḥ | mama tv akṛta-puṇyasya kṣudrasyātmāpi durbharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्याप्य् अतिथेर् अन्नं यः प्रदातुं न शक्तिमान् । तस्यानेक-परिक्लेशे गृहे किं वसतः फलम्

ekasyāpy atither annaṃ yaḥ pradātuṃ na śaktimān | tasyāneka-parikleśe gṛhe kiṃ vasataḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तथा साधयाम्य् एतच् छरीरं दुःख-जीवितम् । यथा भूयो न वक्ष्यामि नास्तीत्य् अर्थि-समागमे

tat tathā sādhayāmy etac charīraṃ duḥkha-jīvitam | yathā bhūyo na vakṣyāmi nāstīty arthi-samāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निनिन्दि किलात्मानं न तु तं लुब्धकं पुनः । उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय

sa ninindi kilātmānaṃ na tu taṃ lubdhakaṃ punaḥ | uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा स धर्मात्मा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । तम् अग्निं सम्परिक्रम्य प्रविवेश स्व-वेश्मवत्

evam uktvā sa dharmātmā prahṛṣṭenāntarātmanā | tam agniṃ samparikramya praviveśa sva-veśmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तं लुब्धको दृष्ट्वा कृपया पीडितो भृशम् । कपोतम् अग्नौ पतितं वाक्यम् एतद् अभाषत

tatas taṃ lubdhako dṛṣṭvā kṛpayā pīḍito bhṛśam | kapotam agnau patitaṃ vākyam etad abhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः करोति नरः पापं न तस्यात्मा ध्रुवं प्रियः । आत्मना हि कृतं पापम् आत्मनैव हि भुज्यते

yaḥ karoti naraḥ pāpaṃ na tasyātmā dhruvaṃ priyaḥ | ātmanā hi kṛtaṃ pāpam ātmanaiva hi bhujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहं पाप-मतिश् चैव पाप-कर्म-रतः सदा । पतिष्यामि महा-घोरे नरके नात्र संशयः

so 'haṃ pāpa-matiś caiva pāpa-karma-rataḥ sadā | patiṣyāmi mahā-ghore narake nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं मम नृशंसस्य प्रत्यादर्शः सुदर्शितः । प्रयच्छता स्व-मांसानि कपोतेन महात्मना

nūnaṃ mama nṛśaṃsasya pratyādarśaḥ sudarśitaḥ | prayacchatā sva-māṃsāni kapotena mahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य-प्रभृति देहं स्वं सर्व-भोग-विवर्जितम् । तोयं स्वल्पं यथा ग्रीष्मः शोषयिष्याम्य् अहं पुनः

adya-prabhṛti dehaṃ svaṃ sarva-bhoga-vivarjitam | toyaṃ svalpaṃ yathā grīṣmaḥ śoṣayiṣyāmy ahaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीत-वातातप-सहः कृशाङ्गो मलिनस् तथा । उपवासैर् बहुविधैश् चरिष्ये धर्मम् उत्तमम् ॥पन्च् ३।१७४॥ ततो यष्टिं शलाकां च जालकं पञ्जरं तथा । बभञ्ज लुब्धको दीनां कापोतीं च मुमोच ताम्

śīta-vātātapa-sahaḥ kṛśāṅgo malinas tathā | upavāsair bahuvidhaiś cariṣye dharmam uttamam ||Panc 3.174|| tato yaṣṭiṃ śalākāṃ ca jālakaṃ pañjaraṃ tathā | babhañja lubdhako dīnāṃ kāpotīṃ ca mumoca tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लुब्धकेन ततो मुक्ता दृष्ट्वाग्नौ पतितं पतिम् । कपोती विललापार्ता शोक-सन्तप्त-मानसा

lubdhakena tato muktā dṛṣṭvāgnau patitaṃ patim | kapotī vilalāpārtā śoka-santapta-mānasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कार्यम् अद्य मे नाथ जीवितेन त्वया विना । दीनायाः पति-हीनायाः किं नार्या जीविते फलम्

na kāryam adya me nātha jīvitena tvayā vinā | dīnāyāḥ pati-hīnāyāḥ kiṃ nāryā jīvite phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानो दर्पस् त्व् अहङ्कारः कुलं पूजा च बन्धुषु । दास-भृत्य-जनेष्व् आज्ञा वैधव्येन प्रणश्यति

māno darpas tv ahaṅkāraḥ kulaṃ pūjā ca bandhuṣu | dāsa-bhṛtya-janeṣv ājñā vaidhavyena praṇaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विलप्य बहुशः कृपणं भृश-दुःखिता । पतिव्रता सुसन्दीप्तं तम् एवाग्निं विवेश सा

evaṃ vilapya bahuśaḥ kṛpaṇaṃ bhṛśa-duḥkhitā | pativratā susandīptaṃ tam evāgniṃ viveśa sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दिव्याम्बर-धरा दिव्याभरण-भूषिता । भर्तारं सा विमानस्थं ददर्श स्वं कपोतिका

tato divyāmbara-dharā divyābharaṇa-bhūṣitā | bhartāraṃ sā vimānasthaṃ dadarśa svaṃ kapotikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि दिव्य-तनुर् भूत्वा यथार्थम् इदम् अब्रवीत् । अहो माम् अनुगच्छन्त्या कृतं साधु शुभे त्वया

so 'pi divya-tanur bhūtvā yathārtham idam abravīt | aho mām anugacchantyā kṛtaṃ sādhu śubhe tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिस्रः कोट्यो ऽर्ध-कोटी च यानि रोमाणि मानुषे । तावत् कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति

tisraḥ koṭyo 'rdha-koṭī ca yāni romāṇi mānuṣe | tāvat kālaṃ vaset svarge bhartāraṃ yānugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपोत-देहः सूर्यास्ते प्रत्यहं सुखम् अन्वभूत् । कपोत-देहवत्सासीत् प्राक् पुण्य-प्रभवं हितम्

kapota-dehaḥ sūryāste pratyahaṃ sukham anvabhūt | kapota-dehavatsāsīt prāk puṇya-prabhavaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षाविष्टस् ततो व्याधो विवेश च वनं धनम् । प्राणि-हिंसां परित्यज्य बहु-निर्वेदवान् भृशम्

harṣāviṣṭas tato vyādho viveśa ca vanaṃ dhanam | prāṇi-hiṃsāṃ parityajya bahu-nirvedavān bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दावानलं दृष्ट्वा विवेश विरताशयः । निर्दग्ध-कल्मषो भूत्वा स्वर्ग-सौख्यम् अवाप्तवान्

tatra dāvānalaṃ dṛṣṭvā viveśa viratāśayaḥ | nirdagdha-kalmaṣo bhūtvā svarga-saukhyam avāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽहं ब्रवीमि-श्रूयते हि कपोतेन (१३४) इत्य् आदि । तच् छ्रुत्वारिमर्दनो दीप्ताक्षं पृष्टवान्-एवम् अवस्थिते किं भवान् मन्यते ? सो ऽब्रवीत्-देव ! न हन्तव्य एवायम् । यतः- या ममोद्विजते नित्यं सा ममाद्यावगूहते । प्रिय-कारक भद्रं ते यन् ममास्ति हरस्व तत्

ato 'haṃ bravīmi-śrūyate hi kapotena (134) ity ādi | tac chrutvārimardano dīptākṣaṃ pṛṣṭavān-evam avasthite kiṃ bhavān manyate ? so 'bravīt-deva ! na hantavya evāyam | yataḥ- yā mamodvijate nityaṃ sā mamādyāvagūhate | priya-kāraka bhadraṃ te yan mamāsti harasva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोरेण चाप्य् उक्तम्- हर्तव्यं ते न पश्यामि हर्तव्यं चेद् भविष्यति । पुनर् अप्य् आगमिष्यामि यदीयं नावगूहते

coreṇa cāpy uktam- hartavyaṃ te na paśyāmi hartavyaṃ ced bhaviṣyati | punar apy āgamiṣyāmi yadīyaṃ nāvagūhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिमर्दनः पृष्टवान्-का च नावगूहते ? कश् चायं चौरः ? इति विस्तरतः श्रोतुम् इच्छामि । दीप्ताक्षः कथयति- कथा ८ कामातुर-वणिक्-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने कामातुरो नाम वृद्ध-वणिक् । तेन च कामोपहृत-चेतसा, मृत-भार्येण काचिन् निर्धन-वणिक्-सुता, प्रभूतं धनं दत्त्वोद्वाहिता । अथ सा दुःखाभिभूता तं वृद्ध-वणिजं द्रष्टुम् अपि न शशाक । युक्तं चैतत्- श्वेतं पदं शिरसि यत् तु शिरोरुहाणां स्थानं परं परिभवस्य तद् एव पुंसाम् । आरोपितास्थि-शकलं परिहृत्य यान्ति चाण्डाल-कूपम् इव दूरतरं तरुण्यः

arimardanaḥ pṛṣṭavān-kā ca nāvagūhate ? kaś cāyaṃ cauraḥ ? iti vistarataḥ śrotum icchāmi | dīptākṣaḥ kathayati- kathā 8 kāmātura-vaṇik-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne kāmāturo nāma vṛddha-vaṇik | tena ca kāmopahṛta-cetasā, mṛta-bhāryeṇa kācin nirdhana-vaṇik-sutā, prabhūtaṃ dhanaṃ dattvodvāhitā | atha sā duḥkhābhibhūtā taṃ vṛddha-vaṇijaṃ draṣṭum api na śaśāka | yuktaṃ caitat- śvetaṃ padaṃ śirasi yat tu śiroruhāṇāṃ sthānaṃ paraṃ paribhavasya tad eva puṃsām | āropitāsthi-śakalaṃ parihṛtya yānti cāṇḍāla-kūpam iva dūrataraṃ taruṇyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- गात्रं सङ्कुचितं गतिर् विगलिता दन्ताश् च नाशङ्गता दृष्टिर् भ्राम्यति रूपम् अप्य् उपहतं वक्त्रं च लालायते । वाक्यं नैव करोति बान्धव-जनः पत्नी न शुश्रूषते धिक् कष्टं जरयाभिभूत-पूरुषं पुत्रो ऽप्य् अवज्ञायते

tathā ca- gātraṃ saṅkucitaṃ gatir vigalitā dantāś ca nāśaṅgatā dṛṣṭir bhrāmyati rūpam apy upahataṃ vaktraṃ ca lālāyate | vākyaṃ naiva karoti bāndhava-janaḥ patnī na śuśrūṣate dhik kaṣṭaṃ jarayābhibhūta-pūruṣaṃ putro 'py avajñāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदाचित् सा तेन सहैकशयने पराङ्मुखी यावत् तिष्ठति तावद् गृहे चौरः प्रविष्टः । सापि तं चौरं दृष्ट्वा भय-व्याकुलिता वृद्धम् अपि तं पतिं गाढं समालिलिङ्ग । सो ऽपि विस्मयात् पुलकाञ्चित-सर्व-गात्रश् चिन्तयामास-अहो किम् एषा माम् अद्यावगूहते ? यावन् निपुणतया पश्यति तावत् गृह-कोणैक-देशे चौरं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत्-नूनम् एषास्य भयान् माम् आलिङ्गति इति ज्ञात्वा तं चौरम् आह-या ममोद्विजते (१८६) इत्य् आदि । तच् छ्रुत्वा चौरो ऽप्य् आह-हर्तव्यं ते न पश्यामि (१८७) इत्य् आदि । तस्माच् चौरस्याप्य् उपकारः श्रेयश् चिन्त्यते किं पुनः शरणागतस्य । अपि चायं तैर् विप्रकृतो ऽस्माकम् एव पुष्टये भविष्यति तदीय-रन्ध्र-दर्शनाय चेति अनेन कारणेनायम् अवध्य इति । एतद् आकर्ण्यारिमर्दनो ऽन्यं सचिवं वक्रनासं पप्रच्छ-भद्र ! साम्प्रतम् एवं स्थिते किं करणीयम् इति ? सो ऽब्रवीत्-देव ! अवध्यो ऽयम् । यतः- शत्रवो ऽपि हितार्थैव विवदन्तः परस्परम् । चौरेण जीवितं दत्तं राक्षसेन तु गो-युगम्

atha kadācit sā tena sahaikaśayane parāṅmukhī yāvat tiṣṭhati tāvad gṛhe cauraḥ praviṣṭaḥ | sāpi taṃ cauraṃ dṛṣṭvā bhaya-vyākulitā vṛddham api taṃ patiṃ gāḍhaṃ samāliliṅga | so 'pi vismayāt pulakāñcita-sarva-gātraś cintayāmāsa-aho kim eṣā mām adyāvagūhate ? yāvan nipuṇatayā paśyati tāvat gṛha-koṇaika-deśe cauraṃ dṛṣṭvā vyacintayat-nūnam eṣāsya bhayān mām āliṅgati iti jñātvā taṃ cauram āha-yā mamodvijate (186) ity ādi | tac chrutvā cauro 'py āha-hartavyaṃ te na paśyāmi (187) ity ādi | tasmāc caurasyāpy upakāraḥ śreyaś cintyate kiṃ punaḥ śaraṇāgatasya | api cāyaṃ tair viprakṛto 'smākam eva puṣṭaye bhaviṣyati tadīya-randhra-darśanāya ceti anena kāraṇenāyam avadhya iti | etad ākarṇyārimardano 'nyaṃ sacivaṃ vakranāsaṃ papraccha-bhadra ! sāmpratam evaṃ sthite kiṃ karaṇīyam iti ? so 'bravīt-deva ! avadhyo 'yam | yataḥ- śatravo 'pi hitārthaiva vivadantaḥ parasparam | caureṇa jīvitaṃ dattaṃ rākṣasena tu go-yugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिमर्दनः प्राह-कथम् एतत् ? वक्रनासः कथयति- कथा १० द्रोणाख्य-ब्राह्मण-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने दरिद्रो द्रोण-नामा ब्राह्मणः, प्रतिग्रह-धनः सततं विशिष्ट-वस्त्रानुलेपन-गन्ध-माल्यालङ्कार-ताम्बूलादि-भोग-परिवर्जितः, प्ररूढ-केश-श्मश्रु-नख-रोमोपचितः, शीतोष्ण-वात-वर्षादिभिः परिशोषित-शरीरः, तस्य च केनापि यजमानेनानुकम्पया शिशु-गो-युगं दत्तम् । ब्राह्मणेन च बाल-भावाद् आरभ्य याचित-घृत-तैल-यवसादिभिः संवर्ध्य सुपुष्टं कृतम् । तच् च दृष्ट्वा सहसैव कश्चिच् चौरश् चिन्तितवान्-अहम् अस्य ब्राह्मणस्य गो-युगम् इदम् अपहरिष्यामि । इति निश्चित्य निशायां बन्धन-पाशं गृहीत्वा, यावत् प्रस्थितस् तावद् अर्ध-मार्गे प्रविरल-तीक्ष्ण-दन्त-पङ्क्तिर् उन्नत-नासा-वंशः, प्रकट-रक्तान्त-नयनः उपचित-स्नायु-सन्ततनत-गात्रः शुष्क-कपोलः सुहुत-हुतवह-पिङ्गल-श्मश्रु-केश-शरीरः कश्चिद् दृष्टः । दृष्ट्वा च तं तीव्र-भय-त्रस्तो चौरो ऽब्रवीत्-को भवान् ? इति । सो ऽब्रवीत्-अहं क्रूर-कर्मा चौरो दरिद्र-ब्राह्मणस्य गो-युगं हर्तुं प्रस्थितो ऽस्मि । अथ जात-प्रत्ययो राक्षसो ऽब्रवीत्-भद्र ! षष्ठाह्न-कालिको ऽहम् । अतस् तम् एव ब्राह्मणम् अद्य भक्षयिष्यामि । अथ तौ तत्र गत्वैकान्ते कान्लम् अन्वेषयन्तौ स्थितौ । प्रसुप्ते च ब्राह्मणे तद्-भक्षणार्थं प्रस्थितं राक्षसं दृष्ट्वा चौरो ऽब्रवीत्-भद्र ! नैषन्यायो यतो गो-युगे मयापहृते पश्चात् त्वम् एनं ब्राह्मणं भक्षय । सो ऽब्रवीत्-कदाचिद् अयं ब्राह्मणो गो-शब्देन बुध्येत तदानर्थको ऽयं ममारम्भः स्यात् । चौरो ऽप्य् अब्रवीत्-तवापि यदि भक्षणायोपस्थितस्य एको ऽप्य् अन्तरायः स्यात् । तदाहम् अपि न शक्नोमि गो-युगम् अपहर्तुम् । अतः प्रथमं मयापहृते गो-युगे पश्चात् त्वया ब्राह्मणो भक्षितव्यः । इत्थं चाहम् अहमिकया तयोर् विवदतोः समुत्पन्ने द्वैधे प्रतिरव-वशाद् ब्राह्मणो जजागार । अथ तं चौरो ऽब्रवीत्-ब्राह्मण ! त्वाम् एवायं राक्षसो भक्षयितुम् इच्छति इति । राक्षसो ऽप्य् आह-ब्राह्मण ! चौरो ऽयं गो-युगं तेऽपहर्तुम् इच्छति । एवं श्रुत्वोत्थाय ब्राह्मणः सावधानो भूत्वेष्ट-देवता-मन्त्र-ध्यानेनात्मानं राक्षसाद् उद्गूर्ण-लगुडेन चौराद् गो-युगं ररक्ष । अतो ऽहं ब्रवीमि-शत्रवो ऽपि हितार्थैव (१९०) इति । अथ तस्य वचनम् अवधार्यारिमर्दनः पुनर् अपि प्राकारकर्णम् अपृच्छत्-कथय, किम् अत्र मन्यते भवान् ? सो ऽब्रवीत्-देव ! अवध्य एवायम्, यतो रक्षितेनानेन कदाचित् परस्पर-प्रीत्या कालः सुखेन गच्छति । उक्तं च- परस्परस्य मर्माणि ये न रक्षन्ति जन्तवः । त एव निधनं यान्ति वल्मीकोदर-सर्पवत्

arimardanaḥ prāha-katham etat ? vakranāsaḥ kathayati- kathā 10 droṇākhya-brāhmaṇa-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne daridro droṇa-nāmā brāhmaṇaḥ, pratigraha-dhanaḥ satataṃ viśiṣṭa-vastrānulepana-gandha-mālyālaṅkāra-tāmbūlādi-bhoga-parivarjitaḥ, prarūḍha-keśa-śmaśru-nakha-romopacitaḥ, śītoṣṇa-vāta-varṣādibhiḥ pariśoṣita-śarīraḥ, tasya ca kenāpi yajamānenānukampayā śiśu-go-yugaṃ dattam | brāhmaṇena ca bāla-bhāvād ārabhya yācita-ghṛta-taila-yavasādibhiḥ saṃvardhya supuṣṭaṃ kṛtam | tac ca dṛṣṭvā sahasaiva kaścic cauraś cintitavān-aham asya brāhmaṇasya go-yugam idam apahariṣyāmi | iti niścitya niśāyāṃ bandhana-pāśaṃ gṛhītvā, yāvat prasthitas tāvad ardha-mārge pravirala-tīkṣṇa-danta-paṅktir unnata-nāsā-vaṃśaḥ, prakaṭa-raktānta-nayanaḥ upacita-snāyu-santatanata-gātraḥ śuṣka-kapolaḥ suhuta-hutavaha-piṅgala-śmaśru-keśa-śarīraḥ kaścid dṛṣṭaḥ | dṛṣṭvā ca taṃ tīvra-bhaya-trasto cauro 'bravīt-ko bhavān ? iti | so 'bravīt-ahaṃ krūra-karmā cauro daridra-brāhmaṇasya go-yugaṃ hartuṃ prasthito 'smi | atha jāta-pratyayo rākṣaso 'bravīt-bhadra ! ṣaṣṭhāhna-kāliko 'ham | atas tam eva brāhmaṇam adya bhakṣayiṣyāmi | atha tau tatra gatvaikānte kānlam anveṣayantau sthitau | prasupte ca brāhmaṇe tad-bhakṣaṇārthaṃ prasthitaṃ rākṣasaṃ dṛṣṭvā cauro 'bravīt-bhadra ! naiṣanyāyo yato go-yuge mayāpahṛte paścāt tvam enaṃ brāhmaṇaṃ bhakṣaya | so 'bravīt-kadācid ayaṃ brāhmaṇo go-śabdena budhyeta tadānarthako 'yaṃ mamārambhaḥ syāt | cauro 'py abravīt-tavāpi yadi bhakṣaṇāyopasthitasya eko 'py antarāyaḥ syāt | tadāham api na śaknomi go-yugam apahartum | ataḥ prathamaṃ mayāpahṛte go-yuge paścāt tvayā brāhmaṇo bhakṣitavyaḥ | itthaṃ cāham ahamikayā tayor vivadatoḥ samutpanne dvaidhe pratirava-vaśād brāhmaṇo jajāgāra | atha taṃ cauro 'bravīt-brāhmaṇa ! tvām evāyaṃ rākṣaso bhakṣayitum icchati iti | rākṣaso 'py āha-brāhmaṇa ! cauro 'yaṃ go-yugaṃ te'pahartum icchati | evaṃ śrutvotthāya brāhmaṇaḥ sāvadhāno bhūtveṣṭa-devatā-mantra-dhyānenātmānaṃ rākṣasād udgūrṇa-laguḍena caurād go-yugaṃ rarakṣa | ato 'haṃ bravīmi-śatravo 'pi hitārthaiva (190) iti | atha tasya vacanam avadhāryārimardanaḥ punar api prākārakarṇam apṛcchat-kathaya, kim atra manyate bhavān ? so 'bravīt-deva ! avadhya evāyam, yato rakṣitenānena kadācit paraspara-prītyā kālaḥ sukhena gacchati | uktaṃ ca- parasparasya marmāṇi ye na rakṣanti jantavaḥ | ta eva nidhanaṃ yānti valmīkodara-sarpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिमर्दनो ऽब्रवीत्-कथम् एतत् ? प्राकारकर्णः कथयति- कथा १० वल्मीकोदर-गत-सर्प-कथा अस्ति कस्मिंश्चिन् नगरे देवशक्तिर् नाम राजा । तस्य च पुत्रो जठर-वल्मीकाश्रयेणोरगेण प्रतिदिनं प्रत्यङ्गं क्षीयते । अनेकोपचारैः सद्-वैद्यैः सच्-छास्त्रोपदिष्टौषध-युक्त्यापि चिकित्स्यमानो न स्वास्थ्यम् एति । अथासौ राजपुत्रो निर्वेदाद् देशान्तरं गतः । कस्मिंश्चिन् नगरे भिक्षाटनं कृत्वा महति देवालये कालं यापयति । अथ तत्र नगरे बलिर् नाम राजास्ते । तस्य च द्वे दुहितरौ यौवन-स्थे तिष्ठतः । ते च प्रतिदिवसम् आदित्योदये पितुः पादान्तिकम् आगत्य नमस्कारं चक्रतुः । तत्र चैकाब्रवीत्-विजयस्व महाराज ! यस्य प्रसादात् सर्वं सुखं लभ्यते । द्वितीया तु-विहितं भुङ्क्ष्व महाराज ! इति ब्रवीति । तच् छ्रुत्वा प्रकुपितो राजाब्रवीत्-भो मन्त्रिणः ! एनां दुष्ट-भाषिणीं कुमारिकां कस्यचिद् वैदेशिकस्य प्रयच्छत तेन निज-विहितम् इयम् एव भुङ्क्ते । अथ तथेति प्रतिपद्याल्प-परिवारा सा कुमारिका मन्त्रिभिस् तस्य देव-कुलाश्रित-राज-पुत्रस्य प्रतिपादिता । सापि प्रहृष्ट-मनसा तं पतिं देववत् प्रतिपद्यादाय चान्य-विषयं गता । ततः कस्मिंश्चिद् दूरतर-नगर-प्रदेशे तडाग-तटे राज-पुत्रम् आवास-रक्षायै निरूप्य स्वयं च घृत-तैल-लवण-तण्डुलादि-क्रय-निमित्तं स-परिवारा गता । कृत्वा च क्रय-विक्रयं यावद् आगच्छति तावत् स राज-पुत्रो वल्मीकोपरि कृत-मूर्धा प्रसुप्तः । तस्य च मुखाद् भुजगः फणां निष्कास्य वायुम् अश्नाति । तत्रैव च वल्मीकेऽपरः सर्पो निष्क्रम्य तथैवासीत् । अथ तयोः परस्पर-दर्शनेन क्रोध-संरक्त-लोचनयोर् मध्याद् वल्मीकस्थेन सर्पेणोक्तम्-भो भो दुरात्मन् ! कथं सुन्दर-सर्वाङ्गं राज-पुत्रम् इत्थं कदर्थयसि ? मुखस्थो ऽरिर् अब्रवीत्-भो भोः ! त्वयापि दुरात्मनास्य वल्मीकस्य मध्ये कथम् इदं दूषितं हाटक-पूर्णं कलश-युगलम् इत्य् एवं परस्परस्य मर्माण्य् उद्घाटितवन्तौ । पुनर् वल्मीकस्थो ऽहिर् अब्रवीत्-भो दुरात्मन् ! भेषजम् इदं ते किं को ऽपि न जानाति यज् जीर्णोत्कालित-काञ्जिका-राजिका-पानेन भवान् विनाशम् उपयाति । अथोदरस्थो ऽहिर् अब्रवीत्-तवाप्य् एतद् भेषजं किं कश्चिद् अपि न वेत्ति यद् उष्ण-तैलेन महोष्णोदकेन वा तव विनाशः स्याद् इति । एवं च सा राज-कन्या विटपान्तरिता तयोः परस्परालापान् मर्म-मयान् आकर्ण्य तथैवानुष्ठितवती । विधाय व्यङ्गं नीरोगं भर्तारं निधिं च परमम् आसाद्य स्वदेशाभिमुखं प्रायात् । पितृ-मातृ-स्वजनैः प्रतिपूजिता विहितोपभोगं प्राप्य सुखेनावस्थिता । अतो ऽहं ब्रवीमि-परस्परस्य मर्माणि इति । तच् च श्रुत्वा स्वयम् अरिर्दनो ऽप्य् एवं समर्थितवान् । तथा चानुष्ठितम् । दृष्ट्वान्तर्-लीनं विहस्य रक्ताक्षः पुनर् अब्रवीत्-कष्टम् । विनाशितो ऽयं भवद्भिर् अन्यायेन स्वामी । उक्तं च- अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूज्यानां तु विमानना । त्रीणि तत्र प्रवर्तन्ते दुर्भिक्षं मरणं भयम्

arimardano 'bravīt-katham etat ? prākārakarṇaḥ kathayati- kathā 10 valmīkodara-gata-sarpa-kathā asti kasmiṃścin nagare devaśaktir nāma rājā | tasya ca putro jaṭhara-valmīkāśrayeṇorageṇa pratidinaṃ pratyaṅgaṃ kṣīyate | anekopacāraiḥ sad-vaidyaiḥ sac-chāstropadiṣṭauṣadha-yuktyāpi cikitsyamāno na svāsthyam eti | athāsau rājaputro nirvedād deśāntaraṃ gataḥ | kasmiṃścin nagare bhikṣāṭanaṃ kṛtvā mahati devālaye kālaṃ yāpayati | atha tatra nagare balir nāma rājāste | tasya ca dve duhitarau yauvana-sthe tiṣṭhataḥ | te ca pratidivasam ādityodaye pituḥ pādāntikam āgatya namaskāraṃ cakratuḥ | tatra caikābravīt-vijayasva mahārāja ! yasya prasādāt sarvaṃ sukhaṃ labhyate | dvitīyā tu-vihitaṃ bhuṅkṣva mahārāja ! iti bravīti | tac chrutvā prakupito rājābravīt-bho mantriṇaḥ ! enāṃ duṣṭa-bhāṣiṇīṃ kumārikāṃ kasyacid vaideśikasya prayacchata tena nija-vihitam iyam eva bhuṅkte | atha tatheti pratipadyālpa-parivārā sā kumārikā mantribhis tasya deva-kulāśrita-rāja-putrasya pratipāditā | sāpi prahṛṣṭa-manasā taṃ patiṃ devavat pratipadyādāya cānya-viṣayaṃ gatā | tataḥ kasmiṃścid dūratara-nagara-pradeśe taḍāga-taṭe rāja-putram āvāsa-rakṣāyai nirūpya svayaṃ ca ghṛta-taila-lavaṇa-taṇḍulādi-kraya-nimittaṃ sa-parivārā gatā | kṛtvā ca kraya-vikrayaṃ yāvad āgacchati tāvat sa rāja-putro valmīkopari kṛta-mūrdhā prasuptaḥ | tasya ca mukhād bhujagaḥ phaṇāṃ niṣkāsya vāyum aśnāti | tatraiva ca valmīke'paraḥ sarpo niṣkramya tathaivāsīt | atha tayoḥ paraspara-darśanena krodha-saṃrakta-locanayor madhyād valmīkasthena sarpeṇoktam-bho bho durātman ! kathaṃ sundara-sarvāṅgaṃ rāja-putram itthaṃ kadarthayasi ? mukhastho 'rir abravīt-bho bhoḥ ! tvayāpi durātmanāsya valmīkasya madhye katham idaṃ dūṣitaṃ hāṭaka-pūrṇaṃ kalaśa-yugalam ity evaṃ parasparasya marmāṇy udghāṭitavantau | punar valmīkastho 'hir abravīt-bho durātman ! bheṣajam idaṃ te kiṃ ko 'pi na jānāti yaj jīrṇotkālita-kāñjikā-rājikā-pānena bhavān vināśam upayāti | athodarastho 'hir abravīt-tavāpy etad bheṣajaṃ kiṃ kaścid api na vetti yad uṣṇa-tailena mahoṣṇodakena vā tava vināśaḥ syād iti | evaṃ ca sā rāja-kanyā viṭapāntaritā tayoḥ parasparālāpān marma-mayān ākarṇya tathaivānuṣṭhitavatī | vidhāya vyaṅgaṃ nīrogaṃ bhartāraṃ nidhiṃ ca paramam āsādya svadeśābhimukhaṃ prāyāt | pitṛ-mātṛ-svajanaiḥ pratipūjitā vihitopabhogaṃ prāpya sukhenāvasthitā | ato 'haṃ bravīmi-parasparasya marmāṇi iti | tac ca śrutvā svayam arirdano 'py evaṃ samarthitavān | tathā cānuṣṭhitam | dṛṣṭvāntar-līnaṃ vihasya raktākṣaḥ punar abravīt-kaṣṭam | vināśito 'yaṃ bhavadbhir anyāyena svāmī | uktaṃ ca- apūjyā yatra pūjyante pūjyānāṃ tu vimānanā | trīṇi tatra pravartante durbhikṣaṃ maraṇaṃ bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- प्रत्यक्षेऽपि कृते पापे मूर्खः साम्ना प्रशाम्यति । रथ-कारः स्वकां भार्यां सजारां शिरसावहत्

tathā ca- pratyakṣe'pi kṛte pāpe mūrkhaḥ sāmnā praśāmyati | ratha-kāraḥ svakāṃ bhāryāṃ sajārāṃ śirasāvahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रिणः प्राहुः-कथम् एतत् ? रक्ताक्षः कथयति- कथा ११ वीरवर-रथकार-तत्-पत्नी-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने वीरवरो नाम रथकारः । तस्य भार्या कामदमनी । सा पुंश्चली जनापवाद-संयुक्ता । सो ऽपि तस्याः परीक्षणार्थं व्यचिन्तयत्-अथ मयास्याः परीक्षणं कर्तव्यम् । उक्तं च- यदि स्यात् पावकः शीतः प्रोष्णी वा शश-लाञ्छनः । स्त्रीणां तदा सतीत्वं स्याद् यदि स्याद् दुर्जनो हितः

mantriṇaḥ prāhuḥ-katham etat ? raktākṣaḥ kathayati- kathā 11 vīravara-rathakāra-tat-patnī-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne vīravaro nāma rathakāraḥ | tasya bhāryā kāmadamanī | sā puṃścalī janāpavāda-saṃyuktā | so 'pi tasyāḥ parīkṣaṇārthaṃ vyacintayat-atha mayāsyāḥ parīkṣaṇaṃ kartavyam | uktaṃ ca- yadi syāt pāvakaḥ śītaḥ proṣṇī vā śaśa-lāñchanaḥ | strīṇāṃ tadā satītvaṃ syād yadi syād durjano hitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानामि चैनां लोक-वचनाद् असतीम् । उक्तं च- यच् च वेदेषु शास्त्रेषु न दृष्टं न च संश्रुतम् । तत् सर्वं वेत्ति लोको ऽयं यत् स्याद् ब्रह्माण्ड-मध्यगम्

jānāmi caināṃ loka-vacanād asatīm | uktaṃ ca- yac ca vedeṣu śāstreṣu na dṛṣṭaṃ na ca saṃśrutam | tat sarvaṃ vetti loko 'yaṃ yat syād brahmāṇḍa-madhyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सम्प्रधार्य भार्याम् अवोचत्-प्रिये ! प्रभातेऽहं ग्रामान्तरं यास्यामि । तत्र कतिचिद् दिनानि लगिष्यन्ति । तत् त्वया किम् अपि पाथेयं मम योग्यं विधेयम् । सापि तद्-वचनं श्रुत्वा हर्षित-चित्ता । औत्सुक्यात् सर्व-कार्याणि सन्त्यज्य सिद्धम् अन्नं घृत-शर्करा-प्रायम् अकरोत् । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- दुर्दिवसे घन-तिमिरे वर्षति जलदे महाटवी-प्रभृतौ । पत्युर् विदेश-गमने परम-सुखं जघन-चपलायाः

evaṃ sampradhārya bhāryām avocat-priye ! prabhāte'haṃ grāmāntaraṃ yāsyāmi | tatra katicid dināni lagiṣyanti | tat tvayā kim api pātheyaṃ mama yogyaṃ vidheyam | sāpi tad-vacanaṃ śrutvā harṣita-cittā | autsukyāt sarva-kāryāṇi santyajya siddham annaṃ ghṛta-śarkarā-prāyam akarot | athavā sādhv idam ucyate- durdivase ghana-timire varṣati jalade mahāṭavī-prabhṛtau | patyur videśa-gamane parama-sukhaṃ jaghana-capalāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथासौ प्रत्यूषे उत्थाय स्व-गृहान् निर्गतः सापि तं प्रस्थितं विज्ञाय प्रहसित-वदनाङ्ग-संस्कारं कुर्वाणा कथञ्चित् तं दिवसम् अत्यवाहयत् । अथ पूर्व-परिचित-विट-गृहे गत्वा तं प्रत्युक्तवती-स दुरात्मा मे पतिर् ग्रामान्तरं गतः । तत् त्वयास्मद्-गृहे प्रसुप्ते जने समागन्तव्यम् । तथानुष्ठिते स रथकारो ऽरण्ये दिनम् अतिवाह्य प्रदोषे स्व-गृहेऽपद्वारेण प्रविश्य शय्याधस्-तले निभृतो भूत्वा स्थितः । एतस्मिन्न् अन्तरे स देवदत्तः समागत्य तत्र शयने उपविष्टः । दृष्ट्वा रोषाविष्ट-चित्तो रथकारो व्यचिन्तयत्-किम् एनम् उत्थाय हन्मि ? अथवा हेलयैव प्रसुप्तौ द्वाव् अप्य् एतौ व्यापादयामि ? परं पश्यामि तावद् अस्याश् चेष्टितम् । शृणोमि चानेन सहालापम् । अत्रान्तरे सा गृह-द्वारं निभृतं पिधाय शयन-तलम् आरूढा । तस्यास् तत्रारोहयन्त्या रथकार-शरीरे पादो विलग्नः । ततः सा व्यचिन्तयत्-नूनम् एतेन दुरात्मना रथकारेण मत्-परीक्षणार्थं भाव्यम् । ततः स्त्री-चरित्र-विज्ञानं किम् अपि करोमि । एवं तस्याश् चिन्तयन्या स देवदत्तः स्पर्शोत्सुको बभूव । अथ तया कृताञ्जलि-पुटयाभिहितं-भोः महानुभाव ! न मे शरीरं त्वया स्पर्शनीयं यतो ऽहं पतिव्रता महासती च । नो चेच् छापं दत्त्वा त्वां बह्स्मसात्करिष्यामि । स आह-यद्य् एवं तर्हि त्वया किम् अहम् आहूतः ? साब्रवीत्-भोः शृणुष्वैकाग्र-मनाः । अहम् अद्य प्रत्यूषे देवता-दर्शनार्थं चण्ड्कायतनं गता तत्राकस्मात् खे वाणी सञ्जाता-पुत्रि किं करोमि ? भक्तासि मे त्वं, परं षण्मासाभ्यन्तरे विधि-नियोगाद् विधवा भविष्यसि । ततो मयाभिहितं-भगवति ! यथा त्वम् आपदं वेत्सि, तथा तत्-प्रतीकारम् अपि जानासि । तद् अस्ति कश्चिद् उपायो येन मे पतिः शत-संवत्सर-जीवी भवति ? ततस् तयाभिहितम्-वत्से, सन्न् अपि नास्ति, यतस् तवायत्तः स प्रतीकारः । तच् छ्रुत्वा मयाभिहितम्-देवि ! यदि तन् मम प्राणैर् भवति तद् आदेशय येन करोमि । अथ देव्याभिहितम्-यद्य् अद्य पर-पुरुषेण सहैकस्मिन् शयने समारुह्यालिङ्गनं करोषि तत् तव भर्तृ-सक्तो ऽपमृत्युस् तस्य सञ्चरति । भर्तापि तेन पुनर् वर्ष-शतं जीवति । तेन त्वं मयाभ्यर्थितः । तद् यत् किञ्चित् कर्तु-मनास् तत् कुरुष्व । न हि देवता-वचनम् अन्यथा भविष्यतीति निश्चयः । ततो ऽन्तर्हास-विकास-मुखः स तद्-उचितम् आचचार । सो ऽपि रथकारो मूर्खस् तस्यास् तद्-वचनम् आकर्ण्य पुलकाञ्चित-तनुः शय्याधस्तलान् निष्क्रम्य ताम् उवाच-साधु पतिव्रते ! साधु कुल-नन्दिनि ! अहं दुर्जन-वचन-शङ्कित-हृदयस् त्वत्-परीक्षा-निमित्तं ग्रामान्तर-व्याजं कृत्वा खट्वाधस्-तले निभृतं लीनः । तद् एहि, आलिङ्ग माम् । त्वं स्व-भर्तृ-भक्तानां मुख्या नारीणां, यद् एवं ब्रह्म-व्रतं पर-सङ्गेऽपि पालितवती । यद् आयुर् बुद्धि-कृतेऽपमृत्यु-विनाशार्थं चत्वम् एवं कृतवती । ताम् एवम् उक्त्वा सस्नेहम् आलिङ्गितवान् । स्व-स्कन्धे ताम् आरोप्य ताम् अपि देवदत्तम् उवाच-भो महानुभाव ! मत्-पुण्यैस् त्वम् इहागतः । त्वत्-प्रसादान् मया प्राप्तं वर्ष-शत-प्रमाणम् आयुः । तत् त्वम् अपि माम् आलिङ्ग्य मत्-स्कन्धे समारोह इति जल्पन्न् अनिच्छन्तम् अपि देवदत्तम् आलिङ्ग्य बलात् स्वकीय-स्कन्धे आरोपितवान् । ततश् च नृत्यं कृत्वा-हे ब्रह्म-व्रत-धराणां धुरीण ! त्वयापि मय्य् उपकृतम् इत्य् आद्य् उक्त्वा स्कन्धाद् उत्तार्य यत्र यत्र स्वजन-गृह-द्वारादिषु बभ्राम तत्र तत्र तयोर् उभयोर् अपि तद्-गुण-वर्णनम् अकरोत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-प्रत्यक्षेऽपि कृते पापे (१९३) इति । तत् सर्वथा मूलोत्खाता वयं विनष्टाः स्मः । सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते- मित्र-रूपा हि रिपवः सम्भाव्यन्ते विचक्षणैः । ये हितं वाक्यम् उत्सृज्य विपरीतोपसेविनः

athāsau pratyūṣe utthāya sva-gṛhān nirgataḥ sāpi taṃ prasthitaṃ vijñāya prahasita-vadanāṅga-saṃskāraṃ kurvāṇā kathañcit taṃ divasam atyavāhayat | atha pūrva-paricita-viṭa-gṛhe gatvā taṃ pratyuktavatī-sa durātmā me patir grāmāntaraṃ gataḥ | tat tvayāsmad-gṛhe prasupte jane samāgantavyam | tathānuṣṭhite sa rathakāro 'raṇye dinam ativāhya pradoṣe sva-gṛhe'padvāreṇa praviśya śayyādhas-tale nibhṛto bhūtvā sthitaḥ | etasminn antare sa devadattaḥ samāgatya tatra śayane upaviṣṭaḥ | dṛṣṭvā roṣāviṣṭa-citto rathakāro vyacintayat-kim enam utthāya hanmi ? athavā helayaiva prasuptau dvāv apy etau vyāpādayāmi ? paraṃ paśyāmi tāvad asyāś ceṣṭitam | śṛṇomi cānena sahālāpam | atrāntare sā gṛha-dvāraṃ nibhṛtaṃ pidhāya śayana-talam ārūḍhā | tasyās tatrārohayantyā rathakāra-śarīre pādo vilagnaḥ | tataḥ sā vyacintayat-nūnam etena durātmanā rathakāreṇa mat-parīkṣaṇārthaṃ bhāvyam | tataḥ strī-caritra-vijñānaṃ kim api karomi | evaṃ tasyāś cintayanyā sa devadattaḥ sparśotsuko babhūva | atha tayā kṛtāñjali-puṭayābhihitaṃ-bhoḥ mahānubhāva ! na me śarīraṃ tvayā sparśanīyaṃ yato 'haṃ pativratā mahāsatī ca | no cec chāpaṃ dattvā tvāṃ bahsmasātkariṣyāmi | sa āha-yady evaṃ tarhi tvayā kim aham āhūtaḥ ? sābravīt-bhoḥ śṛṇuṣvaikāgra-manāḥ | aham adya pratyūṣe devatā-darśanārthaṃ caṇḍkāyatanaṃ gatā tatrākasmāt khe vāṇī sañjātā-putri kiṃ karomi ? bhaktāsi me tvaṃ, paraṃ ṣaṇmāsābhyantare vidhi-niyogād vidhavā bhaviṣyasi | tato mayābhihitaṃ-bhagavati ! yathā tvam āpadaṃ vetsi, tathā tat-pratīkāram api jānāsi | tad asti kaścid upāyo yena me patiḥ śata-saṃvatsara-jīvī bhavati ? tatas tayābhihitam-vatse, sann api nāsti, yatas tavāyattaḥ sa pratīkāraḥ | tac chrutvā mayābhihitam-devi ! yadi tan mama prāṇair bhavati tad ādeśaya yena karomi | atha devyābhihitam-yady adya para-puruṣeṇa sahaikasmin śayane samāruhyāliṅganaṃ karoṣi tat tava bhartṛ-sakto 'pamṛtyus tasya sañcarati | bhartāpi tena punar varṣa-śataṃ jīvati | tena tvaṃ mayābhyarthitaḥ | tad yat kiñcit kartu-manās tat kuruṣva | na hi devatā-vacanam anyathā bhaviṣyatīti niścayaḥ | tato 'ntarhāsa-vikāsa-mukhaḥ sa tad-ucitam ācacāra | so 'pi rathakāro mūrkhas tasyās tad-vacanam ākarṇya pulakāñcita-tanuḥ śayyādhastalān niṣkramya tām uvāca-sādhu pativrate ! sādhu kula-nandini ! ahaṃ durjana-vacana-śaṅkita-hṛdayas tvat-parīkṣā-nimittaṃ grāmāntara-vyājaṃ kṛtvā khaṭvādhas-tale nibhṛtaṃ līnaḥ | tad ehi, āliṅga mām | tvaṃ sva-bhartṛ-bhaktānāṃ mukhyā nārīṇāṃ, yad evaṃ brahma-vrataṃ para-saṅge'pi pālitavatī | yad āyur buddhi-kṛte'pamṛtyu-vināśārthaṃ catvam evaṃ kṛtavatī | tām evam uktvā sasneham āliṅgitavān | sva-skandhe tām āropya tām api devadattam uvāca-bho mahānubhāva ! mat-puṇyais tvam ihāgataḥ | tvat-prasādān mayā prāptaṃ varṣa-śata-pramāṇam āyuḥ | tat tvam api mām āliṅgya mat-skandhe samāroha iti jalpann anicchantam api devadattam āliṅgya balāt svakīya-skandhe āropitavān | tataś ca nṛtyaṃ kṛtvā-he brahma-vrata-dharāṇāṃ dhurīṇa ! tvayāpi mayy upakṛtam ity ādy uktvā skandhād uttārya yatra yatra svajana-gṛha-dvārādiṣu babhrāma tatra tatra tayor ubhayor api tad-guṇa-varṇanam akarot | ato 'haṃ bravīmi-pratyakṣe'pi kṛte pāpe (193) iti | tat sarvathā mūlotkhātā vayaṃ vinaṣṭāḥ smaḥ | suṣṭhu khalv idam ucyate- mitra-rūpā hi ripavaḥ sambhāvyante vicakṣaṇaiḥ | ye hitaṃ vākyam utsṛjya viparītopasevinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- सन्तो ऽप्य् अर्था विनश्यन्ति देश-काल-विरोधिनः । अप्राज्ञान् मन्त्रिणः प्राप्य तमः सूर्योदये यथा

tathā ca- santo 'py arthā vinaśyanti deśa-kāla-virodhinaḥ | aprājñān mantriṇaḥ prāpya tamaḥ sūryodaye yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तद्-वचो ऽनादृत्य सर्वे ते स्थिरजीविनम् उत्क्षिप्य स्व-दुर्गम् आनेतुम् आरब्धाः । अथानीयमानः स्थिरजीव्य् आह-देव ! अद्याकिञ्चित्करेणैतद् अवस्थेन किं मयोपसङ्गृहीतेन ? यत् कारणम् इच्छामि दीप्तं वह्निम् अनुप्रवेष्टुम् । तद् अर्हसि माम् अग्नि-प्रदानेन समुद्धर्तुम् । अथ रक्ताक्षस्यान्तर्गत-भावं ज्ञात्वाह-किम्-अर्थम् अग्नि-पतनम् इच्छसि ? सो ऽब्रवीत्-अहं तावद् युष्मद्-अर्थम् इमाम् आपदं मेघवर्णेन प्रापितः । तद् इच्छामि तेषां वैर-यातनार्थम् उलूकत्वम् इति । तच् च श्रुत्वा राजनीति-कुशलो रक्ताक्षः प्राह-भद्र ! कुटिलस् त्वं कृतक-वचन-चतुरश् च । तावद् उलूक-योनि-गतो ऽपि स्वकीयाम् एव वायस-योनिं बहु मन्यसे । श्रूयते चैतद् आख्यानकम् । सूर्यं भर्तारम् उत्सृज्य पर्जन्यं मारुतं गिरिम् । स्व-जातिं मूषिका प्राप्ता स्वजातिर् दुरतिक्रमा

tatas tad-vaco 'nādṛtya sarve te sthirajīvinam utkṣipya sva-durgam ānetum ārabdhāḥ | athānīyamānaḥ sthirajīvy āha-deva ! adyākiñcitkareṇaitad avasthena kiṃ mayopasaṅgṛhītena ? yat kāraṇam icchāmi dīptaṃ vahnim anupraveṣṭum | tad arhasi mām agni-pradānena samuddhartum | atha raktākṣasyāntargata-bhāvaṃ jñātvāha-kim-artham agni-patanam icchasi ? so 'bravīt-ahaṃ tāvad yuṣmad-artham imām āpadaṃ meghavarṇena prāpitaḥ | tad icchāmi teṣāṃ vaira-yātanārtham ulūkatvam iti | tac ca śrutvā rājanīti-kuśalo raktākṣaḥ prāha-bhadra ! kuṭilas tvaṃ kṛtaka-vacana-caturaś ca | tāvad ulūka-yoni-gato 'pi svakīyām eva vāyasa-yoniṃ bahu manyase | śrūyate caitad ākhyānakam | sūryaṃ bhartāram utsṛjya parjanyaṃ mārutaṃ girim | sva-jātiṃ mūṣikā prāptā svajātir duratikramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रिणः प्रोचुः--कथम् एतत् ? रक्ताक्षः कथयति- कथा ११ शालङ्कायन-रक्षित-मूषिका-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने शालङ्कायनो नाम तपोधनो जाह्नव्यां स्नानार्थं गतः । तस्य च सूर्योपस्थानं कुर्वतस् तत्र प्रदेशे मूषिका काचित् खरतर-नखाग्र-पुटेन श्येनेन गृहीता । दृष्ट्वा स मुनिः करुणार्द्र-हृदयो मुञ्च मुञ्चेति कुर्वाणस् तस्योपरि पाषाण-खण्डं प्राक्षिपत् । सो ऽपि पाषाण-खण्ड-प्रहार-व्याकुलेन्द्रियो भ्रष्ट-मूषिको भूमौ निपपात मूषिकापि भय-त्रस्ता कर्तव्यम् अजानन्ती रक्ष रक्षेति जल्पन्ती मुनि-चरणान्तिकम् उपाविशत् । श्येनेनापि चेतनं लब्ध्वा मुनिर् उक्तो, यद्-भो मुने ! न युक्तम् अनुष्ठितं भवता यद् अहं पाषाणेन ताडितः । किं त्वम् अधर्मान् न बिभेषि ? तत् समर्पय माम् एनाम् मूषिकाम् । नो चेत् प्रभूतं पातकम् अवाप्स्यसि । इति ब्रुवाणं श्येनं प्रोवाच सः-भो विहङ्गाधम ! रक्षणीयाः प्राणिनां प्राणाः । दण्डनीया दुष्टाः । सम्माननीयाः साधवः । पूजनीया गुरवः । स्तुत्या देवाः । तत् किम् असम्बद्धं प्रजल्पसि ? श्येन आह-मुने ! न त्वं सूक्ष्म-धर्मं वेत्सि । इह हि सर्वेषां प्राणिनां विधिना सृष्टिं कुर्वताहारो ऽपि विनिर्मितः । ततो यथा भवताम् अन्नं तथास्माकं मूषिकादयो विहिताः । तत् स्वाहार-काङ्क्षिणं मां किं दूषयसि ? उक्तं च- यद्य् अस्य विहितं भोज्यं न तत् तस्य प्रदुष्यति । अभक्ष्ये बहु-दोषः स्यात् तस्मात् कार्यो न व्यत्ययः

mantriṇaḥ procuḥ--katham etat ? raktākṣaḥ kathayati- kathā 11 śālaṅkāyana-rakṣita-mūṣikā-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne śālaṅkāyano nāma tapodhano jāhnavyāṃ snānārthaṃ gataḥ | tasya ca sūryopasthānaṃ kurvatas tatra pradeśe mūṣikā kācit kharatara-nakhāgra-puṭena śyenena gṛhītā | dṛṣṭvā sa muniḥ karuṇārdra-hṛdayo muñca muñceti kurvāṇas tasyopari pāṣāṇa-khaṇḍaṃ prākṣipat | so 'pi pāṣāṇa-khaṇḍa-prahāra-vyākulendriyo bhraṣṭa-mūṣiko bhūmau nipapāta mūṣikāpi bhaya-trastā kartavyam ajānantī rakṣa rakṣeti jalpantī muni-caraṇāntikam upāviśat | śyenenāpi cetanaṃ labdhvā munir ukto, yad-bho mune ! na yuktam anuṣṭhitaṃ bhavatā yad ahaṃ pāṣāṇena tāḍitaḥ | kiṃ tvam adharmān na bibheṣi ? tat samarpaya mām enām mūṣikām | no cet prabhūtaṃ pātakam avāpsyasi | iti bruvāṇaṃ śyenaṃ provāca saḥ-bho vihaṅgādhama ! rakṣaṇīyāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ | daṇḍanīyā duṣṭāḥ | sammānanīyāḥ sādhavaḥ | pūjanīyā guravaḥ | stutyā devāḥ | tat kim asambaddhaṃ prajalpasi ? śyena āha-mune ! na tvaṃ sūkṣma-dharmaṃ vetsi | iha hi sarveṣāṃ prāṇināṃ vidhinā sṛṣṭiṃ kurvatāhāro 'pi vinirmitaḥ | tato yathā bhavatām annaṃ tathāsmākaṃ mūṣikādayo vihitāḥ | tat svāhāra-kāṅkṣiṇaṃ māṃ kiṃ dūṣayasi ? uktaṃ ca- yady asya vihitaṃ bhojyaṃ na tat tasya praduṣyati | abhakṣye bahu-doṣaḥ syāt tasmāt kāryo na vyatyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्ष्यं यथा द्विजातीनां मद्यपानां यथा हविः । अभक्ष्यं भक्ष्यताम् एति तथान्येषाम् अपि द्विज

bhakṣyaṃ yathā dvijātīnāṃ madyapānāṃ yathā haviḥ | abhakṣyaṃ bhakṣyatām eti tathānyeṣām api dvija

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्ष्यं भक्ष्यतां श्रेय अभक्ष्यं तु महद् अघम् । तत् कथं मां वृथाचार त्वं दण्डयितुम् अर्हसि

bhakṣyaṃ bhakṣyatāṃ śreya abhakṣyaṃ tu mahad agham | tat kathaṃ māṃ vṛthācāra tvaṃ daṇḍayitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं मुनीनां न चैष धर्मो यतस् तैर् दृष्टं श्रुतम् अश्रुतम् अलौल्यत्वम् अशत्रुत्वं प्रशस्यते । उक्तं च- समः शत्रौ च मित्रे च सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः । सुहृन्-मित्रे ह्य् उदासीनो मध्यस्थो द्वेष्य-बन्धुषु । साधुष्व् अपि च पापेषु सम-बुद्धिर् विशिष्यते

aparaṃ munīnāṃ na caiṣa dharmo yatas tair dṛṣṭaṃ śrutam aśrutam alaulyatvam aśatrutvaṃ praśasyate | uktaṃ ca- samaḥ śatrau ca mitre ca sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ | suhṛn-mitre hy udāsīno madhyastho dveṣya-bandhuṣu | sādhuṣv api ca pāpeṣu sama-buddhir viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधूनां निरवद्यानां सदाचार-विचारिणाम् । योगी युञ्जीत सततं सततम् आत्मानं रहसि स्थितः

sādhūnāṃ niravadyānāṃ sadācāra-vicāriṇām | yogī yuñjīta satataṃ satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्वम् अनेन कर्मणा भ्रष्ट-तपाः सञ्जातः । उक्तं च- मुञ्च मुञ्च पतत्य् एको मा मुञ्चेति द्वितीयकः । उभयोः पतनं दृष्ट्वा मौनं सर्वार्थ-साधनम्

tat tvam anena karmaṇā bhraṣṭa-tapāḥ sañjātaḥ | uktaṃ ca- muñca muñca pataty eko mā muñceti dvitīyakaḥ | ubhayoḥ patanaṃ dṛṣṭvā maunaṃ sarvārtha-sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालङ्कायन आह--कथम् एतत् ? श्येन आह- कथा १२ ? कस्मिंश्चिद् नदी-तट एकत-द्वित-त्रिताभिधानास् त्रयो ऽपि भ्रातरो मुनयस् तपः कुर्वन्ति । तेषां च तपः-प्रभावाद् आकाशस्था धौत-पोतिका निरालम्बा जलार्द्रा भू-स्पर्शन-भयेन स्नान-समये तिष्ठन्ति । अथान्ये-द्युर् ममैव काचिन् मण्डूकिका केनापि गृध्रेण बलेन नीता । अथ तां गृहीता विलोक्य तेषां ज्येष्ठेन करुणार्द्र-हृदयेन भवतेव व्याहृतं-मुञ्च मुञ्चेति । अत्रान्तरे तस्य धौत-पोतिकाकाशाद् भूमौ पतिता । तां पतितां दृष्ट्वा द्वितीयेन तद्-भयार्तेन मा मुञ्चेत्य् अभिहितं यावत् तस्यापि पपात । ततस् तृतीयो द्वयोर् अपि धौत-पोतिकां भूमौ पतितां दृष्ट्वा तूष्णीं बभूव । अतो ऽहं ब्रवीमि-मुञ्च मुञ्च पतत्य् एक इत्य् आदि । तच् छ्रुत्वा मुनिर् विहस्याह-भो मूर्ख विहङ्गम ! कृत-युगे धर्मः स आसीत्, यतः कृत-युगे पापालापतो ऽपि पापं जायते तेन धौत-पोतिके पतिते अशिष्टालापेन न सद्-अपवचन-दोषतः । एष पुनः कलि-युगः । अत्र सर्वो ऽपि पापात्मा । तत् कर्म कृतं विना पापं न लगति । उक्तं च- सञ्चरन्तीह पापानि युगेष्व् अन्येषु देहिनाम् । कलौ तु पाप-संयुक्ते यः करोति स लिप्यते

śālaṅkāyana āha--katham etat ? śyena āha- kathā 12 ? kasmiṃścid nadī-taṭa ekata-dvita-tritābhidhānās trayo 'pi bhrātaro munayas tapaḥ kurvanti | teṣāṃ ca tapaḥ-prabhāvād ākāśasthā dhauta-potikā nirālambā jalārdrā bhū-sparśana-bhayena snāna-samaye tiṣṭhanti | athānye-dyur mamaiva kācin maṇḍūkikā kenāpi gṛdhreṇa balena nītā | atha tāṃ gṛhītā vilokya teṣāṃ jyeṣṭhena karuṇārdra-hṛdayena bhavateva vyāhṛtaṃ-muñca muñceti | atrāntare tasya dhauta-potikākāśād bhūmau patitā | tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā dvitīyena tad-bhayārtena mā muñcety abhihitaṃ yāvat tasyāpi papāta | tatas tṛtīyo dvayor api dhauta-potikāṃ bhūmau patitāṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ babhūva | ato 'haṃ bravīmi-muñca muñca pataty eka ity ādi | tac chrutvā munir vihasyāha-bho mūrkha vihaṅgama ! kṛta-yuge dharmaḥ sa āsīt, yataḥ kṛta-yuge pāpālāpato 'pi pāpaṃ jāyate tena dhauta-potike patite aśiṣṭālāpena na sad-apavacana-doṣataḥ | eṣa punaḥ kali-yugaḥ | atra sarvo 'pi pāpātmā | tat karma kṛtaṃ vinā pāpaṃ na lagati | uktaṃ ca- sañcarantīha pāpāni yugeṣv anyeṣu dehinām | kalau tu pāpa-saṃyukte yaḥ karoti sa lipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च- आसनाच् छयनाद् यानात् संगतेश् चापि भोजनात् । कृते सञ्चरते पापं तैल-बिन्दुर् इवाम्भसि

uktaṃ ca- āsanāc chayanād yānāt saṃgateś cāpi bhojanāt | kṛte sañcarate pāpaṃ taila-bindur ivāmbhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् किं वृथा प्रलपितेन ? गच्छ त्वम् । नो चेच् छापयिष्यामि । अथ गते श्येने मूषिकया स मुनिर् अभिहितः-भगवन् ! नय मां स्वाश्रयम् । नो चेद् अन्यो दुष्ट-पक्षी मां व्यापादयिष्यति । तद् अहं तत्रैवाश्रमे त्वद्-दत्तान्नाहार-मुष्ट्या कालं नेष्यामि । सो ऽपि दाक्षिण्यवान् स-करुणो व्यचिन्तयत्-कथं मया मूषिका हस्ते धृत्वा नेया जन-हास्य-कारिणी । तद् एनां कुमारिकां कृत्वा नयामि । एवं सा कन्यका कृता । तथानुष्ठिते कन्या-सहितं मुनिम् अवलोक्य पत्नी पप्रच्छ-भगवन् ! कुत इयं कन्या ? स आह-एषा मूषिका श्येन-भयाच् छरणार्थिनी कन्या-रूपेण तव गृहम् आनीता । तत् त्वया यत्नेन रक्षणीया । भूयो ऽप्य् एनां मूषिकां करिष्यामि । सा प्राह-भगवन् ! मैवं कार्षीः । अस्यास् त्वं धर्म-पिता । उक्तं च- जनिता चोपनेता च यस् तु विद्यां प्रयच्छति । अन्न-दाता भय-त्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः

tat kiṃ vṛthā pralapitena ? gaccha tvam | no cec chāpayiṣyāmi | atha gate śyene mūṣikayā sa munir abhihitaḥ-bhagavan ! naya māṃ svāśrayam | no ced anyo duṣṭa-pakṣī māṃ vyāpādayiṣyati | tad ahaṃ tatraivāśrame tvad-dattānnāhāra-muṣṭyā kālaṃ neṣyāmi | so 'pi dākṣiṇyavān sa-karuṇo vyacintayat-kathaṃ mayā mūṣikā haste dhṛtvā neyā jana-hāsya-kāriṇī | tad enāṃ kumārikāṃ kṛtvā nayāmi | evaṃ sā kanyakā kṛtā | tathānuṣṭhite kanyā-sahitaṃ munim avalokya patnī papraccha-bhagavan ! kuta iyaṃ kanyā ? sa āha-eṣā mūṣikā śyena-bhayāc charaṇārthinī kanyā-rūpeṇa tava gṛham ānītā | tat tvayā yatnena rakṣaṇīyā | bhūyo 'py enāṃ mūṣikāṃ kariṣyāmi | sā prāha-bhagavan ! maivaṃ kārṣīḥ | asyās tvaṃ dharma-pitā | uktaṃ ca- janitā copanetā ca yas tu vidyāṃ prayacchati | anna-dātā bhaya-trātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्वयास्याः प्राण-प्रदत्ता । अपरं ममाप्य् अपत्यं नास्ति । तस्माद् एषा मम सुता भविष्यति । तथानुष्ठिते सा कन्या शुक्ल-पक्ष-चन्द्र-कलिकेव नित्यं वृद्धिं प्राप्नोति । सापि तस्य मुनेः शुश्रूषां कुर्वती सपत्नीकस्य यौवनम् आश्व् अयात् । अथ तां यौवनोन्मुखीम् अवलोक्य शालङ्कायनः स्व-पत्नीम् उवाच-प्रिये ! यौवनोन्मुखी वर्तत इयं कन्या । अनर्हा स साम्प्रतं मद्-गृह-वासस्य । उक्तं च- अनूढा मन्दिरे यस्य रजः प्राप्नोति कन्यका । पतन्ति पितरस् तस्य स्वर्ग-स्था अपि तैर् गुणैः

tat tvayāsyāḥ prāṇa-pradattā | aparaṃ mamāpy apatyaṃ nāsti | tasmād eṣā mama sutā bhaviṣyati | tathānuṣṭhite sā kanyā śukla-pakṣa-candra-kalikeva nityaṃ vṛddhiṃ prāpnoti | sāpi tasya muneḥ śuśrūṣāṃ kurvatī sapatnīkasya yauvanam āśv ayāt | atha tāṃ yauvanonmukhīm avalokya śālaṅkāyanaḥ sva-patnīm uvāca-priye ! yauvanonmukhī vartata iyaṃ kanyā | anarhā sa sāmprataṃ mad-gṛha-vāsasya | uktaṃ ca- anūḍhā mandire yasya rajaḥ prāpnoti kanyakā | patanti pitaras tasya svarga-sthā api tair guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरं वरयते कन्या माता वित्तं पिता श्रुतम् । बान्धवाः कुलम् इच्छन्ति मिष्टान्नम् इतरे जनाः

varaṃ varayate kanyā mātā vittaṃ pitā śrutam | bāndhavāḥ kulam icchanti miṣṭānnam itare janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- यावन् न लज्जते कन्या यावत् क्रीडति पांसुना । यावत् तिष्ठति गो-मार्गे तावत् कन्यां विवाहयेत्

tathā ca- yāvan na lajjate kanyā yāvat krīḍati pāṃsunā | yāvat tiṣṭhati go-mārge tāvat kanyāṃ vivāhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माता चैव पिता चैव ज्येष्ठ-भ्राता तथैव च । त्रयस् ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्

mātā caiva pitā caiva jyeṣṭha-bhrātā tathaiva ca | trayas te narakaṃ yānti dṛṣṭvā kanyāṃ rajasvalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलं च शीलं च सनाथतां च विद्यां च वित्तं च वपुर् वयश् च । एतान् गुणान् सप्तान् सप्त परीक्ष्य देया कन्या बुधैः शेषम् अचिन्तनीयम्

kulaṃ ca śīlaṃ ca sanāthatāṃ ca vidyāṃ ca vittaṃ ca vapur vayaś ca | etān guṇān saptān sapta parīkṣya deyā kanyā budhaiḥ śeṣam acintanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यद् यस्या रोचते तद् भगवन्तं आदित्यम् आकार्य तस्मै प्रयच्छामि । उक्तं च- अनिष्टः कन्यकाया यो वरो रूपान्वितो ऽपि यः । यदि स्यात् तस्य नो देया कन्या श्रेयो ऽभिवाञ्छता

tad yad yasyā rocate tad bhagavantaṃ ādityam ākārya tasmai prayacchāmi | uktaṃ ca- aniṣṭaḥ kanyakāyā yo varo rūpānvito 'pi yaḥ | yadi syāt tasya no deyā kanyā śreyo 'bhivāñchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा प्राह-को दोषो ऽत्र विषये ? एवं क्रियताम् । अथ मुनिना रविर् आहूतः । वेद-मन्त्रामन्त्रण-प्रभावात् तत्-क्षणाद् एवाभ्युपगम्यादित्यः प्रोवाच-भगवन् ! वद द्रुतं किम्-अर्थम् आहूतः ? स आह-एषा मदीया कन्यका तिष्ठति । यद्य् एषा त्वां वृणोति तर्ह्य् उद्वहस्व ताम् इति । एवम् उक्त्वा भगवांस् तस्या दर्शितः । प्रोवाच-पुत्रि ! किं तव रोचत एष भगवांस् त्रैलोक्य-दीपः ? सा प्राह-तात ! अतिदहनात्मको ऽयम् । नाहम् एनम् अभिलषामि । अस्माद् अपि य उत्कृष्टतरः स आहूयताम् । अथ तस्यास् तद्-वचनम् आकर्ण्य भास्वरो ऽपि तां मूषिकां विदित्वा निःस्पृहस् तम् उवाच-भगवन् ! अस्ति ममाप्य् अधिको मेघो येनाच्छादितस्य मे नामाइ न ज्ञायते ? अथ मुनिना मेघम् अप्य् आहूय कन्याभिहिता-एष ते रोचते ? सा प्राह-कृष्ण-वर्णो ऽयं जडात्मा च । तद् अस्माद् अन्यस्य कस्यचित् प्रधानस्य मां प्रयच्छ । अथ मुनिना मेघो ऽपि पृष्टः-भोः ! त्वत्तो ऽप्य् अधिकः को ऽप्य् अस्ति ? स आह-मत्तो ऽप्य् अधिको ऽस्ति वायुः । वायुना हतो ऽहं सहस्रधा यामि । तच् छ्रुत्वा मुनिना वायुर् आहूतः, आह च-पुत्रिके किम् एष वायुस् ते विवाहाय उत्तमः प्रतिभाति ? सा आह-प्रबलो ऽप्य् अयं चञ्चलः । तद् अभ्यधिकः कश्चिद् आहूयताम् । मुनिर् आह-भो वायो ! त्वत्तो ऽप्य् अधिको ऽस्ति कश्चित् ? स आह-मत्तो ऽप्य् अधिको ऽस्ति पर्वतो येन संस्तभ्य बलवान् अप्य् अहं ध्रिये । अथ मुनिः पर्वतम् आहूय कन्याया अदर्शयत्-पुत्रिके ! त्वाम् अस्मै प्रयच्छामि ? सा आह-तात ! कठिनात्मको ऽयं स्तब्धश् च । तद् अन्यस्मै देहि माम् । अथ स मुनिना पृष्टः, यद्-भोः पर्वत-राज ! त्वत्तो ऽप्य् अधिको ऽस्ति कश्चित् ? स आह-सन्ति मत्तो ऽप्य् अधिका मूषिकाः, ये मद्-देहं बलात् सर्वतो भेदयन्ति । तद् आकर्ण्य मुनिर् मूषकम् आहूय तस्या अदर्शयत्-पुत्रिके ! एष ते प्रतिभाति मूषक-राजो येन यथोचितम् अनुष्ठीयते । सापि तं दृष्ट्वा स्व-जातीय एष इति मन्यमाना पुलकोद्भूषित-शरीरा प्रोवाच-तात ! मां मूषिकां कृत्वास्मै प्रयच्छ येन स्वजाति-विहितं गृह-धर्मम् अनुतिष्ठामि । तच् छ्रुत्वा तेन स्त्री-धर्म-विचक्षणेन तां मूषिकां कृत्वा मूषकाय प्रदत्ता । अतो ऽहं ब्रवीमि-सूर्यं भर्तारम् उत्सृज्य इत्यादि । अथ रक्ताक्ष-वचनम् अनादृत्य तैः स्व-वंश-विनाशाय स स्व-दुर्गम् उपनीतः । नीयमानश् चान्तर्-लीनम् अवहस्य स्थिरजीव्य् अचिन्तयत्- हन्यताम् इति येनोक्तं स्वामिनो हित-वादिना । स एवैको ऽत्र सर्वेषां नीति-शास्त्रार्थ-तत्त्व-वित्

sā prāha-ko doṣo 'tra viṣaye ? evaṃ kriyatām | atha muninā ravir āhūtaḥ | veda-mantrāmantraṇa-prabhāvāt tat-kṣaṇād evābhyupagamyādityaḥ provāca-bhagavan ! vada drutaṃ kim-artham āhūtaḥ ? sa āha-eṣā madīyā kanyakā tiṣṭhati | yady eṣā tvāṃ vṛṇoti tarhy udvahasva tām iti | evam uktvā bhagavāṃs tasyā darśitaḥ | provāca-putri ! kiṃ tava rocata eṣa bhagavāṃs trailokya-dīpaḥ ? sā prāha-tāta ! atidahanātmako 'yam | nāham enam abhilaṣāmi | asmād api ya utkṛṣṭataraḥ sa āhūyatām | atha tasyās tad-vacanam ākarṇya bhāsvaro 'pi tāṃ mūṣikāṃ viditvā niḥspṛhas tam uvāca-bhagavan ! asti mamāpy adhiko megho yenācchāditasya me nāmāi na jñāyate ? atha muninā megham apy āhūya kanyābhihitā-eṣa te rocate ? sā prāha-kṛṣṇa-varṇo 'yaṃ jaḍātmā ca | tad asmād anyasya kasyacit pradhānasya māṃ prayaccha | atha muninā megho 'pi pṛṣṭaḥ-bhoḥ ! tvatto 'py adhikaḥ ko 'py asti ? sa āha-matto 'py adhiko 'sti vāyuḥ | vāyunā hato 'haṃ sahasradhā yāmi | tac chrutvā muninā vāyur āhūtaḥ, āha ca-putrike kim eṣa vāyus te vivāhāya uttamaḥ pratibhāti ? sā āha-prabalo 'py ayaṃ cañcalaḥ | tad abhyadhikaḥ kaścid āhūyatām | munir āha-bho vāyo ! tvatto 'py adhiko 'sti kaścit ? sa āha-matto 'py adhiko 'sti parvato yena saṃstabhya balavān apy ahaṃ dhriye | atha muniḥ parvatam āhūya kanyāyā adarśayat-putrike ! tvām asmai prayacchāmi ? sā āha-tāta ! kaṭhinātmako 'yaṃ stabdhaś ca | tad anyasmai dehi mām | atha sa muninā pṛṣṭaḥ, yad-bhoḥ parvata-rāja ! tvatto 'py adhiko 'sti kaścit ? sa āha-santi matto 'py adhikā mūṣikāḥ, ye mad-dehaṃ balāt sarvato bhedayanti | tad ākarṇya munir mūṣakam āhūya tasyā adarśayat-putrike ! eṣa te pratibhāti mūṣaka-rājo yena yathocitam anuṣṭhīyate | sāpi taṃ dṛṣṭvā sva-jātīya eṣa iti manyamānā pulakodbhūṣita-śarīrā provāca-tāta ! māṃ mūṣikāṃ kṛtvāsmai prayaccha yena svajāti-vihitaṃ gṛha-dharmam anutiṣṭhāmi | tac chrutvā tena strī-dharma-vicakṣaṇena tāṃ mūṣikāṃ kṛtvā mūṣakāya pradattā | ato 'haṃ bravīmi-sūryaṃ bhartāram utsṛjya ityādi | atha raktākṣa-vacanam anādṛtya taiḥ sva-vaṃśa-vināśāya sa sva-durgam upanītaḥ | nīyamānaś cāntar-līnam avahasya sthirajīvy acintayat- hanyatām iti yenoktaṃ svāmino hita-vādinā | sa evaiko 'tra sarveṣāṃ nīti-śāstrārtha-tattva-vit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यदि तस्य वचनम् अचरिष्यन्न् एते, ततो न स्वल्पो ऽप्य् अनर्थो ऽभविष्यद् एतेषाम् । अथ दुर्ग-द्वारं प्राप्यारिमर्दनो ऽब्रवीत्-भो भो हितैषिणो ऽस्य स्थिरजीविनो यथा-समीहितं स्थानं प्रयच्छत । तच् च श्रुत्वा स्थिरजीवी व्यचिन्तयत्-मया तावद् एतेषां वधोपायश् चिन्तनीयः । स मया मध्यस्थेन न साध्यते । यतो मदीयम् इङ्गितादिकं विचारयन्तस् तेऽपि सावधाना भविष्यन्ति । तद् दुर्ग-द्वारम् अधिश्रितो ऽभिप्रेतं साधयामि । इति निश्चित्योलूक-पतिम् आह-देव ! युक्तम् इदं यत् स्वामिना प्रोक्तम् । परम् अहम् अपि नीतिज्ञस् तेऽहितश् च । यद्यप्य् अनुरक्तः शुचिस् तथापि दुर्ग-मध्ये आवासो नार्हः । तद् अहं अत्रैव दुर्ग-द्वार-स्थः प्रत्यहं भवत्-पाद-पद्म-रजः पवित्री-कृत-तनुः सेवां करिष्यामि । तथेति प्रतिपन्ने प्रतिदिनम् उलूक-पति-सेवकास् ते प्रकामम् आहारं कृत्वोलूक-राजादेशात् प्रकृष्ट-मांसाहारं स्थिरजीविने प्रयच्छन्ति । अथ कतिपयैर् एवाहोभिर् मयूर इव स बलवान् संवृत्तः । अथ रक्ताक्षः स्थिरजीविनं पोष्यमाणं दृष्ट्वा स-विस्मयो मन्त्रि-जनं राजानं च प्रत्य् आह-अहो मूर्खो ऽयं मन्त्रि-जनो भवांश् चेत्य् एवम् अहम् अवगच्छामि । उक्तं च- पूर्वं तावद् अहं मूर्खो द्वितीयः पशु-बन्धकः । ततो राजा च मन्त्री च सर्वं वै मूर्ख-मण्डलम्

tad yadi tasya vacanam acariṣyann ete, tato na svalpo 'py anartho 'bhaviṣyad eteṣām | atha durga-dvāraṃ prāpyārimardano 'bravīt-bho bho hitaiṣiṇo 'sya sthirajīvino yathā-samīhitaṃ sthānaṃ prayacchata | tac ca śrutvā sthirajīvī vyacintayat-mayā tāvad eteṣāṃ vadhopāyaś cintanīyaḥ | sa mayā madhyasthena na sādhyate | yato madīyam iṅgitādikaṃ vicārayantas te'pi sāvadhānā bhaviṣyanti | tad durga-dvāram adhiśrito 'bhipretaṃ sādhayāmi | iti niścityolūka-patim āha-deva ! yuktam idaṃ yat svāminā proktam | param aham api nītijñas te'hitaś ca | yadyapy anuraktaḥ śucis tathāpi durga-madhye āvāso nārhaḥ | tad ahaṃ atraiva durga-dvāra-sthaḥ pratyahaṃ bhavat-pāda-padma-rajaḥ pavitrī-kṛta-tanuḥ sevāṃ kariṣyāmi | tatheti pratipanne pratidinam ulūka-pati-sevakās te prakāmam āhāraṃ kṛtvolūka-rājādeśāt prakṛṣṭa-māṃsāhāraṃ sthirajīvine prayacchanti | atha katipayair evāhobhir mayūra iva sa balavān saṃvṛttaḥ | atha raktākṣaḥ sthirajīvinaṃ poṣyamāṇaṃ dṛṣṭvā sa-vismayo mantri-janaṃ rājānaṃ ca praty āha-aho mūrkho 'yaṃ mantri-jano bhavāṃś cety evam aham avagacchāmi | uktaṃ ca- pūrvaṃ tāvad ahaṃ mūrkho dvitīyaḥ paśu-bandhakaḥ | tato rājā ca mantrī ca sarvaṃ vai mūrkha-maṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते प्राहुः-कथम् एतत् ? रक्ताक्षः कथयति- कथा १३ स्वर्ण-ष्ठीवी-सिन्धुक-पक्षी-कथा अस्ति कस्मिंश्चित् पर्वतैक-देशे महान् वृक्षः । तत्र च सिन्धुक-नामा को ऽपि पक्षी प्रतिवसति स्म । तस्य पुरीषे सुवर्णम् उत्पद्यते । अथ कदाचित् तम् उद्दिश्य व्याधः को ऽपि समाययौ । स च पक्षी तद्-अग्रत एव पुरीषम् उत्ससर्ज । अथ पात-सम-कालम् एव तत्-सुवर्णीभूतं दृष्ट्वा व्याधो विस्मयम् अगमत्-अहो मम शिशु-कालाद् आरभ्य शकुनि-बन्ध-व्यसनिनो ऽशीति-वर्षाणि समभूवन्,न च कदाचित् पक्षि-पुरीषे सुवर्णं दृष्टम् इति विचिन्त्य तत्र वृक्षे पाशं बबन्ध । अथासाव् अपि पक्षी मूर्खस् तत्रैव विश्वस्त-चित्तो यथा-पूर्वम् उपविष्टस् तत्-कालम् एव पाशेन बद्धः । व्याधस् तु तं पाशाद् उन्मुच्य पञ्जरके संस्थाप्य निजावासं नीतवान् । अथ चिन्तयामास-किम् अनेन सापायेन पक्षिणाहं करिष्यामि ? यदि कदाचित् को ऽप्य् अमुम् ईदृशं ज्ञात्वा राज्ञे निवेदयिष्यति तन् नूनं प्राण-संशयो मे भवेत् । अतः स्वयम् एव पक्षिणं राज्ञे निवेदयामि । इति विचार्य तथैवानुष्ठितवान् । अथ राजापि तं पक्षिणं दृष्ट्वा विकसित-नयन-वदन-कमलः परां तुष्टिम् उपगतः । प्राह चैवं-हंहो रक्षा-पुरुषाः ! एनं पक्षिणं यत्नेन रक्षत । अशन-पानादिकं चास्य यथेच्छं प्रयच्छत । अथ मन्त्रिणाभिहितम्-किम् अनेनाश्रद्धेय-व्याध-वचन-मात्र-परिगृहीतेनाण्डजेन ? किं कदाचित् पक्षी-पुरीषे सुवर्णं सम्भवति ? तन् मुच्यतां पञ्जर-बन्धनाद् अयं पक्षी । इति मन्त्रि-वचनाद् राज्ञा मोचितो ऽसौ पक्ष्य् उन्नत-द्वार-तोरणे समुपविश्य सुवर्ण-मयीं विष्ठां विधाय-पूर्वं तावद् अहं मूर्खः इति श्लोकं पठित्वा यथा-सुखम् आकाश-मार्गेण प्रायात् । अतो ऽहं ब्रवीमि-पूर्वं तावद् अहं मूर्खः इति । अथ ते पुनर् अपि प्रतिकूल-दैवतया हितम् अपि रक्ताक्ष-वचनम् अनादृत्य भूयस् तं प्रभूत-मांसादि-विविधाहारेण पोषयामासुः । अथ रक्ताक्षः स्व-वर्गम् आहूय रहः प्रोवाच-अहो ! एतावद् एवास्मद्-भूपतेः कुशलं दुर्गं च । तद् उपदिष्टं मया यत् कुल-क्रमागतः सचिवो ऽभिधत्ते । तद् वयम् अन्यत् पर्वत-दुर्गं सम्प्रति समाश्रयामः । उक्तं च यतः- अनागतं यः कुरुते स शोभते स शोचते यो न करोत्य् अनागतम् । वने वसन्न् एव जराम् उपागतो बिलस्य वाचा न कदापि हि श्रुता

te prāhuḥ-katham etat ? raktākṣaḥ kathayati- kathā 13 svarṇa-ṣṭhīvī-sindhuka-pakṣī-kathā asti kasmiṃścit parvataika-deśe mahān vṛkṣaḥ | tatra ca sindhuka-nāmā ko 'pi pakṣī prativasati sma | tasya purīṣe suvarṇam utpadyate | atha kadācit tam uddiśya vyādhaḥ ko 'pi samāyayau | sa ca pakṣī tad-agrata eva purīṣam utsasarja | atha pāta-sama-kālam eva tat-suvarṇībhūtaṃ dṛṣṭvā vyādho vismayam agamat-aho mama śiśu-kālād ārabhya śakuni-bandha-vyasanino 'śīti-varṣāṇi samabhūvan,na ca kadācit pakṣi-purīṣe suvarṇaṃ dṛṣṭam iti vicintya tatra vṛkṣe pāśaṃ babandha | athāsāv api pakṣī mūrkhas tatraiva viśvasta-citto yathā-pūrvam upaviṣṭas tat-kālam eva pāśena baddhaḥ | vyādhas tu taṃ pāśād unmucya pañjarake saṃsthāpya nijāvāsaṃ nītavān | atha cintayāmāsa-kim anena sāpāyena pakṣiṇāhaṃ kariṣyāmi ? yadi kadācit ko 'py amum īdṛśaṃ jñātvā rājñe nivedayiṣyati tan nūnaṃ prāṇa-saṃśayo me bhavet | ataḥ svayam eva pakṣiṇaṃ rājñe nivedayāmi | iti vicārya tathaivānuṣṭhitavān | atha rājāpi taṃ pakṣiṇaṃ dṛṣṭvā vikasita-nayana-vadana-kamalaḥ parāṃ tuṣṭim upagataḥ | prāha caivaṃ-haṃho rakṣā-puruṣāḥ ! enaṃ pakṣiṇaṃ yatnena rakṣata | aśana-pānādikaṃ cāsya yathecchaṃ prayacchata | atha mantriṇābhihitam-kim anenāśraddheya-vyādha-vacana-mātra-parigṛhītenāṇḍajena ? kiṃ kadācit pakṣī-purīṣe suvarṇaṃ sambhavati ? tan mucyatāṃ pañjara-bandhanād ayaṃ pakṣī | iti mantri-vacanād rājñā mocito 'sau pakṣy unnata-dvāra-toraṇe samupaviśya suvarṇa-mayīṃ viṣṭhāṃ vidhāya-pūrvaṃ tāvad ahaṃ mūrkhaḥ iti ślokaṃ paṭhitvā yathā-sukham ākāśa-mārgeṇa prāyāt | ato 'haṃ bravīmi-pūrvaṃ tāvad ahaṃ mūrkhaḥ iti | atha te punar api pratikūla-daivatayā hitam api raktākṣa-vacanam anādṛtya bhūyas taṃ prabhūta-māṃsādi-vividhāhāreṇa poṣayāmāsuḥ | atha raktākṣaḥ sva-vargam āhūya rahaḥ provāca-aho ! etāvad evāsmad-bhūpateḥ kuśalaṃ durgaṃ ca | tad upadiṣṭaṃ mayā yat kula-kramāgataḥ sacivo 'bhidhatte | tad vayam anyat parvata-durgaṃ samprati samāśrayāmaḥ | uktaṃ ca yataḥ- anāgataṃ yaḥ kurute sa śobhate sa śocate yo na karoty anāgatam | vane vasann eva jarām upāgato bilasya vācā na kadāpi hi śrutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते प्रोचुः-कथम् एतत् ? रक्ताक्षः कथयति- कथा १४ खरनखर-सिंह-कथा कस्मिंश्चिद् वनोद्देशे खरनखरो नाम सिंहः प्रतिवसति स्म । स कदाचिद् इतश् चेतश् च परिभ्रमन् क्षुत्क्षाम-कण्ठो न किञ्चिद् अपि सत्त्वम् आससाद । ततश् चास्तम् अनसमये महतीं गिरि-गुहाम् आसाद्य प्रविष्टश् चिन्तयामास-नूनम् एतस्यां गुहायां रात्रौ केनापि सत्त्वेनागन्तव्यम् । तन् निभृतो भूत्वा तिष्ठामि । एतस्मिन्न् अन्तरे तत्-स्वामी दधिपुच्छो नाम शृगालः समायातः । स च यावत् पश्यति तावत् सिंह-पद-पद्धतिर् गुहायां प्रविष्टः, न च निष्क्रान्ता इति दृष्टवान् । ततश् चाचिन्तयत्-अहो विनष्टो ऽस्मि, नूनम् अस्यान्तर्गतेन सिंहेन भाव्यम् । तत् किं करोमि ? कथं ज्ञास्यामि ? एवं विचिन्त्य द्वारस्थः फूत्कर्तुम् आरब्धः-अहो बिल ! अहो बिल ! इत्य् उक्त्वा तूष्णींभूय भूयो ऽपि तथैव प्रत्यभाषत-भोः ! किं न स्मरसि यन् मया त्वया सह समयः कृतो ऽस्ति ? यन् मया बाह्यात् समागतेन त्वं वक्तव्यः, त्वया चाहम् आकरणीयः इति । तद् यदि मां नाह्वयसि ततो ऽहं द्वितीयं बिलं यास्यामि । अथ तच् छ्रुत्वा सिंहश् चिन्तितवान्-नूनम् एषा गुहास्य समागतस्य सदा समाह्वानं करोति । परम् अद्य मद्-भयान् न किंचिद् ब्रूते । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- भय-सन्त्रस्त-मनसां हस्त-पादादिकाः क्रियाः । प्रवर्तन्ते न वाणी च वेपथुश् चाधिको भवेत्

te procuḥ-katham etat ? raktākṣaḥ kathayati- kathā 14 kharanakhara-siṃha-kathā kasmiṃścid vanoddeśe kharanakharo nāma siṃhaḥ prativasati sma | sa kadācid itaś cetaś ca paribhraman kṣutkṣāma-kaṇṭho na kiñcid api sattvam āsasāda | tataś cāstam anasamaye mahatīṃ giri-guhām āsādya praviṣṭaś cintayāmāsa-nūnam etasyāṃ guhāyāṃ rātrau kenāpi sattvenāgantavyam | tan nibhṛto bhūtvā tiṣṭhāmi | etasminn antare tat-svāmī dadhipuccho nāma śṛgālaḥ samāyātaḥ | sa ca yāvat paśyati tāvat siṃha-pada-paddhatir guhāyāṃ praviṣṭaḥ, na ca niṣkrāntā iti dṛṣṭavān | tataś cācintayat-aho vinaṣṭo 'smi, nūnam asyāntargatena siṃhena bhāvyam | tat kiṃ karomi ? kathaṃ jñāsyāmi ? evaṃ vicintya dvārasthaḥ phūtkartum ārabdhaḥ-aho bila ! aho bila ! ity uktvā tūṣṇīṃbhūya bhūyo 'pi tathaiva pratyabhāṣata-bhoḥ ! kiṃ na smarasi yan mayā tvayā saha samayaḥ kṛto 'sti ? yan mayā bāhyāt samāgatena tvaṃ vaktavyaḥ, tvayā cāham ākaraṇīyaḥ iti | tad yadi māṃ nāhvayasi tato 'haṃ dvitīyaṃ bilaṃ yāsyāmi | atha tac chrutvā siṃhaś cintitavān-nūnam eṣā guhāsya samāgatasya sadā samāhvānaṃ karoti | param adya mad-bhayān na kiṃcid brūte | athavā sādhv idam ucyate- bhaya-santrasta-manasāṃ hasta-pādādikāḥ kriyāḥ | pravartante na vāṇī ca vepathuś cādhiko bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अहम् अस्याह्वानं करोमि येन तद्-अनुसारेण प्रविष्टो ऽयं मे भोज्यतां यास्यति । एवं सम्प्रधार्य सिंहस् तस्याह्वानम् अकरोत् । अथ सिंह-शब्देन सा गुहा प्रतिरव-सम्पूर्णा अन्यान् अपि दूर-स्थान् अरण्य-जीवांस् त्रासयामास । शृगालो ऽपि पलायमान इमं श्लोकम् अपठत्-अनागतं यः कुरुते स शोभते इत्य् आदि । तद् एवं मत्वा युष्माभिर् मया सह गन्तव्यम् इति । एवम् अभिधायात्मानुयायि-परिवारानुगतो दूर-देशान्तरं रक्ताक्षो जगाम । अथ रक्ताक्षे गते स्थिरजीव्य् अतिहृष्ट-मना व्यचिन्तयत्-अहो ! कल्याणम् अस्माकम् उपस्थितम्, यद् रक्तांशो गतः स दीर्घदर्शी एते च मूढ-मनसः । ततो मम सुख-घात्याः सञ्जाताः । उक्तं च यतः- न दीर्घ-दर्शिनो यस्य मन्त्रिणः स्युर् महीपतेः । क्रमायाता ध्रुवं तस्य न चिरात् स्यात् परिक्षयः

tad aham asyāhvānaṃ karomi yena tad-anusāreṇa praviṣṭo 'yaṃ me bhojyatāṃ yāsyati | evaṃ sampradhārya siṃhas tasyāhvānam akarot | atha siṃha-śabdena sā guhā pratirava-sampūrṇā anyān api dūra-sthān araṇya-jīvāṃs trāsayāmāsa | śṛgālo 'pi palāyamāna imaṃ ślokam apaṭhat-anāgataṃ yaḥ kurute sa śobhate ity ādi | tad evaṃ matvā yuṣmābhir mayā saha gantavyam iti | evam abhidhāyātmānuyāyi-parivārānugato dūra-deśāntaraṃ raktākṣo jagāma | atha raktākṣe gate sthirajīvy atihṛṣṭa-manā vyacintayat-aho ! kalyāṇam asmākam upasthitam, yad raktāṃśo gataḥ sa dīrghadarśī ete ca mūḍha-manasaḥ | tato mama sukha-ghātyāḥ sañjātāḥ | uktaṃ ca yataḥ- na dīrgha-darśino yasya mantriṇaḥ syur mahīpateḥ | kramāyātā dhruvaṃ tasya na cirāt syāt parikṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा साध्व् इदम् उच्यते- मन्त्रि-रूपा हि रिपवः सम्भाव्यास् ते विचक्षणैः । ये सन्तं नयम् उत्सृज्य सेवन्ते प्रतिलोमतः

athavā sādhv idam ucyate- mantri-rūpā hi ripavaḥ sambhāvyās te vicakṣaṇaiḥ | ye santaṃ nayam utsṛjya sevante pratilomataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विचिन्त्य स्व-कुलाय एकैकां वन-काष्ठिकां गुहा-प्रदीपनार्थं दिने दिने प्रक्षिपति । न च ते मूर्खा उलूका विजानन्ति, यद् एष कुलायम् अस्मद्-दाहाय वृद्धिं नयति । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । शुभं वेत्त्य् अशुभं पापं भद्रं दैव-हतो नरः

evaṃ vicintya sva-kulāya ekaikāṃ vana-kāṣṭhikāṃ guhā-pradīpanārthaṃ dine dine prakṣipati | na ca te mūrkhā ulūkā vijānanti, yad eṣa kulāyam asmad-dāhāya vṛddhiṃ nayati | athavā sādhv idam ucyate- amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca | śubhaṃ vetty aśubhaṃ pāpaṃ bhadraṃ daiva-hato naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कुलाय-व्याजेन दुर्ग-द्वारे कृते काष्ठ-निचये, सञ्जाते सूर्योदये, अन्धतां प्राप्तेषूलूकेषु सत्सु स्थिरजीवी शीघ्रम् ऋष्यमूकं गत्वा मेघवर्णम् आह-स्वामिन् ! दाह-साध्या कृता रिपु-गुहाः । तत् सपरिवारः समेत्यैकैका वन-काष्ठिकां ज्वलन्ती गृहीत्वा गुहा-द्वारेऽस्मत्-कुलाये प्रक्षिप येन सर्वे शत्रवः कुम्भीपाक-नरक-प्रायेण दुःखेन म्रियन्ते । तच् छ्रुत्वा प्रहृष्टो मेघवर्ण आह-तात ! कथयात्म-वृत्तान्तम् । चिराद् अद्य दृष्टो ऽसि । स आह-वत्स ! नायं कथनस्य कालः । यतः कदाचित् तस्य रिपो कश्चित् प्रणिधिर् ममेहागमनं निवेदयिष्यति । यज् ज्ञानाद् अन्धो ऽन्यत्रापसरणं करिष्यति । तत् त्वर्यताम् । उक्तं च- शीघ्र-कृत्येषु कार्येषु विलम्बयति यो नरः । तत् कृत्यं देवतास् तस्य कोपाद् विघ्नन्त्य् असंशयम्

atha kulāya-vyājena durga-dvāre kṛte kāṣṭha-nicaye, sañjāte sūryodaye, andhatāṃ prāpteṣūlūkeṣu satsu sthirajīvī śīghram ṛṣyamūkaṃ gatvā meghavarṇam āha-svāmin ! dāha-sādhyā kṛtā ripu-guhāḥ | tat saparivāraḥ sametyaikaikā vana-kāṣṭhikāṃ jvalantī gṛhītvā guhā-dvāre'smat-kulāye prakṣipa yena sarve śatravaḥ kumbhīpāka-naraka-prāyeṇa duḥkhena mriyante | tac chrutvā prahṛṣṭo meghavarṇa āha-tāta ! kathayātma-vṛttāntam | cirād adya dṛṣṭo 'si | sa āha-vatsa ! nāyaṃ kathanasya kālaḥ | yataḥ kadācit tasya ripo kaścit praṇidhir mamehāgamanaṃ nivedayiṣyati | yaj jñānād andho 'nyatrāpasaraṇaṃ kariṣyati | tat tvaryatām | uktaṃ ca- śīghra-kṛtyeṣu kāryeṣu vilambayati yo naraḥ | tat kṛtyaṃ devatās tasya kopād vighnanty asaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- यस्य यस्य हि कार्यस्य फलितस्य विशेषतः । क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तत्-फलम्

tathā ca- yasya yasya hi kāryasya phalitasya viśeṣataḥ | kṣipram akriyamāṇasya kālaḥ pibati tat-phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-गुहायाम् आयातस्य ते हत-शत्रोः सर्वं सविस्तरं निर्व्याकुलतया कथयिष्यामि अथासौ तद्-वचनम् आकर्ण्य स-परिजन एकैकां ज्वलन्तीं वन-काष्ठिकां चञ्च्व्-अग्रेण गृहीत्वा तद्-गुहा-द्वारं प्राप्य स्थिरजीवि-कुलाये प्राक्षिपत् । ततः सर्वे ते दिवान्धा रक्ताक्ष-वाक्यानि स्मरन्तो द्वारस्यावृतत्वाद् अनिःसरन्तो गुहा-मध्ये कुम्भीपाक-न्यायम् आपन्ना मृताश् च । एवं शत्रून् निःशेषतां नीत्वा भूयो ऽपि मेघवर्णस् तद् एव न्यग्रोध-पादप-दुर्गं जगाम । ततः सिंहासन-स्थो भूत्वा सभा-मध्ये प्रमुदित-मनाः स्थिरजीविनम् अपृच्छत्-तात ! कथं त्वया शत्रु-मध्ये गतेन एतावत्-पर्यन्तं कालो नीतः ? तद् अत्र कौतुकम् अस्माकं वर्तते, तत् कथ्यताम् । यतः- वर-मग्नौ प्रदीप्ते तु प्रपातः पुण्य-कर्मणाम् । न चारिजन-संसर्गो मुहूर्तम् अपि सेवितः

tad-guhāyām āyātasya te hata-śatroḥ sarvaṃ savistaraṃ nirvyākulatayā kathayiṣyāmi athāsau tad-vacanam ākarṇya sa-parijana ekaikāṃ jvalantīṃ vana-kāṣṭhikāṃ cañcv-agreṇa gṛhītvā tad-guhā-dvāraṃ prāpya sthirajīvi-kulāye prākṣipat | tataḥ sarve te divāndhā raktākṣa-vākyāni smaranto dvārasyāvṛtatvād aniḥsaranto guhā-madhye kumbhīpāka-nyāyam āpannā mṛtāś ca | evaṃ śatrūn niḥśeṣatāṃ nītvā bhūyo 'pi meghavarṇas tad eva nyagrodha-pādapa-durgaṃ jagāma | tataḥ siṃhāsana-stho bhūtvā sabhā-madhye pramudita-manāḥ sthirajīvinam apṛcchat-tāta ! kathaṃ tvayā śatru-madhye gatena etāvat-paryantaṃ kālo nītaḥ ? tad atra kautukam asmākaṃ vartate, tat kathyatām | yataḥ- vara-magnau pradīpte tu prapātaḥ puṇya-karmaṇām | na cārijana-saṃsargo muhūrtam api sevitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् आकर्ण्य स्थिरजीव्य् आह-भद्र ! आगामि-फल-वाञ्छया कष्टम् अपि सेवको न जानाति । उक्तं च यतः- कार्यस्यापेक्षया भुक्तं विषम् अप्य् अमृतायते । सर्वेषां प्राणिनां यत्र नात्र कार्या विचारणा

tad ākarṇya sthirajīvy āha-bhadra ! āgāmi-phala-vāñchayā kaṣṭam api sevako na jānāti | uktaṃ ca yataḥ- kāryasyāpekṣayā bhuktaṃ viṣam apy amṛtāyate | sarveṣāṃ prāṇināṃ yatra nātra kāryā vicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपनत-भये यो यो मार्गो हितार्थ-करो भवेत्- स स निपुणया बुद्ध्या सेव्यो महान् कृपणो ऽपि वा । करिकर-निभौ ज्याघाता कौ महास्त्र-विशारदौ वलय-रचितौ स्त्रीवद् बाहू कृतौ न किरीटिना

upanata-bhaye yo yo mārgo hitārtha-karo bhavet- sa sa nipuṇayā buddhyā sevyo mahān kṛpaṇo 'pi vā | karikara-nibhau jyāghātā kau mahāstra-viśāradau valaya-racitau strīvad bāhū kṛtau na kirīṭinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तेनापि सता जनेन विदुषा कालान्तरापेक्षिणा वस्तव्यं खलु वाक्य-वज्र-विषमे क्षुद्रेऽपि पापे जने । दर्वी-व्यग्र-करेण धूम-मलिनेनायास-युक्ते च भीमेनातिबलेन मत्स्य-भवने किं नोषितं सूदवत्

śaktenāpi satā janena viduṣā kālāntarāpekṣiṇā vastavyaṃ khalu vākya-vajra-viṣame kṣudre'pi pāpe jane | darvī-vyagra-kareṇa dhūma-malinenāyāsa-yukte ca bhīmenātibalena matsya-bhavane kiṃ noṣitaṃ sūdavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वा तद् वा विषम-पतितः साधु वा गर्हितं वा कालापेक्षी हृदय-निहितं बुद्धिमान् कर्म कुर्यात् । किं गाण्डीव-स्फुरद्-उरु-गुणास्फालन-क्रूर-पाणिर् नासील् लीला-नटन-विलसन् मेखली सव्यसाची

yad vā tad vā viṣama-patitaḥ sādhu vā garhitaṃ vā kālāpekṣī hṛdaya-nihitaṃ buddhimān karma kuryāt | kiṃ gāṇḍīva-sphurad-uru-guṇāsphālana-krūra-pāṇir nāsīl līlā-naṭana-vilasan mekhalī savyasācī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धिं प्रार्थयता जनेन विदुषा तेजो निगृह्य स्वकं सत्त्वोत्साहवतापि दैव-विधिषु स्थैर्यं प्रकार्य क्रमात् । देवेन्द्र-द्रविणेश्वरान्तक-समैर् अप्य् अन्वितो भ्रातृभिः किं क्लिष्टः सुचिरं विराट-भवने श्रीमान् न धर्मात्मजः

siddhiṃ prārthayatā janena viduṣā tejo nigṛhya svakaṃ sattvotsāhavatāpi daiva-vidhiṣu sthairyaṃ prakārya kramāt | devendra-draviṇeśvarāntaka-samair apy anvito bhrātṛbhiḥ kiṃ kliṣṭaḥ suciraṃ virāṭa-bhavane śrīmān na dharmātmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाभिजन-सम्पन्नो माद्री-पुत्रौ बलान्वितौ । गोकर्म-रक्षा-व्यापारे विराट-प्रेष्यतां गतौ

rūpābhijana-sampanno mādrī-putrau balānvitau | gokarma-rakṣā-vyāpāre virāṭa-preṣyatāṃ gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपेणाप्रतिमेन यौवन-गुणैः श्रेष्ठे कुले जन्मना कान्त्या श्रीर् इव यात्र सापि विदशां काल-क्रमाद् आगता । सैरन्ध्रीति स-गर्वितं युवतिभिः साक्षेपम् आख्यातया द्रौपद्या ननु मत्स्य-राज-भवने धृष्टं न किं चन्दनम्

rūpeṇāpratimena yauvana-guṇaiḥ śreṣṭhe kule janmanā kāntyā śrīr iva yātra sāpi vidaśāṃ kāla-kramād āgatā | sairandhrīti sa-garvitaṃ yuvatibhiḥ sākṣepam ākhyātayā draupadyā nanu matsya-rāja-bhavane dhṛṣṭaṃ na kiṃ candanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघवर्ण आह-तात ! असि-धारा-व्रतम् इदं मन्ये यद् अरिणा सह संवासः । सो ऽब्रवीत्-देव ! एवम् एतत् । परं न तादृङ्-मूर्ख-समागमः क्वापि मया दृष्टः । न च महाप्रज्ञम् अनेक-शास्त्रेष्व् अप्रतिम-बुद्धिं रक्ताक्षं विना धीमान् । यत्-कारणं तेन मदीयं यथावस्थितं चित्तं ज्ञातम् । ये पुनर् अन्ये मन्त्रिणस् ते महा-मूर्खा मन्त्रि-मात्र-व्यपदेशोपजीविनो ऽतत्त्व-कुशला, यैर् इदम् अपि न ज्ञातम् । यतः- अरितो ऽभ्यागतो भृत्यो दुष्टस् तत्-सङ्ग-तत्-परः । अपसर्प-सधर्मत्वान् नित्योद्वेगी च दूषितः

meghavarṇa āha-tāta ! asi-dhārā-vratam idaṃ manye yad ariṇā saha saṃvāsaḥ | so 'bravīt-deva ! evam etat | paraṃ na tādṛṅ-mūrkha-samāgamaḥ kvāpi mayā dṛṣṭaḥ | na ca mahāprajñam aneka-śāstreṣv apratima-buddhiṃ raktākṣaṃ vinā dhīmān | yat-kāraṇaṃ tena madīyaṃ yathāvasthitaṃ cittaṃ jñātam | ye punar anye mantriṇas te mahā-mūrkhā mantri-mātra-vyapadeśopajīvino 'tattva-kuśalā, yair idam api na jñātam | yataḥ- arito 'bhyāgato bhṛtyo duṣṭas tat-saṅga-tat-paraḥ | apasarpa-sadharmatvān nityodvegī ca dūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसने शयने याने पान-भोजन-वस्तुषु । दृष्ट्वान्तरं प्रमत्तेषु प्रहरन्त्य् अरयो ऽरिषु

āsane śayane yāne pāna-bhojana-vastuṣu | dṛṣṭvāntaraṃ pramatteṣu praharanty arayo 'riṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन त्रिवर्ग-निलयं बुधः । आत्मानम् आदृतो रक्षेत् प्रमादाद् धि विनश्यति

tasmāt sarva-prayatnena trivarga-nilayaṃ budhaḥ | ātmānam ādṛto rakṣet pramādād dhi vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधु चेदम् उच्यते- सन्तापयन्ति कम् अपथ्य-भुजं न रोगा दुर्मन्त्रिणं कम् उपयान्ति न नीति-दोषाः । कं श्रीर् न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्वीकृता न विषया परिपीडयन्ति

sādhu cedam ucyate- santāpayanti kam apathya-bhujaṃ na rogā durmantriṇaṃ kam upayānti na nīti-doṣāḥ | kaṃ śrīr na darpayati kaṃ na nihanti mṛtyuḥ kaṃ svīkṛtā na viṣayā paripīḍayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लुब्धस्य नश्यति यशः पिशुनस्य मैत्री नष्ट-क्रियस्य कुल अर्थ-परस्य धर्मः । विद्या-फलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्त-सचिवस्य नराधिपस्य

lubdhasya naśyati yaśaḥ piśunasya maitrī naṣṭa-kriyasya kula artha-parasya dharmaḥ | vidyā-phalaṃ vyasaninaḥ kṛpaṇasya saukhyaṃ rājyaṃ pramatta-sacivasya narādhipasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् राजन् ! असि-धारा-व्रतं मयाचरितम् अरितम् अरि-संसर्गाद् इति यद् भवतोक्तं, तन् मया साक्षाद् एवानुभूतम् । उक्तं च- अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः । स्वार्थम् अभ्युद्धरेत् प्राज्ञः कार्य-ध्वंसो हि मूर्खता

tad rājan ! asi-dhārā-vrataṃ mayācaritam aritam ari-saṃsargād iti yad bhavatoktaṃ, tan mayā sākṣād evānubhūtam | uktaṃ ca- apamānaṃ puraskṛtya mānaṃ kṛtvā tu pṛṣṭhataḥ | svārtham abhyuddharet prājñaḥ kārya-dhvaṃso hi mūrkhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्कन्धेनापि वहेच् छत्रुं कालम् आसाद्य बुद्धिमान् । महता कृष्ण-सर्पेण मण्डूका बहवो हताः

skandhenāpi vahec chatruṃ kālam āsādya buddhimān | mahatā kṛṣṇa-sarpeṇa maṇḍūkā bahavo hatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघवर्ण आह-कथम् एतत् ? स्थिरजीवी कथयति- कथा १५ मन्दविष-सर्प-कथा अस्ति वरुणाद्रि-समीप एकस्मिन् प्रदेशे परिणत-वया मन्द-विषो नाम कृष्ण-सर्पः । स एवं चित्ते सञ्चिन्तितवान्-कथं नाम मया सुखोपाय-वृत्त्या वर्तितव्यम् इति । ततो बहु-मण्डूकं ह्रदम् उपगम्य धृति-परीतम् इवात्मानं दर्शितवान् । अथ तथा स्थिते सौदक-प्रान्त-गतेनैकेन मण्डूकेन पृष्टः-माम ! किम् अद्य यथा-पूर्वम् आहारार्थं न विहरसि । सो ऽब्रवीत्-भद्र ! कुतो मे मन्द-भाग्यस्याहाराभिलाषः ? यत् कारणम् अद्य रात्रौ प्रदोष एव मयाहारार्थं विहरमाणेन दृष्ट एको मण्डूकः । तद्-ग्रहणार्थं मया क्रमः सज्जितः । सो ऽपि मां दृष्ट्वा मृत्यु-भयेन स्वाध्याय-प्रसक्तानां ब्राह्मणानाम् अन्तरम् अपक्रान्तो न विभावितो मया क्वापि गतः । तत्-सादृश्य-मोहित-चित्तेन मया कस्यचिद् ब्राह्मणस्य सूनोर् ह्रद-तट-जलान्तः-स्थो ऽङ्गुष्ठो दष्टः । ततो ऽसौ सपदि पञ्चत्वम् उपागतः । अथ तस्य पित्रा दुःखितेनाहं शप्तो यथा-दुरात्मन् ! त्वया निरपराधो मत्-सुतो दष्टः । तद् अनेन दोषेण त्वं मण्डूकानां वाहनं भविष्यसि, तत्-प्रसाद-लब्ध-जीविकया वर्तिष्ये इति । ततो ऽहं युष्माकं वाहनार्थम् आगतो ऽस्मि । तेन च सर्व-मण्डूकानाम् इदम् आवेदितम् । ततस् तैः प्रहृष्ट-मनोभिः सर्वैर् एव गत्वा जल-पाद-नाम्नो दर्दुर-राजस्य विज्ञप्तम् । अथासाव् अपि मन्त्रि-परिवृतो ऽत्यद्भुतम् इदम् इति मन्यमानो स-सम्भ्रमं ह्रदाद् उत्तीर्य मन्द-विषस्य फणिनः फणा-प्रदेशम् अधिरूढः । शेषा अपि यथा-ज्येष्ठं तत्-पृष्ठोपरि समारुरुहुः । किं बहुना, उपरित-स्थानम् अप्राप्तवन्तस् तस्यानुपदं धावन्ति । मन्दविषो ऽपि तेषां तुष्ट्य्-अर्थम् अनेक-प्रकारान् गति-विशेषान् अदर्शयत् । अथ जलपादो लब्ध-सुखस् तम् आह- न तथा करिणा यानं तुरगेण रथेन वा । नर-यानेन वा यानं यथा मन्दविषेण मे

meghavarṇa āha-katham etat ? sthirajīvī kathayati- kathā 15 mandaviṣa-sarpa-kathā asti varuṇādri-samīpa ekasmin pradeśe pariṇata-vayā manda-viṣo nāma kṛṣṇa-sarpaḥ | sa evaṃ citte sañcintitavān-kathaṃ nāma mayā sukhopāya-vṛttyā vartitavyam iti | tato bahu-maṇḍūkaṃ hradam upagamya dhṛti-parītam ivātmānaṃ darśitavān | atha tathā sthite saudaka-prānta-gatenaikena maṇḍūkena pṛṣṭaḥ-māma ! kim adya yathā-pūrvam āhārārthaṃ na viharasi | so 'bravīt-bhadra ! kuto me manda-bhāgyasyāhārābhilāṣaḥ ? yat kāraṇam adya rātrau pradoṣa eva mayāhārārthaṃ viharamāṇena dṛṣṭa eko maṇḍūkaḥ | tad-grahaṇārthaṃ mayā kramaḥ sajjitaḥ | so 'pi māṃ dṛṣṭvā mṛtyu-bhayena svādhyāya-prasaktānāṃ brāhmaṇānām antaram apakrānto na vibhāvito mayā kvāpi gataḥ | tat-sādṛśya-mohita-cittena mayā kasyacid brāhmaṇasya sūnor hrada-taṭa-jalāntaḥ-stho 'ṅguṣṭho daṣṭaḥ | tato 'sau sapadi pañcatvam upāgataḥ | atha tasya pitrā duḥkhitenāhaṃ śapto yathā-durātman ! tvayā niraparādho mat-suto daṣṭaḥ | tad anena doṣeṇa tvaṃ maṇḍūkānāṃ vāhanaṃ bhaviṣyasi, tat-prasāda-labdha-jīvikayā vartiṣye iti | tato 'haṃ yuṣmākaṃ vāhanārtham āgato 'smi | tena ca sarva-maṇḍūkānām idam āveditam | tatas taiḥ prahṛṣṭa-manobhiḥ sarvair eva gatvā jala-pāda-nāmno dardura-rājasya vijñaptam | athāsāv api mantri-parivṛto 'tyadbhutam idam iti manyamāno sa-sambhramaṃ hradād uttīrya manda-viṣasya phaṇinaḥ phaṇā-pradeśam adhirūḍhaḥ | śeṣā api yathā-jyeṣṭhaṃ tat-pṛṣṭhopari samāruruhuḥ | kiṃ bahunā, uparita-sthānam aprāptavantas tasyānupadaṃ dhāvanti | mandaviṣo 'pi teṣāṃ tuṣṭy-artham aneka-prakārān gati-viśeṣān adarśayat | atha jalapādo labdha-sukhas tam āha- na tathā kariṇā yānaṃ turageṇa rathena vā | nara-yānena vā yānaṃ yathā mandaviṣeṇa me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथान्येद्युर् मन्द-विषश् छद्मना मन्दं मन्दं विसर्पति । तच् च दृष्ट्वा जलपादो ऽब्रवीत्-भद्र ! मन्दविष ! यथा-पूर्वं किम् अद्य साधु नोह्यते ? मन्दविषो ऽब्रवीत्-देव अद्याहार-वैकल्यान् न मे वोढुं शक्तिर् अस्ति । अथासाव् अब्रवीत्-भद्र ! भक्षय क्षुद्र-मण्डूकान् । तच् छ्रुत्वा प्रहर्षित-सर्व-गात्रो मन्दविषः स-सम्भ्रमम् अब्रवीत्-ममायम् एव विप्र-शापो ऽस्ति । तत् तवानेनानुज्ञा-वचनेन प्रीतो ऽस्मि । ततो ऽसौ नैरन्तर्येण मण्डूकान् भक्षयन् कतिपयैर् एवाहोभिर् बलवान् संवृत्तः । प्रहृष्टश् चान्तर्-लीनम् अवहस्येदम् अब्रवीत्- मण्डूका विविधा ह्य् एते छल-पूर्वोपसाधिताः । कियन्तं कालम् अक्षीणा भवेयुः खादिता मम

athānyedyur manda-viṣaś chadmanā mandaṃ mandaṃ visarpati | tac ca dṛṣṭvā jalapādo 'bravīt-bhadra ! mandaviṣa ! yathā-pūrvaṃ kim adya sādhu nohyate ? mandaviṣo 'bravīt-deva adyāhāra-vaikalyān na me voḍhuṃ śaktir asti | athāsāv abravīt-bhadra ! bhakṣaya kṣudra-maṇḍūkān | tac chrutvā praharṣita-sarva-gātro mandaviṣaḥ sa-sambhramam abravīt-mamāyam eva vipra-śāpo 'sti | tat tavānenānujñā-vacanena prīto 'smi | tato 'sau nairantaryeṇa maṇḍūkān bhakṣayan katipayair evāhobhir balavān saṃvṛttaḥ | prahṛṣṭaś cāntar-līnam avahasyedam abravīt- maṇḍūkā vividhā hy ete chala-pūrvopasādhitāḥ | kiyantaṃ kālam akṣīṇā bhaveyuḥ khāditā mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जल-पादो ऽपि मन्दविषेण कृत-कवच-नव्यामोहित-चित्तः किम् अपि नावबुध्यते । अत्रान्तरेऽन्यो महाकायः कृष्ण-सर्पस् तम् उद्देशं समायातः । तं च मण्डूकैर् वाह्यमानं दृष्ट्वा विस्मय-गतम् । आह च-वयस्य ! यद् अस्माकम् अशनं तैः कथं वाह्यसे । विरुद्धम् एतत् । मन्दविषो ऽब्रवीत्- सर्वम् एतद् विजानामि यथा वाह्यो ऽस्मि दर्दुरैः । किञ्चित् कालं प्रतीक्षेऽहं घृतान्धो ब्राह्मणो यथा

jala-pādo 'pi mandaviṣeṇa kṛta-kavaca-navyāmohita-cittaḥ kim api nāvabudhyate | atrāntare'nyo mahākāyaḥ kṛṣṇa-sarpas tam uddeśaṃ samāyātaḥ | taṃ ca maṇḍūkair vāhyamānaṃ dṛṣṭvā vismaya-gatam | āha ca-vayasya ! yad asmākam aśanaṃ taiḥ kathaṃ vāhyase | viruddham etat | mandaviṣo 'bravīt- sarvam etad vijānāmi yathā vāhyo 'smi darduraiḥ | kiñcit kālaṃ pratīkṣe'haṃ ghṛtāndho brāhmaṇo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीत्-कथम् एतत् ? मन्दविषः कथयति- कथा १६ घृतान्ध-ब्राह्मण-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने यज्ञदत्तो नाम ब्राह्मणः । तस्य भार्या पुंश्चल्य् अन्यासक्त-मना अजस्रं विटायस-खण्ड-घृतान् घृत-पूरान् कृत्वा भर्तुश् चौरिकया प्रयच्छति । अथ कदाचिद् भर्ता दृष्ट्वाब्रवीत्-भद्रे ! किम् एतत् परिपच्यते ? कुत्र वाजस्रं नयसीदम् ? तत् कथय सत्यम् । सा चोत्पन्न-प्रतिभा कृतक-वचनैर् भर्तारम् अब्रवीत्-अस्त्य् अत्र नातिदूरे भगवत्या देव्या आयतनम् । तत्राहम् उपोषिता सती बलिं भक्ष्य-विशेषांश् चापूर्वान् नयामि । अथ तत् पश्यता गृहीत्वा तत् सकलं देव्यायतनाभिमुखी प्रतस्थे । यत् कारणं देव्या निवेदितेनानेन मदीयो भर्तैवं मंस्यते यत् मम ब्राह्मणी भगवत्याः कृते नद्याम् अवतीर्य यावत् स्नानं करोति तावत् तद् भर्तापि मार्गान्तरेणागत्य देव्याः पृष्ठतो ऽदृश्यो ऽवतस्थे । अथ सा ब्राह्मणी स्नात्वा देव्य्-आयतनम् आगत्य स्नानानुलेपन-माल्य-धूप-बलि-क्रियादिकं कृत्वा देवीं प्रणम्य व्यजिज्ञपत्-भगवति ! केन प्रकारेण मम भर्तान्धो भविष्यति ? तच् छ्रुत्वा स्वर-भेदेन देवी-पृष्ठ-स्थितो ब्राह्मणो जगाद-यदि त्वम् अजस्रं घृत-पूरादि-भक्ष्यं तस्मै भर्त्रे प्रयच्छसि, ततः शीघ्रम् अन्धो भविष्यति । सा तु बन्धकी कृतक-वचन-वञ्चित-मानसा तस्मै ब्राह्मणाय तद् एव नित्यं प्रददौ । अथान्येद्युर् ब्राह्मणेनाभिहितम्-भद्रे, नाहं सुतरां पश्यामि । तच् छ्रुत्वा चिन्तितम् अनया-देव्याः प्रसादो ऽयं प्राप्त इति । अथ तस्या हृदय-वल्लभो विटस् तत्-सकाशम्-अन्धीभूतो ऽयं ब्राह्मणः किं मम करिष्यतीति निःशङ्कं प्रतिदिनम् अभ्येति । अथान्येद्युस् तं प्रविशन्तम् अभ्याश-गतं दृष्ट्वा केशैर् गृहीत्वा लगुड-पार्ष्णि-प्रभृति-प्रहारैस् तावद् अताडयत् यावद् असौ पञ्चत्वम् आप । ताम् अपि पुष्ट-पत्नीं विच्छन्न-नासिकां कृत्वा विससर्ज । अतो ऽहं ब्रवीमि-स्कन्धेनापि वहेच् छत्रुम् (२३८) इत्य् आदि । अथ राजन् ! यथा मन्दविषेण बुद्धि-बलेन मण्डूका निहतास् तथा मयापि सर्वे वैरिणः । साधु चेदम् उच्यते- वने प्रज्वलितो वह्निर् दहन् मूलानि रक्षति । समूलोन्मूलनं कुर्याद् वायुर् यो मृदु-शीतलः

so 'bravīt-katham etat ? mandaviṣaḥ kathayati- kathā 16 ghṛtāndha-brāhmaṇa-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne yajñadatto nāma brāhmaṇaḥ | tasya bhāryā puṃścaly anyāsakta-manā ajasraṃ viṭāyasa-khaṇḍa-ghṛtān ghṛta-pūrān kṛtvā bhartuś caurikayā prayacchati | atha kadācid bhartā dṛṣṭvābravīt-bhadre ! kim etat paripacyate ? kutra vājasraṃ nayasīdam ? tat kathaya satyam | sā cotpanna-pratibhā kṛtaka-vacanair bhartāram abravīt-asty atra nātidūre bhagavatyā devyā āyatanam | tatrāham upoṣitā satī baliṃ bhakṣya-viśeṣāṃś cāpūrvān nayāmi | atha tat paśyatā gṛhītvā tat sakalaṃ devyāyatanābhimukhī pratasthe | yat kāraṇaṃ devyā niveditenānena madīyo bhartaivaṃ maṃsyate yat mama brāhmaṇī bhagavatyāḥ kṛte nadyām avatīrya yāvat snānaṃ karoti tāvat tad bhartāpi mārgāntareṇāgatya devyāḥ pṛṣṭhato 'dṛśyo 'vatasthe | atha sā brāhmaṇī snātvā devy-āyatanam āgatya snānānulepana-mālya-dhūpa-bali-kriyādikaṃ kṛtvā devīṃ praṇamya vyajijñapat-bhagavati ! kena prakāreṇa mama bhartāndho bhaviṣyati ? tac chrutvā svara-bhedena devī-pṛṣṭha-sthito brāhmaṇo jagāda-yadi tvam ajasraṃ ghṛta-pūrādi-bhakṣyaṃ tasmai bhartre prayacchasi, tataḥ śīghram andho bhaviṣyati | sā tu bandhakī kṛtaka-vacana-vañcita-mānasā tasmai brāhmaṇāya tad eva nityaṃ pradadau | athānyedyur brāhmaṇenābhihitam-bhadre, nāhaṃ sutarāṃ paśyāmi | tac chrutvā cintitam anayā-devyāḥ prasādo 'yaṃ prāpta iti | atha tasyā hṛdaya-vallabho viṭas tat-sakāśam-andhībhūto 'yaṃ brāhmaṇaḥ kiṃ mama kariṣyatīti niḥśaṅkaṃ pratidinam abhyeti | athānyedyus taṃ praviśantam abhyāśa-gataṃ dṛṣṭvā keśair gṛhītvā laguḍa-pārṣṇi-prabhṛti-prahārais tāvad atāḍayat yāvad asau pañcatvam āpa | tām api puṣṭa-patnīṃ vicchanna-nāsikāṃ kṛtvā visasarja | ato 'haṃ bravīmi-skandhenāpi vahec chatrum (238) ity ādi | atha rājan ! yathā mandaviṣeṇa buddhi-balena maṇḍūkā nihatās tathā mayāpi sarve vairiṇaḥ | sādhu cedam ucyate- vane prajvalito vahnir dahan mūlāni rakṣati | samūlonmūlanaṃ kuryād vāyur yo mṛdu-śītalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघवर्ण आह-तात ! सत्यम् एवैतत् । ये महात्मानो भवन्ति ते महा-सत्त्वा आपद्-गता अपि प्रारब्धं न त्यजन्ति । उक्तं च यतः- महत्त्वम् एतन् महतां नयालङ्कार-धारिणाम् । न मुञ्चन्ति यद् आरब्धं कृच्छ्रेऽपि व्यसनोदये

meghavarṇa āha-tāta ! satyam evaitat | ye mahātmāno bhavanti te mahā-sattvā āpad-gatā api prārabdhaṃ na tyajanti | uktaṃ ca yataḥ- mahattvam etan mahatāṃ nayālaṅkāra-dhāriṇām | na muñcanti yad ārabdhaṃ kṛcchre'pi vyasanodaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.