अनन्त्यसदेशानन्यसदेशयोरेकप्रयोगे युगपत्प्राप्तवन्त्यसदेशस्यवेति तदर्थः। अन्यथा धात्वादेर्नत्वसत्वेऽनेताऽ ऽसोताऽ इत्यादावेव स्याताम्, न तु ऽनमतिऽ ऽसिञ्चतिऽ इत्यादौ। अन्त्यविकार इति च लिङ्गम्। अन्त्येन समानो देशो यस्य सो ऽन्त्यसदेशः। तत्वं चान्त्यवर्णतद्वर्णयोरितराव्यवधानेन बोध्यम्। अत एव विध्ध इत्याद्यर्थम्"न सम्प्रसारणे"इति चरितार्थम्। "अल्लोपो ऽनः"इत्यादेः ऽअनस्तक्ष्णाऽइत्यादावादकारादावप्रवृत्तिरप्यस्याः फलम्, यजादि स्वादिपरान्नन्ताङ्गस्याकारस्य लोप इत्यर्थस्यैवाङ्गांशे प्रत्ययस्योत्त्थिताकाङ्क्षतयौचित्यादङ्गावयव यजादिस्वादिपरस्यान् इत्यादिक्रमेणानेकत्रानेकक्लिष्टकल्पनापेक्षयास्या उचितत्वात्। न चैषा"ष्यङः सम्प्रसारणम्"इति सूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यातेति भ्रमितव्यम्, वार्तिकोक्तफलानामनेकक्लिष्टकल्पनाभिरन्यथासिद्धिं प्रदर्श्यापि यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि, तदर्थमेषा कर्तव्या प्रतिविधेयं दोषेषु, प्रतिविधानं चोदत्तनिर्देशात् सिद्धमित्युपसंहारात्। ऽमिमार्जिषतिऽ इत्यर्थं चैषा। तत्र वृद्धेः पूर्वमन्तरङ्गत्वात् द्वित्वे परत्वादभ्यासकार्ये ततो ऽभ्यासेकारस्य वृद्धिवारणायावश्यकी। न च वृद्धौ पुनरभ्यासह्रस्वत्वेन सिद्धिः, ऽलक्ष्ये लक्षणस्यऽ इति न्यायेन पुनरप्रवृत्तेः। यत्तु"न सम्प्रसारणे"इति सूत्रे भाष्ये ऽनैतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानिऽ इत्युक्तम्। तस्यायमर्थः -- एतत्सूत्रे प्रयोजनान्येतस्याः परिभाषाया न भवन्ति, व्यधादावनत्यसमानादेशयणो ऽभावादिति। ऽनैतानि एतस्याः प्रयोजनानिऽ इति पाठो ऽपि क्वचिद् दृश्यते। वाचनिक्येवैषा। स्पष्टा च"ष्यङः"इति सूत्रे"अदसो ऽसेः"इति सूत्रे च ऽकेचिदन्त्यसदेशस्यऽ इत्यनेन भाष्य इत्यन्यत्र विस्तरः॥ ननु"अव्यक्तानुकरणस्यातः"इति पररूपम्, ऽपटत्ऽ इति ऽपटितिऽ इत्यदौ"अलोन्त्यस्य" इत्यन्त्यस्य प्राप्नोतीत्यत आह -- नानर्थके ऽलो ऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे
anantyasadeśānanyasadeśayorekaprayoge yugapatprāptavantyasadeśasyaveti tadarthaḥ/ anyathā dhātvādernatvasatve'netā' 'sotā' ityādāveva syātām, na tu 'namati' 'siñcati' ityādau/ antyavikāra iti ca liṅgam/ antyena samāno deśo yasya so 'ntyasadeśaḥ/ tatvaṃ cāntyavarṇatadvarṇayoritarāvyavadhānena bodhyam/ ata eva vidhdha ityādyartham"na samprasāraṇe"iti caritārtham/ "allopo 'naḥ"ityādeḥ 'anastakṣṇā'ityādāvādakārādāvapravṛttirapyasyāḥ phalam, yajādi svādiparānnantāṅgasyākārasya lopa ityarthasyaivāṅgāṃśe pratyayasyottthitākāṅkṣatayaucityādaṅgāvayava yajādisvādiparasyān ityādikrameṇānekatrānekakliṣṭakalpanāpekṣayāsyā ucitatvāt/ na caiṣā"ṣyaṅaḥ samprasāraṇam"iti sūtre bhāṣye pratyākhyāteti bhramitavyam, vārtikoktaphalānāmanekakliṣṭakalpanābhiranyathāsiddhiṃ pradarśyāpi yānyetasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni, tadarthameṣā kartavyā pratividheyaṃ doṣeṣu, pratividhānaṃ codattanirdeśāt siddhamityupasaṃhārāt/ 'mimārjiṣati' ityarthaṃ caiṣā/ tatra vṛddheḥ pūrvamantaraṅgatvāt dvitve paratvādabhyāsakārye tato 'bhyāsekārasya vṛddhivāraṇāyāvaśyakī/ na ca vṛddhau punarabhyāsahrasvatvena siddhiḥ, 'lakṣye lakṣaṇasya' iti nyāyena punarapravṛtteḥ/ yattu"na samprasāraṇe"iti sūtre bhāṣye 'naitasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni' ityuktam/ tasyāyamarthaḥ -- etatsūtre prayojanānyetasyāḥ paribhāṣāyā na bhavanti, vyadhādāvanatyasamānādeśayaṇo 'bhāvāditi/ 'naitāni etasyāḥ prayojanāni' iti pāṭho 'pi kvacid dṛśyate/ vācanikyevaiṣā/ spaṣṭā ca"ṣyaṅaḥ"iti sūtre"adaso 'seḥ"iti sūtre ca 'kecidantyasadeśasya' ityanena bhāṣya ityanyatra vistaraḥ// nanu"avyaktānukaraṇasyātaḥ"iti pararūpam, 'paṭat' iti 'paṭiti' ityadau"alontyasya" ityantyasya prāpnotītyata āha -- nānarthake 'lo 'ntyavidhiranabhyāsavikāre
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.