यमुद्दिश्याऽगमो विहितः, स तद्गुणीभूतः शास्त्रेण तदवयवत्वेन बोधितो ऽतस्तद्ग्रहणेन तद्ग्राहकेन तद्बोधकेन शब्धेन गृह्यते बोध्यत इत्यर्थः। तत्र तद्गुणीभूता इत्यंशो बीजकथनम्। लोके ऽपि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये तद्विशिष्टस्यैव देवदत्तग्रहणेन ग्रहणं दृश्यते। यमुद्दिश्य विहित इत्युक्तेः ऽप्रनिदारयतिऽ इत्यादौ न दारित्यस्य घुत्वम्। ऽआनेमुक्ऽ इति मुग्विधानसामर्थ्यादेषानित्या। अन्यथा ऽपचमानःऽ इत्यादावकारस्य मुकि-अनया परिभाषया विशिष्टस्य सवर्णदीर्गे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव। तेन ऽदिदीयेऽ इत्यादौ यणादि न, ऽजहारऽ इत्यादौ ऽआत औ णलःऽ इति च न। न चाकारादेर्वर्णस्य वर्णान्तरमवयवः कथमित् वाच्यम्, वचनेनावयवत्वबोधनात्। तस्य चावयवत्वसादृश्ये पर्यवसानं बोध्यम्। न चोक्तज्ञापकाद्वर्णग्रहणे ऽस्या अप्रवृत्तिरिति वाच्यम् ; ऽआने मुक्ऽ इति सूत्र भाष्ये ऽकारस्याङ्गावयवस्य मुगित्यर्थे ऽपचमानःऽ इत्यत्र ऽतास्यनुदात्तेत्ऽ इति स्वरो म स्यादित्याशङ्ख्यादुपदेशभक्तस्तद्ग्रहणेन ग्राहिष्यत इत्युक्तेरसङ्गत्यापत्तेः। किञ्च ङमन्तपदावयवस्य ह्रस्वात्परस्य ङमो ङमुडित्यर्थे ऽकुर्वन्नास्तेऽ इत्यादौ ङमो ङमुडागमे णत्वप्राप्तिमाशङ्क्य ऽयदागमाःऽ इति न्यायेनाद्यनस्यापि पदान्तग्रहणेन ग्रहणात् ऽपदान्तस्यऽ इति निषेध इत्यनया परिभषया ऽआगमानामागमिधर्मवैशिष्ट्यमपि होध्यतेऽ इत्याशयक ऽङमुट्ऽ सूत्रस्थभाष्यासङ्गतेः। किञ्च-गुणादे रपरत्वे रेफविशिष्ट गुणत्वाद्येष्टव्यम्। अन्यथा ऽऋकारस्य गुणवृद्धी अरारावेवऽ इति नियमो न स्यात्। तच्च ऽवर्णग्रहणेऽ एतदप्रवृत्तौ न सङ्गच्चते। अत एव ऽरदाभ्यांऽ इति सूत्रे भाष्यम् -"गुणो भवति, वृद्धिर्भवति, रेफशिरा गुणवृदधिसंज्ञको ऽभिनिर्वर्तते"इति। अत एव ऽनेटिऽ ऽणेरनिटिऽ इत्यदि चरितार्थम्। ऽअनागमकानां सागमकाः आदेशाःऽ इत्यस्य त्वयमर्थः - आर्धधातुकस्येडागम इत्यर्थे ज्ञाते, नित्येषु शब्देष्वागमविधानानुपत्या अर्थापत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पनेनेड्रहितबुद्धिप्रसङ्गे सेड्बुद्धिः कर्तव्येति। एवञ्चादेशेष्विवात्रापि बुद्धिविपरिणाम इति न नित्यत्वहानिः। स्थानिवत्सूत्रे च नेदृशादेशग्रहणम्। साक्षादष्टाद्यायीबोधितस्थान्यादेशभावे चारितार्थ्यात्। किञ्चेवं सति स्थानिबुद्ध्यैव कार्यप्रवृत्या ऽलावस्थायामडितिऽ सिद्धन्तासङ्गतिः। स्थानिवद्भावविषये ऽनिर्दिश्यमानस्यऽ इति परिभाषायाः प्रवृत्तौ ऽतिसृणाम्ऽ इतियतिर परत्वात्तिस्रादेशे स्थानिवद्भावेन त्रयादेशमाशङ्ख्य, ऽसकृद्गतिऽ न्यायेन समाधानपरभाष्यासङ्गतिः। ऽएरुःऽ इत्यादौ स्थानषष्टीनार्देशात्तदन्तपरतया पठितवाक्यस्यैव समुदायादेशपरत्वेनाऽदेशग्रहणसामर्थ्यात्तस्य स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणेन न दोषः। आनुमानिक सथान्यादेशभावकल्पने ऽपि श्रौतस्थान्यादेशभावस्य न त्याग इति ऽअचः परस्मिन्ऽ इत्यादेर्नासङ्गतिः। एतेन - ऽयदागमाःऽ इति परिभाषा स्थानिवत्सूत्रेण गतार्थेत्यपास्थम्। एतत्सर्वम् ऽदाधाघ्वदाप्ऽ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्॥ नन्वेवम् उदस्थादित्यादौ ऽउदःस्थास्तम्भोः पूर्वस्यऽ इति पूर्वसवर्णापत्तिरत आह - निर्दश्यमानस्याऽदेशा भवन्ति
yamuddiśyā'gamo vihitaḥ, sa tadguṇībhūtaḥ śāstreṇa tadavayavatvena bodhito 'tastadgrahaṇena tadgrāhakena tadbodhakena śabdhena gṛhyate bodhyata ityarthaḥ/ tatra tadguṇībhūtā ityaṃśo bījakathanam/ loke 'pi devadattasyāṅgādhikye tadviśiṣṭasyaiva devadattagrahaṇena grahaṇaṃ dṛśyate/ yamuddiśya vihita ityukteḥ 'pranidārayati' ityādau na dārityasya ghutvam/ 'ānemuk' iti mugvidhānasāmarthyādeṣānityā/ anyathā 'pacamānaḥ' ityādāvakārasya muki-anayā paribhāṣayā viśiṣṭasya savarṇadīrge tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ tena 'didīye' ityādau yaṇādi na, 'jahāra' ityādau 'āta au ṇalaḥ' iti ca na/ na cākārādervarṇasya varṇāntaramavayavaḥ kathamit vācyam, vacanenāvayavatvabodhanāt/ tasya cāvayavatvasādṛśye paryavasānaṃ bodhyam/ na coktajñāpakādvarṇagrahaṇe 'syā apravṛttiriti vācyam ; 'āne muk' iti sūtra bhāṣye 'kārasyāṅgāvayavasya mugityarthe 'pacamānaḥ' ityatra 'tāsyanudāttet' iti svaro ma syādityāśaṅkhyādupadeśabhaktastadgrahaṇena grāhiṣyata ityukterasaṅgatyāpatteḥ/ kiñca ṅamantapadāvayavasya hrasvātparasya ṅamo ṅamuḍityarthe 'kurvannāste' ityādau ṅamo ṅamuḍāgame ṇatvaprāptimāśaṅkya 'yadāgamāḥ' iti nyāyenādyanasyāpi padāntagrahaṇena grahaṇāt 'padāntasya' iti niṣedha ityanayā paribhaṣayā 'āgamānāmāgamidharmavaiśiṣṭyamapi hodhyate' ityāśayaka 'ṅamuṭ' sūtrasthabhāṣyāsaṅgateḥ/ kiñca-guṇāde raparatve rephaviśiṣṭa guṇatvādyeṣṭavyam/ anyathā 'ṛkārasya guṇavṛddhī arārāveva' iti niyamo na syāt/ tacca 'varṇagrahaṇe' etadapravṛttau na saṅgaccate/ ata eva 'radābhyāṃ' iti sūtre bhāṣyam -"guṇo bhavati, vṛddhirbhavati, rephaśirā guṇavṛdadhisaṃjñako 'bhinirvartate"iti/ ata eva 'neṭi' 'ṇeraniṭi' ityadi caritārtham/ 'anāgamakānāṃ sāgamakāḥ ādeśāḥ' ityasya tvayamarthaḥ - ārdhadhātukasyeḍāgama ityarthe jñāte, nityeṣu śabdeṣvāgamavidhānānupatyā arthāpattimūlakavākyāntarakalpaneneḍrahitabuddhiprasaṅge seḍbuddhiḥ kartavyeti/ evañcādeśeṣvivātrāpi buddhivipariṇāma iti na nityatvahāniḥ/ sthānivatsūtre ca nedṛśādeśagrahaṇam/ sākṣādaṣṭādyāyībodhitasthānyādeśabhāve cāritārthyāt/ kiñcevaṃ sati sthānibuddhyaiva kāryapravṛtyā 'lāvasthāyāmaḍiti' siddhantāsaṅgatiḥ/ sthānivadbhāvaviṣaye 'nirdiśyamānasya' iti paribhāṣāyāḥ pravṛttau 'tisṛṇām' itiyatira paratvāttisrādeśe sthānivadbhāvena trayādeśamāśaṅkhya, 'sakṛdgati' nyāyena samādhānaparabhāṣyāsaṅgatiḥ/ 'eruḥ' ityādau sthānaṣaṣṭīnārdeśāttadantaparatayā paṭhitavākyasyaiva samudāyādeśaparatvenā'deśagrahaṇasāmarthyāttasya sthānivatsūtre grahaṇena na doṣaḥ/ ānumānika sathānyādeśabhāvakalpane 'pi śrautasthānyādeśabhāvasya na tyāga iti 'acaḥ parasmin' ityādernāsaṅgatiḥ/ etena - 'yadāgamāḥ' iti paribhāṣā sthānivatsūtreṇa gatārthetyapāstham/ etatsarvam 'dādhāghvadāp' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam// nanvevam udasthādityādau 'udaḥsthāstambhoḥ pūrvasya' iti pūrvasavarṇāpattirata āha - nirdaśyamānasyā'deśā bhavanti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.