ऽषष्टीस्थाने योगाऽ इति सूत्रमावर्तते। तत्र द्वितीयस्यायमर्थः - षष्ठ्यन्तं निर्दिश्यमानमुच्चार्यमाणमुच्चार्यमाणसजातीयमेव, निर्दिश्यमानावयवरूपमेव वा स्थनेन स्थाननिरूपितसम्बन्धेन युज्यते, न तु प्रतीयमानमित्यर्थः। तेनेदं सिद्धम्। न च ऽअस्यच्वौऽ इत्यादौ दीर्गाणामादेशानापत्तिः, तेषां निर्दिश्यमानत्वाभावादिति वाच्यम्, जातिपक्षे दोषाभावात्। किङ्च ऽन भूसुधियोःऽ इति निषेधेन ग्रहणकशास्त्रगृहीतानां निर्दिश्यमाकार्यबोधान्न दोषः। इयङुवङोर्ङित्वं तु इवर्णोवर्णान्तश्नुधातुभ्रुवामित्यर्थेन धात्वादीनामपि निर्दिष्टत्वादन्त्यादेशत्वाय। रीरिङोर्ङित्वं तु स्पष्टार्थमेव॥ एतेनेदं ङित्वं वर्णग्रहणे निर्दिश्यमान परिभाषाया अप्रवृत्तिज्ञापकमित्यपास्तम्। ऽहयवरट्ऽ सूत्रस्थेन ऽअयोगवहानामुपदेशे ऽलोन्त्यविधिः प्रयोजनम्, वृक्षस्त्तत्र। नैतदस्ति प्रयोजनम्, निर्दिश्यमानस्येत्येव सिद्धम्ऽ - इति भाष्येण विरोधात्। अनया परिभाषया ऽयेनविधिःऽ इति सूत्रबोधिततदन्तस्य सथानिवत्वाभाव बोधनम्, यदागमा इति लब्धस्य च। तेन ऽसुपदःऽ ऽउदस्थात्ऽ इत्यादि सिद्धिः। अनया च स्वस्वनिमित्तसन्निधापितानाम् ऽअलो ऽन्त्यस्यऽ इत्यादीनां समावेश एव, न बाध्यबाधक भावः, विरोधाभावात्। नाप्येतयोरङ्गाङ्गिभवः, उभयोरपि परार्थत्वेन तदयोघात्। ऽअनेकाल् शित्ऽ इति सूत्रे सर्वश्चैतत्परिभाषाबोधित एव गृह्यते। यत्तु ऽआदेः परस्यऽ ऽअलोन्त्यस्यऽ इत्येतावेव तद्बाधकाविति तन्न ; ऽउदःस्थात्ऽ इति सूत्रविषये ऽस्याः ऽपादः पत्ऽ इति सूत्रे भाष्ये सञ्चारितत्वात्। नाप्येतयोरियं बाधिका, एतयोर्निविषयत्वप्रसङ्गादिति ऽति विंशतेःऽ इति सूत्रे कैयटः। अकज्विषये नायं न्यायः, स्थानिवद्भावेन तन्मध्यपत्तन्यायेन तद्बुधायैव कार्यजनकत्वात्। इयञ्च अवयवषष्टीविषये ऽपि। अत एव ऽतदोः सः सावितिऽ सत्वम्, ऽअतिस्यःऽ इत्यत्रोपसर्गतकारस्य न। निर्दिश्यमानयुष्मदाद्यवयवमपर्यम्तस्यैव यूयादयः, न तु ऽअतियूयम्ऽ इत्यादौ सोपसर्गावयवमपर्यन्तस्येति बोध्यम्। ऽपादः पत्ऽ इति सूत्रे ऽषष्टी स्थानेऽ इति सूत्रे च भाष्ये च स्पष्टैषा॥ ननु ऽचेताऽ इत्यादौ ह्रस्वस्येकारस्य प्रमाणत आन्तर्यादकारो ऽपि स्यादत आह- यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थनत आन्तर्यं बलीयः
'ṣaṣṭīsthāne yogā' iti sūtramāvartate/ tatra dvitīyasyāyamarthaḥ - ṣaṣṭhyantaṃ nirdiśyamānamuccāryamāṇamuccāryamāṇasajātīyameva, nirdiśyamānāvayavarūpameva vā sthanena sthānanirūpitasambandhena yujyate, na tu pratīyamānamityarthaḥ/ tenedaṃ siddham/ na ca 'asyacvau' ityādau dīrgāṇāmādeśānāpattiḥ, teṣāṃ nirdiśyamānatvābhāvāditi vācyam, jātipakṣe doṣābhāvāt/ kiṅca 'na bhūsudhiyoḥ' iti niṣedhena grahaṇakaśāstragṛhītānāṃ nirdiśyamākāryabodhānna doṣaḥ/ iyaṅuvaṅorṅitvaṃ tu ivarṇovarṇāntaśnudhātubhruvāmityarthena dhātvādīnāmapi nirdiṣṭatvādantyādeśatvāya/ rīriṅorṅitvaṃ tu spaṣṭārthameva// etenedaṃ ṅitvaṃ varṇagrahaṇe nirdiśyamāna paribhāṣāyā apravṛttijñāpakamityapāstam/ 'hayavaraṭ' sūtrasthena 'ayogavahānāmupadeśe 'lontyavidhiḥ prayojanam, vṛkṣasttatra/ naitadasti prayojanam, nirdiśyamānasyetyeva siddham' - iti bhāṣyeṇa virodhāt/ anayā paribhāṣayā 'yenavidhiḥ' iti sūtrabodhitatadantasya sathānivatvābhāva bodhanam, yadāgamā iti labdhasya ca/ tena 'supadaḥ' 'udasthāt' ityādi siddhiḥ/ anayā ca svasvanimittasannidhāpitānām 'alo 'ntyasya' ityādīnāṃ samāveśa eva, na bādhyabādhaka bhāvaḥ, virodhābhāvāt/ nāpyetayoraṅgāṅgibhavaḥ, ubhayorapi parārthatvena tadayoghāt/ 'anekāl śit' iti sūtre sarvaścaitatparibhāṣābodhita eva gṛhyate/ yattu 'ādeḥ parasya' 'alontyasya' ityetāveva tadbādhakāviti tanna ; 'udaḥsthāt' iti sūtraviṣaye 'syāḥ 'pādaḥ pat' iti sūtre bhāṣye sañcāritatvāt/ nāpyetayoriyaṃ bādhikā, etayorniviṣayatvaprasaṅgāditi 'ti viṃśateḥ' iti sūtre kaiyaṭaḥ/ akajviṣaye nāyaṃ nyāyaḥ, sthānivadbhāvena tanmadhyapattanyāyena tadbudhāyaiva kāryajanakatvāt/ iyañca avayavaṣaṣṭīviṣaye 'pi/ ata eva 'tadoḥ saḥ sāviti' satvam, 'atisyaḥ' ityatropasargatakārasya na/ nirdiśyamānayuṣmadādyavayavamaparyamtasyaiva yūyādayaḥ, na tu 'atiyūyam' ityādau sopasargāvayavamaparyantasyeti bodhyam/ 'pādaḥ pat' iti sūtre 'ṣaṣṭī sthāne' iti sūtre ca bhāṣye ca spaṣṭaiṣā// nanu 'cetā' ityādau hrasvasyekārasya pramāṇata āntaryādakāro 'pi syādata āha- yatrānekavidhamāntaryaṃ tatra sthanata āntaryaṃ balīyaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.