तत्तत्कार्ये नाप्राप्ते निपातनारम्भात्।"पुराणप्रोक्तेषु"इति निपातितपुराणशब्देन पुरातन शब्दस्य बाधः प्राप्तो ऽपि पृषोदरादित्वान्नेति बोध्यम्। पुराणेति पृषोतरादिः पुरातनेति चेत्यन्ये। इयम्"सर्वादि"सूत्र भाष्ये स्पष्टा। न चैवमस्थयादीनां"नब्विषयस्य"इत्याद्युदात्ततयान्त्यादेशस्यानङः स्थान्यनुरूपे ऽनुदात्त एवोच्चारणीय उदात्तोच्चारणं विवक्षार्थं भविष्यतीति कथमस्य ज्ञापत्वमिति वाच्यम्, परमास्थिशब्दादाबन्तोदात्त उदात्तगुणकस्यापि स्थानिवत्वेन विवक्षायां मानाभावात्। "चतसर्याद्युदात्तनिपातनं करिषयते, वधादेशे आद्युदात्तनिपातनं करिषयते, पदादयो ऽन्तादात्ता निपात्यन्ते, सहस्य स उदात्तो निपात्यते"इत्यादि भाष्यं त्वेकश्रुत्याष्टाध्यायीपाठे क्वचिदुदात्ताद्यु च्चारणं विवक्षार्थमित्याशयेन। "त्रैस्वर्येण पाठः"इति पक्षे तु ज्ञापकपरं भाष्यामिति कैयटादयः। परे तु, निपातनं नामान्यादृशे प्रयोगे प्राप्ते ऽन्यादृशप्रयोगकरणम्, तत्तद्रूपाद् यत्नात् तत्र तत्रोदात्तादिविवक्षा।"तिसृचतसृ"इत्यत्र द्वन्द्वप्रयुक्ते ऽन्तोदात्ते उच्चारणीये आद्युदात्तोच्चारणम् - अन्यत्र स्थान्यरूपे स्वर उच्चारणीये तत्तदुच्चारणं विवक्षार्थम्। अत्र विकारकृतो लक्ष्यभेदो नेति"सिचि वृद्धिः"इति भाष्यात् प्रतीयते। अत्र च"अस्थिदधि"इत्यादावनङादेरुदात्तस्यैवोच्चारणेन सिद्धे उदात्तग्रहणं ज्ञापकम्। स्वरूपेणोच्चारित इत्युक्तेरनुदात्तादेरन्तोदात्तादित्युदात्तादिशब्दोच्चारणे विवक्षैव। "उञ ॐ"इत्यत्राननुनासिक एवोच्चारणीये यत्नाध्क्येनानुनासिकोच्चारणाद् विवक्षा बोध्या।"पथिमथ्यृभुक्षाम्"इत्यादौ स्थान्यनुरूपतयानुनासिक एवोच्चारणीये निरनुनासिकोच्चारणात् तद्विवक्षा। एतदर्थमेवासति यत्न इत्युक्तम्। ऽअबाधकान्यपि निपातनानिऽ इति तु भाष्यविरुद्धम्॥ ननूखधातोर्द्वित्वे स्वत एव ह्रस्वत्वात् पूर्वमभ्यासह्रस्वाप्राप्तौ हलादिः शेषे सवर्ण दीर्घे ह्रस्वापत्तिः, अत आह -- पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः
tattatkārye nāprāpte nipātanārambhāt/"purāṇaprokteṣu"iti nipātitapurāṇaśabdena purātana śabdasya bādhaḥ prāpto 'pi pṛṣodarāditvānneti bodhyam/ purāṇeti pṛṣotarādiḥ purātaneti cetyanye/ iyam"sarvādi"sūtra bhāṣye spaṣṭā/ na caivamasthayādīnāṃ"nabviṣayasya"ityādyudāttatayāntyādeśasyānaṅaḥ sthānyanurūpe 'nudātta evoccāraṇīya udāttoccāraṇaṃ vivakṣārthaṃ bhaviṣyatīti kathamasya jñāpatvamiti vācyam, paramāsthiśabdādābantodātta udāttaguṇakasyāpi sthānivatvena vivakṣāyāṃ mānābhāvāt/ "catasaryādyudāttanipātanaṃ kariṣayate, vadhādeśe ādyudāttanipātanaṃ kariṣayate, padādayo 'ntādāttā nipātyante, sahasya sa udātto nipātyate"ityādi bhāṣyaṃ tvekaśrutyāṣṭādhyāyīpāṭhe kvacidudāttādyu ccāraṇaṃ vivakṣārthamityāśayena/ "traisvaryeṇa pāṭhaḥ"iti pakṣe tu jñāpakaparaṃ bhāṣyāmiti kaiyaṭādayaḥ/ pare tu, nipātanaṃ nāmānyādṛśe prayoge prāpte 'nyādṛśaprayogakaraṇam, tattadrūpād yatnāt tatra tatrodāttādivivakṣā/"tisṛcatasṛ"ityatra dvandvaprayukte 'ntodātte uccāraṇīye ādyudāttoccāraṇam - anyatra sthānyarūpe svara uccāraṇīye tattaduccāraṇaṃ vivakṣārtham/ atra vikārakṛto lakṣyabhedo neti"sici vṛddhiḥ"iti bhāṣyāt pratīyate/ atra ca"asthidadhi"ityādāvanaṅāderudāttasyaivoccāraṇena siddhe udāttagrahaṇaṃ jñāpakam/ svarūpeṇoccārita ityukteranudāttāderantodāttādityudāttādiśabdoccāraṇe vivakṣaiva/ "uña oṃ"ityatrānanunāsika evoccāraṇīye yatnādhkyenānunāsikoccāraṇād vivakṣā bodhyā/"pathimathyṛbhukṣām"ityādau sthānyanurūpatayānunāsika evoccāraṇīye niranunāsikoccāraṇāt tadvivakṣā/ etadarthamevāsati yatna ityuktam/ 'abādhakānyapi nipātanāni' iti tu bhāṣyaviruddham// nanūkhadhātordvitve svata eva hrasvatvāt pūrvamabhyāsahrasvāprāptau halādiḥ śeṣe savarṇa dīrghe hrasvāpattiḥ, ata āha -- parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.