अनुबन्धनिर्देशो द्विधा -- स्वरूपेण, ऽङितःऽइत्यादिपदेन च। ऽहन्ति, याति, वाति,"सनीवन्त"इति सूत्रे भरेति,"दीङो युडचि" "अनुदात्त ङितः" "दिवादिभ्यः श्यन्""एकाच उपदेशे"इत्युदाहरणानि। द्वित्वम्"सनाद्यन्ताः"इति"भूवादयः"इति धातुत्वं च भवत्येव,"गुणोयङ्लुकोः"इतियीदिभिर्नुषेधानित्यत्वकल्पनात्। तेन भष्भावो ऽपि ऽअजर्घाःऽ इत्यादौ भवति। अत एव"श्वोदितः"इति सूत्रे कैयटे -- ऽयत्रैकाज् ग्रहणं किञ्चित्ऽ इति पाठः।"एकाच उपदेशे।टनुदात्तात्"इति सूत्र एकाज्ग्रहणेनैकदेशानुमत्यैषा ज्ञाप्यते। अन्यथोपदेशे ऽन्काचानुदात्तत्वस्यैव सत्वेन तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति। तदपि न, भाष्यानुक्तत्वात्। एकाज्ग्रहणस्य वधिव्यावृत्यर्थमावश्यकत्वाच्च। न च वधिस्स्थान्युपदेश एकाजेवेति वाच्यम्, साक्षादुपदेशसम्भवेनैतद्विषये स्थान्युपदेशाग्रहणात्, उपदेशात्वावच्छेदेनैकाजित्यर्थाच्च। किञ्च उत्तरार्थमेकाज्ग्रहणम्। अत एव ऽजागरितवान्ऽ इत्यादावुपदेश उगन्तत्वमादाय"श्रुयुकः किति"इतीण् निषेधो न। तत्रोपदेशे इत्यनुवृत्तिश्य ऽस्तीर्णम्ऽ इत्यादाविण् निषेधायेत्याकरे स्पष्टम्। न च भाष्ये यङ् लोपो ऽबेभिदिताऽ इत्यादाविट्प्रवृत्यर्थमुपदेशे ऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणादङ्गादित्यर्थे सनीट्प्रतिषेधो वक्तव्यः, ऽबिभित्सतिऽ इति दोषोपन्यासवद् यङ्लुकि दोषाणामुपन्यासेन तत्रेडिष्टः। यङ्लोपेत्यादि भाष्यं तूपक्रमोपसंहारबलेन न यङ्लुग्विषयम्। किञ्च, तस्य तद्विषयकत्वे यङ्लोपे स्थानिवत्वस्येवयङ्लुक्युपायाप्रदर्शनेन न्यूनत्पत्तिरिति वाच्यम्, इड्विषये यङ्लुको लोके ऽनभिधानेन छन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकत्वेन च तत्र दोषानुपन्यासेनादोषात्। अन्यथा ऽएकाज्ग्रहणं किमर्थम्ऽ इति प्रश्नस्य ऽउत्तरत्र जागर्त्यर्थमिह वध्यर्थम्ऽ इत्युत्तरस्य च भाष्ये निरालम्भनत्वपत्तेः। न चार्धधातुकाक्षिप्तधातोरेकाच इति विशेषणम्। एवं च ऽबिभित्सतिऽ इत्यादावुत्तरखण्डस्य धातोरेकाच्त्वमस्त्येव, उत्तरखण्डे ऽस्तित्ववत्। एतच्च ऽदयतेःऽ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। एवं च प्रकृतभाष्यासङ्गतिरिति वाच्यम् ; आक्षेपे आक्षिप्तस्यान्वये च मानाभावात्। अङ्गत्वं तु विशिष्ट एवेति"एकाचो द्वे"इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। निरूपितं च तनादिशेषे शब्देन्दुशेखरे। धातुत्वं तूत्तरखण्ड एव। अत एव"एकाचो बशो भष्"इति सूत्रे धातोरवयवस्यैकाच इति वैयधिकरण्येनान्वये गर्धप्सिद्धिः प्रयोजनमुक्तं भाष्ये, न तु प्रसिद्धम् ऽअजर्घाःऽ इति। ऽअजर्घाः, बेभिदीतिऽ इत्यादौ श्नम् श्यनादयस्तु"चर्करीतं च"इत्यस्यादादौ पाठेन यङ्लुगन्ते गणान्तरप्रयुक्तविकरणस्याप्राप्त्या न भवन्ति। छान्दसत्वादेव कार्यान्तराणामपि छन्दसि दृष्टप्रयोगेष्वदृष्टानामभावो बोध्यः। भाषायां तु तादृशानामभाव एव। श्तिप्शबादिनिर्देशास्तु ऽभवतेरःऽ इत्यादि सूत्रस्थतन्निर्देशवन्नार्थसाधका इत्यन्यत्र विस्तरः॥ ननु ऽजभो ऽचि, रधेश्च, नेट्यलिटिऽ इत्येव सूत्र्यताम्, किं द्वीरधिग्रहणेनेत्याह -- पदगौरवाद् योगविभागो गरीयान्
anubandhanirdeśo dvidhā -- svarūpeṇa, 'ṅitaḥ'ityādipadena ca/ 'hanti, yāti, vāti,"sanīvanta"iti sūtre bhareti,"dīṅo yuḍaci" "anudātta ṅitaḥ" "divādibhyaḥ śyan""ekāca upadeśe"ityudāharaṇāni/ dvitvam"sanādyantāḥ"iti"bhūvādayaḥ"iti dhātutvaṃ ca bhavatyeva,"guṇoyaṅlukoḥ"itiyīdibhirnuṣedhānityatvakalpanāt/ tena bhaṣbhāvo 'pi 'ajarghāḥ' ityādau bhavati/ ata eva"śvoditaḥ"iti sūtre kaiyaṭe -- 'yatraikāj grahaṇaṃ kiñcit' iti pāṭhaḥ/"ekāca upadeśe/ṭanudāttāt"iti sūtra ekājgrahaṇenaikadeśānumatyaiṣā jñāpyate/ anyathopadeśe 'nkācānudāttatvasyaiva satvena tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameveti/ tadapi na, bhāṣyānuktatvāt/ ekājgrahaṇasya vadhivyāvṛtyarthamāvaśyakatvācca/ na ca vadhissthānyupadeśa ekājeveti vācyam, sākṣādupadeśasambhavenaitadviṣaye sthānyupadeśāgrahaṇāt, upadeśātvāvacchedenaikājityarthācca/ kiñca uttarārthamekājgrahaṇam/ ata eva 'jāgaritavān' ityādāvupadeśa ugantatvamādāya"śruyukaḥ kiti"itīṇ niṣedho na/ tatropadeśe ityanuvṛttiśya 'stīrṇam' ityādāviṇ niṣedhāyetyākare spaṣṭam/ na ca bhāṣye yaṅ lopo 'bebhiditā' ityādāviṭpravṛtyarthamupadeśe 'nudāttādekācaḥ śrūyamāṇādaṅgādityarthe sanīṭpratiṣedho vaktavyaḥ, 'bibhitsati' iti doṣopanyāsavad yaṅluki doṣāṇāmupanyāsena tatreḍiṣṭaḥ/ yaṅlopetyādi bhāṣyaṃ tūpakramopasaṃhārabalena na yaṅlugviṣayam/ kiñca, tasya tadviṣayakatve yaṅlope sthānivatvasyevayaṅlukyupāyāpradarśanena nyūnatpattiriti vācyam, iḍviṣaye yaṅluko loke 'nabhidhānena chandasi sarvavidhīnāṃ vaikalpikatvena ca tatra doṣānupanyāsenādoṣāt/ anyathā 'ekājgrahaṇaṃ kimartham' iti praśnasya 'uttaratra jāgartyarthamiha vadhyartham' ityuttarasya ca bhāṣye nirālambhanatvapatteḥ/ na cārdhadhātukākṣiptadhātorekāca iti viśeṣaṇam/ evaṃ ca 'bibhitsati' ityādāvuttarakhaṇḍasya dhātorekāctvamastyeva, uttarakhaṇḍe 'stitvavat/ etacca 'dayateḥ' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ evaṃ ca prakṛtabhāṣyāsaṅgatiriti vācyam ; ākṣepe ākṣiptasyānvaye ca mānābhāvāt/ aṅgatvaṃ tu viśiṣṭa eveti"ekāco dve"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ nirūpitaṃ ca tanādiśeṣe śabdenduśekhare/ dhātutvaṃ tūttarakhaṇḍa eva/ ata eva"ekāco baśo bhaṣ"iti sūtre dhātoravayavasyaikāca iti vaiyadhikaraṇyenānvaye gardhapsiddhiḥ prayojanamuktaṃ bhāṣye, na tu prasiddham 'ajarghāḥ' iti/ 'ajarghāḥ, bebhidīti' ityādau śnam śyanādayastu"carkarītaṃ ca"ityasyādādau pāṭhena yaṅlugante gaṇāntaraprayuktavikaraṇasyāprāptyā na bhavanti/ chāndasatvādeva kāryāntarāṇāmapi chandasi dṛṣṭaprayogeṣvadṛṣṭānāmabhāvo bodhyaḥ/ bhāṣāyāṃ tu tādṛśānāmabhāva eva/ śtipśabādinirdeśāstu 'bhavateraḥ' ityādi sūtrasthatannirdeśavannārthasādhakā ityanyatra vistaraḥ// nanu 'jabho 'ci, radheśca, neṭyaliṭi' ityeva sūtryatām, kiṃ dvīradhigrahaṇenetyāha -- padagauravād yogavibhāgo garīyān
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.