तत्र क्वचिच्चरितार्थयोरेकस्मिन् युगपदुभयोः कार्ययोरसम्भवेन बाधकाभावात् पर्यायेण तृजादिवच्छास्त्र द्वयप्रसङ्गे नियमार्थम्"विप्रतिषेध"सूत्रमिति सकृद्गतिन्यायसिद्धिः। यथा तुल्यबलयोरेकः प्रेष्यो भवति। स तयोः पर्यायेण कार्यं करोति, यदा तमुभौ युगपत् प्रेषयतो नानादिक्षु च कार्ये तदोभयोर्न करोति, यौगपद्यासम्भवात्। तथा शास्त्रयोर्लक्ष्यार्थयोः क्वचिल्लक्ष्ये यौगपद्येन प्रवृत्यसम्भवादप्रतिपत्तौ प्रप्तायामिदं परविध्यर्थम्। तत्र कृते यदि पूर्वप्राप्तिरस्ति, तर्हि तदपि भवत्येवेति ऽपुनः प्रसङ्गविज्ञानऽ सिद्धिरिति"विप्रतिषेध"सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। यत्तु कैयटादयो व्यक्तौ पदार्थे प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवादुभयोरपि शास्त्रयोस्तत्तल्लक्ष्ययोरचरितार्थ्येन पर्यायेण द्वयोरपि प्राप्तौ परमेवेति नियमार्थमिदमिति ऽसकृद्गतिऽ न्यायसिद्धिः। अत्र पक्षे एतन्नियमवशादेतल्लक्ष्यविषयक पूर्वशास्त्रानुपप्लव एव। जातिपक्षे तूद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्ते क्वचिल्लक्ष्ये चरितार्थयोर्द्वयोः शास्त्रयोः सत्प्रतिपक्षन्यायेन युगदुभयासम्भवरूपविरोधस्थल उभयोरप्यप्राप्तौ परविध्यर्थमिदमिति पुनः प्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरित्याहुः, तन्न ; व्यक्तिपक्षे सर्वं लक्ष्यं शास्त्रं व्याप्नोति न जातिपक्ष इत्यत्र मानाभावात्। ऽन ब्राह्मणं हन्यात्ऽ इत्यादौ जात्याश्रयसकलव्यक्तिविषयत्वार्थमेव जातिपक्षाश्रयणस्य भाष्ये दर्शनात्। अत एव"सरूप"सूत्रे भष्ये जातौ पदार्थे ऽनवयवेन साकल्येन विधिप्रवृत्तेः"गौरनुबन्ध्यः"इत्यादौ सकल गवानुबन्धनासम्भवात् कर्मणो वैगुण्यमुक्तम्। द्रव्यवादे चासर्वद्रव्यावगतेः ऽगौरनुबन्ध्यःऽ इत्यादावेकः शास्त्रोक्तो ऽपरो ऽशास्त्रोक्त इत्युक्तम्। किञ्च नहि भाष्योक्त तृजादिदृष्टान्तस्य व्यक्तिवक्ष एव सर्व विषयत्वम् न दातिपक्ष इत्यत्र मानमस्ति। अपि च व्यक्तिपक्षे ऽप्यन्यव्यक्तिरूप विषयलाभेन चरितार्थयोरियं व्यक्तिविरोधात् स्वविषयकत्वं न कल्पयतीति वक्तुं शक्यम्। जातिपक्षे ऽपि तज्जात्याश्रयतद्व्यक्तिविषयकत्वमेव ; नैतद्व्यक्तिविषयकत्वमित्यत्र नियामकाभावः। तत्र लक्ष्यानुसारात् क्वचिच्छास्त्रीयदृषटान्ताश्रयणम्, क्वचिल्लौकिकदृष्टान्ताश्रयणमिति भाष्यसम्मत मार्ग एव युक्त इति बोध्यम्। द्वयोः कार्ययोर्यौगपद्येनासम्भव एव विप्रतिषेध शास्त्रोपयोगी। इदम्"इको गुण"इति सूत्रे कैयटे स्पष्टम्। यथा ऽशिष्टात्ऽ इत्यादौ तातङ्शीभावयोर्युगपत्प्रवृत्तौ स्वस्वनिमित्तनन्तर्यासम्भवः। यद्यपि तातङादेः स्थानिवद्भवेनास्थ्येव तत्, तथाप्यादेशप्रवृत्युत्तरमेव सः, न तु तत्प्रवृत्तिकाले। एवं नुम्तृज्वत्वयोः ऽप्रियक्रोष्टूनिऽ इत्यादौ युगपदसम्भवः, यदागमा इत्यस्य नुम्प्रवृत्युत्तरं प्रवृत्तः। एवम् ऽभिन्धिऽ इत्यत्र तातङ्धिभावयोर्युगपदेकस्थानिसम्बन्धस्याङ्गरूपनिमित्तानन्तर्यस्य चासम्भवो बोध्यः। नुम्नुटोरपि नुट्यजादिविभक्त्यानन्तर्यबाधः, नुमि ह्रस्वन्ताङ्गबाध इत्यसम्भवात् विप्रतिषेधः। क्वचिदिष्टानुरोधेन पूर्वशास्त्रे स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलात् स्वरितेनाधिकं कार्यमित्यर्थात् पूर्वमेव भवति। तेन सर्वे पूर्व विप्रतिषेधाः सङ्गृहीता इति"स्वरितेन"इति सूत्रे भाष्ये। विप्रतिषेधसूत्रस्थपरशब्धस्येष्टवाचित्वात् तत्सङ्ग्रह इति"विप्रतिषेध" सूत्रे भाष्ये॥ नन्वेवम् ऽएधतेऽ इत्यादौ परत्वात् विकरणे"अनुदात्तङितः"इत्यादि नियमानुपपत्तिः, तेन व्यवधानात्, अत आह :- विकरणेभ्यो नियमो बलीयान्
tatra kvaciccaritārthayorekasmin yugapadubhayoḥ kāryayorasambhavena bādhakābhāvāt paryāyeṇa tṛjādivacchāstra dvayaprasaṅge niyamārtham"vipratiṣedha"sūtramiti sakṛdgatinyāyasiddhiḥ/ yathā tulyabalayorekaḥ preṣyo bhavati/ sa tayoḥ paryāyeṇa kāryaṃ karoti, yadā tamubhau yugapat preṣayato nānādikṣu ca kārye tadobhayorna karoti, yaugapadyāsambhavāt/ tathā śāstrayorlakṣyārthayoḥ kvacillakṣye yaugapadyena pravṛtyasambhavādapratipattau praptāyāmidaṃ paravidhyartham/ tatra kṛte yadi pūrvaprāptirasti, tarhi tadapi bhavatyeveti 'punaḥ prasaṅgavijñāna' siddhiriti"vipratiṣedha"sūtre bhāṣye spaṣṭam/ yattu kaiyaṭādayo vyaktau padārthe pratilakṣyaṃ lakṣaṇopaplavādubhayorapi śāstrayostattallakṣyayoracaritārthyena paryāyeṇa dvayorapi prāptau parameveti niyamārthamidamiti 'sakṛdgati' nyāyasiddhiḥ/ atra pakṣe etanniyamavaśādetallakṣyaviṣayaka pūrvaśāstrānupaplava eva/ jātipakṣe tūddeśyatāvacchedakākrānte kvacillakṣye caritārthayordvayoḥ śāstrayoḥ satpratipakṣanyāyena yugadubhayāsambhavarūpavirodhasthala ubhayorapyaprāptau paravidhyarthamidamiti punaḥ prasaṅgavijñānasiddhirityāhuḥ, tanna ; vyaktipakṣe sarvaṃ lakṣyaṃ śāstraṃ vyāpnoti na jātipakṣa ityatra mānābhāvāt/ 'na brāhmaṇaṃ hanyāt' ityādau jātyāśrayasakalavyaktiviṣayatvārthameva jātipakṣāśrayaṇasya bhāṣye darśanāt/ ata eva"sarūpa"sūtre bhaṣye jātau padārthe 'navayavena sākalyena vidhipravṛtteḥ"gauranubandhyaḥ"ityādau sakala gavānubandhanāsambhavāt karmaṇo vaiguṇyamuktam/ dravyavāde cāsarvadravyāvagateḥ 'gauranubandhyaḥ' ityādāvekaḥ śāstrokto 'paro 'śāstrokta ityuktam/ kiñca nahi bhāṣyokta tṛjādidṛṣṭāntasya vyaktivakṣa eva sarva viṣayatvam na dātipakṣa ityatra mānamasti/ api ca vyaktipakṣe 'pyanyavyaktirūpa viṣayalābhena caritārthayoriyaṃ vyaktivirodhāt svaviṣayakatvaṃ na kalpayatīti vaktuṃ śakyam/ jātipakṣe 'pi tajjātyāśrayatadvyaktiviṣayakatvameva ; naitadvyaktiviṣayakatvamityatra niyāmakābhāvaḥ/ tatra lakṣyānusārāt kvacicchāstrīyadṛṣaṭāntāśrayaṇam, kvacillaukikadṛṣṭāntāśrayaṇamiti bhāṣyasammata mārga eva yukta iti bodhyam/ dvayoḥ kāryayoryaugapadyenāsambhava eva vipratiṣedha śāstropayogī/ idam"iko guṇa"iti sūtre kaiyaṭe spaṣṭam/ yathā 'śiṣṭāt' ityādau tātaṅśībhāvayoryugapatpravṛttau svasvanimittanantaryāsambhavaḥ/ yadyapi tātaṅādeḥ sthānivadbhavenāsthyeva tat, tathāpyādeśapravṛtyuttarameva saḥ, na tu tatpravṛttikāle/ evaṃ numtṛjvatvayoḥ 'priyakroṣṭūni' ityādau yugapadasambhavaḥ, yadāgamā ityasya numpravṛtyuttaraṃ pravṛttaḥ/ evam 'bhindhi' ityatra tātaṅdhibhāvayoryugapadekasthānisambandhasyāṅgarūpanimittānantaryasya cāsambhavo bodhyaḥ/ numnuṭorapi nuṭyajādivibhaktyānantaryabādhaḥ, numi hrasvantāṅgabādha ityasambhavāt vipratiṣedhaḥ/ kvacidiṣṭānurodhena pūrvaśāstre svaritatvapratijñābalāt svaritenādhikaṃ kāryamityarthāt pūrvameva bhavati/ tena sarve pūrva vipratiṣedhāḥ saṅgṛhītā iti"svaritena"iti sūtre bhāṣye/ vipratiṣedhasūtrasthaparaśabdhasyeṣṭavācitvāt tatsaṅgraha iti"vipratiṣedha" sūtre bhāṣye// nanvevam 'edhate' ityādau paratvāt vikaraṇe"anudāttaṅitaḥ"ityādi niyamānupapattiḥ, tena vyavadhānāt, ata āha :- vikaraṇebhyo niyamo balīyān
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.