अत्र"वृद्भ्यः स्यसनोः"इति सूत्रेण स्ये विभाषातङ्विधानं ज्ञापकम्। अन्यथा स्वव्यवधाने नियमाप्रवृत्तौ सामान्य शास्त्रेणोभयसिद्धौ विकल्पविधानं व्यर्थं स्यात्। अत्रार्थे ज्ञपिते तु ऽस्यऽ इति तत्र विषयसप्तमी बोद्येति"अनुदात्तङितः"इत्यत्र भाष्यकैयटयोः स्पष्टम्। विकरणव्यवधाने ऽपि नियमप्रवृत्तेरिदं ज्ञपकमिति"शदेः शितः"इत्यत्र भाष्ये ध्वनितम्। वस्तुतो ऽस्माज्ज्ञापकात्"अनुदात्तङितः"इत्यादिप्रकरणं तिबादिविध्येकवाक्यतया विधायकम्। तत्र"धातोः"इति विहित पञ्चमी, तत्सामानाधिकरणम्"अनुदात्तङित"इत्यादि विहितविशेषणमेव। एवञ्च लावस्थायां स्ये ऽपि तद्व्यवधाने तङ्सिद्धिः। शबादिभ्यस्तु पूर्वमेव नियमः। यद्वा लमात्रापेक्षत्वादन्तरङ्गा आदेशाः, लकारविशेषापेक्षत्वात् स्यादयो बहिरङ्गा इति दिग्योगलक्षणपञ्चम्यामपि न दोषः। अत्र पक्षे"वृद्भ्यः स्यसनोः"इति सूत्रं स्यविषय इति व्याख्ययम्। आत्मने पद शब्दादौ भविसंज्ञाऽश्रयणीयेति तत्वम्। भिन्नवाक्यतया सामान्य शास्त्रविहितानां नियमे तु लुगादिनेव नियमेन जातिनिवृत्तिरङ्गीकार्या।"भुक्तवन्तं प्रति मा भुक्था इति ब्रूयात्, किं तेन कृतं स्यात्"इति न्यायस्तु नात्र शास्त्र आश्रयितुं युक्तः, नियमादि शास्त्राणां वैयर्थ्यापत्तेः। ध्वनितं चेदम्"स्थने ऽन्तरतमः"इति सूत्रे भाष्ये। शास्त्रानर्थक्यं तु वृद्धिसंज्ञा सूत्रे भाष्येतिरस्कृतम्। सामान्यशास्त्रेणोत्पत्तिस्तु सरूपसूत्रस्त्थ कैयट रीत्या प्रधानानुरोधेन गुणभेदकल्पना तावत्प्रकृति कल्पनया कार्या, प्रत्ययनिवृत्तौ च तत्कल्पितप्रकृतेरपि निवृत्तिः कल्प्येति गौरवमित्यन्यत्र विस्तरः॥ परान्नित्यं बलवत्
atra"vṛdbhyaḥ syasanoḥ"iti sūtreṇa sye vibhāṣātaṅvidhānaṃ jñāpakam/ anyathā svavyavadhāne niyamāpravṛttau sāmānya śāstreṇobhayasiddhau vikalpavidhānaṃ vyarthaṃ syāt/ atrārthe jñapite tu 'sya' iti tatra viṣayasaptamī bodyeti"anudāttaṅitaḥ"ityatra bhāṣyakaiyaṭayoḥ spaṣṭam/ vikaraṇavyavadhāne 'pi niyamapravṛtteridaṃ jñapakamiti"śadeḥ śitaḥ"ityatra bhāṣye dhvanitam/ vastuto 'smājjñāpakāt"anudāttaṅitaḥ"ityādiprakaraṇaṃ tibādividhyekavākyatayā vidhāyakam/ tatra"dhātoḥ"iti vihita pañcamī, tatsāmānādhikaraṇam"anudāttaṅita"ityādi vihitaviśeṣaṇameva/ evañca lāvasthāyāṃ sye 'pi tadvyavadhāne taṅsiddhiḥ/ śabādibhyastu pūrvameva niyamaḥ/ yadvā lamātrāpekṣatvādantaraṅgā ādeśāḥ, lakāraviśeṣāpekṣatvāt syādayo bahiraṅgā iti digyogalakṣaṇapañcamyāmapi na doṣaḥ/ atra pakṣe"vṛdbhyaḥ syasanoḥ"iti sūtraṃ syaviṣaya iti vyākhyayam/ ātmane pada śabdādau bhavisaṃjñā'śrayaṇīyeti tatvam/ bhinnavākyatayā sāmānya śāstravihitānāṃ niyame tu lugādineva niyamena jātinivṛttiraṅgīkāryā/"bhuktavantaṃ prati mā bhukthā iti brūyāt, kiṃ tena kṛtaṃ syāt"iti nyāyastu nātra śāstra āśrayituṃ yuktaḥ, niyamādi śāstrāṇāṃ vaiyarthyāpatteḥ/ dhvanitaṃ cedam"sthane 'ntaratamaḥ"iti sūtre bhāṣye/ śāstrānarthakyaṃ tu vṛddhisaṃjñā sūtre bhāṣyetiraskṛtam/ sāmānyaśāstreṇotpattistu sarūpasūtrasttha kaiyaṭa rītyā pradhānānurodhena guṇabhedakalpanā tāvatprakṛti kalpanayā kāryā, pratyayanivṛttau ca tatkalpitaprakṛterapi nivṛttiḥ kalpyeti gauravamityanyatra vistaraḥ// parānnityaṃ balavat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.