ऽएहिऽ इत्यनुकरणस्य शिवादिशब्दसम्बन्धे तु नास्य प्रवृत्तिः, ज्ञापकपर"सम्प्रसारणाच्च"इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनामित्यम्, ऽप्रकृतिवदनुकरणम्ऽ इत्यतिदेशमादाय लब्धाङ्गत्वे एतदप्रवृत्तेः। यत्तु"पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात् साधमेम। उपसर्गेण तत्संज्ञकशब्देन, साधनेन कारकेण तत्प्रयुक्तकार्येण च। अत एव ऽअनुभूयतेऽ इत्यादौ सकर्मकत्वात् कर्मणि लकार सिद्धिःऽ इति तन्न, क्रियायाः साध्यत्वेन बोधात्, साध्यस्य च साधनाकाङ्क्षतया तत्सम्बन्धोत्तरमेव निश्चितक्रिया बोधेन साधनकार्यप्रवृत्युत्तरमेव क्रियायोगनिमित्तोपसर्गसंज्ञकस्य सम्बन्धौचित्यात्। अत एव"सुट् कात्पूर्वः"इति सूत्रे"पूर्वं धातुरुपसर्गेण"इत्युक्त्वा ऽनैतत् सारम्,"पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते, पश्चादुपसर्गेण"इत्युक्त्वोक्तयुक्त्यास्यैव युक्तत्वमुक्तम्, ऽसाधनं हि क्रियां निर्वर्तयतिऽ इत्यादिना भाष्ये। उपसर्गद्योत्यार्थान्तर्भावेण धातुनैवार्थाभिधानादुक्तेषु कर्मणि लकारादि सिद्धिः। पश्चाच्छोतृबोधाय द्योतकोपसर्ग सम्बन्धः। एवञ्चान्तरङ्गतरार्थतोपसर्गनिमित्तः सुट् सम् -- कृतीत्यवस्थायां द्वित्वादितः पूर्वं प्रवर्तते, ततो द्वित्वादि। अत एव"प्रणिदापयति"इत्यादौ णत्वम् ऽयदागमाःऽ इति न्यायेन समाहितं भाष्ये। अत एव ऽप्रत्येति प्रत्ययःऽ इत्यादि सिद्धिः। यदुपसर्गनिमित्तकं कार्यमुसर्गार्थाश्रितं विशिष्टोपसर्गनिमित्तत्वात् तदन्तरङ्गम्। यत्तु न तथा, तत्र पूर्वागतसाधननिमित्तकमेवान्तरङ्गम्। अत एव"न धातु"इति सूत्रे"प्रेद्धः"इत्यत्र"गुणो बहिरङ्गः"इति भाष्ये उक्तम्। किञ्च"पूर्वमुपसर्गयोगे धातूपसर्गयोः समासे ऐकस्वर्याद्यापत्तिःऽ इति"उपपदमतिङ्"इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। भावार्थप्रत्ययस्यापि पूर्वमेवोत्पत्तिः। अत एव"णेरध्ययने"इति निर्देशः सङ्गच्छते। इदं च सामान्यापेक्षं ज्ञापकम्, भावतिङोऽपि पूर्वमुत्पत्तेः। अन्यथा तत्र समासापत्तिः। तिङि तु ऽअतिङ्ऽ इति निषेधान्न तत्र दोषः, यदि भावतिङ्युपसर्गयोगो ऽस्तीत्यलम्। यत्तु"विशेषापेक्षात् सामान्यापेक्षमन्तरङ्गम्"विशेषापेक्षे विशेषधर्मस्याधिकस्य निमित्तत्वात्। यथा"रुदादिभ्यः सार्वधातुके"इत्यत्र रुदादित्वं सार्वधातुकत्वं च। तत्र सार्वधातुकज्ञनाय प्रकृतेर्धातुत्वज्ञानं प्रत्ययस्य प्रत्ययत्वज्ञानं चावश्यकमिति यासुडन्तरङ्गः। एतेन यत्"अनुदात्तङितः"इति सूत्रे कैयटेनोक्तम् "लमात्रापेक्षयान्तरङ्गस्तिबादयो लकारविशेषापेक्षत्वाद्बहिरङ्गाः स्यादयः"इति, तत्परास्तम् ; विशेषापेक्षत्वे ऽपि तस्य सामान्यधर्मनिमित्तकत्वाभावेन तत्वस्य दुरुपपादत्वात्, परनिमित्तकत्वेन स्यादीनां बहिरङ्गत्वाच्चेति, तन्न ; विशेषस्य व्याप्यत्वेन व्यापकस्यानुमानेनोपस्थितावपि तस्य निमित्तत्वे मानाभावेनाधिकधर्मनिमित्तकत्वानुपपादनात्, भाष्ये एवंविध अन्तरङ्ग बहिरङ्गभावस्य, क्वाप्यनुल्लेखाच्च। यत्तु मतुप्सूत्रे भाष्ये"पञ्च गावो यस्य सन्ति, स ऽपञ्चगुःऽ इत्यत्र मतुप्राप्तिमाशङ्क्य ऽप्रत्येकमसामर्थ्यात्, समुदायादप्रातिपदिकत्वात्, समासात्, समासेनोक्तत्वात्ऽ इति सिद्धान्तिनोक्ते ऽनैतत्सारम्, उक्ते ऽपि हि प्रत्ययार्थे उत्पद्यते द्विगोस्तद्धितो यथा ऽपाञ्चनापितिःऽ इति पूर्वपक्ष्युक्तिर्भाष्ये।"द्विगोर्लुगनपत्ये"इति लुग्विधानात् तद्धितार्थद्विगोस्तद्धितो भवति, पञ्चगुशब्दश्च द्विगुरिति तदाशयं कैयटः। ततः ऽद्वैमातुरःऽ ऽपाञ्चनापितिःऽ ऽपञ्चसु कपालेषु संस्कृतःऽ इत्यादौ सावकाशद्विगोर्बहुव्रीहिणा प्रकृते परत्वात् बाध इत्याशयेन"नैष द्विगुः, कस्तर्हि? बहुव्रीहिः"इति सिद्धान्तिनोक्ते तमवकाशमजानानो ऽपवादत्वाद् द्विगुः प्राप्नोति पूर्वपक्षी। अन्यपदार्थे सुबन्तमात्रस्य विधीयमान बहुव्रीहेः सङ्ख्यायास्तद्धितार्थे विधीयमानो द्विगुर्विशेषविहितत्वाद् बाधकः प्राप्नोतीति कैयटः। ततः सिद्धान्त्येकदेशेयाह :-"अन्तरङ्गत्वाद् बहुव्रीहिः। कान्तरङ्गा? अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः, विशिष्टे ऽन्यपदार्थे द्विगुः, तस्मिंश्चास्य तद्धिते ऽस्तिग्रहणं क्रियते"इति। अधिकास्त्यर्थापेक्षमत्वर्थनिमित्तो द्विगुर्बहिरङ्ग इति कैयट इति। नैषा सिद्धान्त्युक्तिः, एतावताप्यपवादत्वहानेः। अच्सामान्यापेक्षयणो विशिष्टसवर्णाजपेक्षदीर्धेण बाध दर्शनात्। किञ्चोक्तरीत्या परत्वेन बाधसिद्धेः। किञ्चात्राधिकापेक्षत्वेनैव बहिरङ्गत्वम्, न केवलविशेषापेक्षत्वेनेति नतद्भाष्यारूढं विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वम्। अत एव सुबन्तसामान्यापेक्षो बहुव्रीहिः, तद्विशेषापेक्षो द्विगुरिति नोक्तं भाष्ये। न चार्थकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणादिदमयुक्तम्, एकदेश्युक्तित्वेनादोषात्। अत एवास्तिग्रहणं नोपाद्यर्थम्, किन्त्वस्तिशब्दान्मतुबर्थमिति त्वदभिमतं बहिरङ्गत्वमपि द्विगोर्नास्तीति प्रतिपाद्य सिद्धान्तिना"मत्वर्थे द्विगोः प्रतिषेधो वक्तव्यः"इति वचनेनैतत्सिद्धमित्युक्तम्। अत एव"तदोः सः सावनन्त्ययोः"इति सूत्रे ऽनन्त्ययोरिति चरितार्थम्। अन्यथा प्रत्यय सामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वादन्त्यस्यात्वे ऽनन्त्यस्यैव सत्वे सिद्धे तद्वैय्यर्थ्यं स्पष्टमेव।"पादः पत्"इति सूत्रे भाष्यकैयटयोरप्येतदन्तरङ्गत्वाभाव एव सूचित इति सुधियो विभावयन्तु। नन्वेवं ऽअसुस्रवत्ऽ इत्यत्रलघूपधगुणादुवङोऽल्पनिमित्तत्वाभावादुवङ् न स्यदिति चेत्,न ; तत्रान्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वसत्वात्। अन्तःकार्यत्वं च पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वम्, अङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वात्। इदमन्तरङ्गत्वं लोकन्यायसिद्धमिति"मनुष्यो ऽयं प्रातरुत्थाय शरीरकार्याणि करोति, ततः सुहृदां, ततः सम्बन्धिनाम्"। अर्थानामपि जातिव्यक्तिलिङ्गसंख्याकारकाणां बोधक्रमः शाश्त्रकृत्कल्पितः। तत्क्रमेणैव च तद्बोधकशब्धप्रदुर्भावः कल्पित इति तत्क्रमेणैव तत्कार्याणीति ऽपट्व्याऽ इत्यादावन्तरङ्गत्वात् पूर्वं पूर्वयणादेशः, परयणादेशस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वादित्यनेन"अचः परस्मिन्"इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। तदपि युगपत्प्राप्तौ पूर्वप्रवृत्तिनियामकमेव। यथा ऽपट्व्याऽ इत्यत्र पदस्य विभज्यान्वाख्याने, न तु जातस्य बहिरङ्गस्य तादृशे ऽन्तरङ्गे ऽसिद्धतानियामकम्,"प्रागुक्त लोकन्यायेन तथैव लाभात्"इति "वाह ऊठ्"सूत्रे कैयटे स्पष्टम्। अत एव वाय्वोरित्यादौ वलिलोपो यणः स्थानिवत्वेन वारितः,"अचः परस्मिन्"इत्यत्र भाष्यकृता। क्रमेणान्वाख्याने तूक्तोदाहरणे पूर्वप्रवृत्तिकत्वमन्तरङ्गत्वं बहिरङ्गस्यासिद्धत्वमपि निमित्तभावादप्राप्तिरूपं बोध्यम्। यत्तु एवं रीत्या पूर्वस्थानिकमप्यन्तरङ्गमिति, तच्चिन्त्यम्, ऽस्रजिष्ठःऽ इत्यादौ विन्मतोर्लुकि टिलोपस्यापवादविन्मतोर्लुक्प्रवृत्या जातिपक्षाश्रयणेन वारणप्रयासस्य"प्रकृत्यैकाच्"इति सूत्र प्रयोजनखण्डनावसरे भाष्यकृत्कृतस्य नैष्फल्यापत्तेः। त्वदुक्त रीत्या विन्मतोर्लुको बहिरङ्गासिद्धत्वेनानायासतस्तद्वारणात्, भाष्य ईदृशरीत्या बहिरङ्गासिद्धत्वस्य क्वाप्यनाश्रयणाच्च, परिभाषायामङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वाच्च। इयं चोत्तरपदाधिकारस्थबहिरङ्गस्य नासिद्धत्वबोधिकेति"इच एकाचो ऽम्"इति सूत्रे भाष्ये पूर्वपक्ष्युक्तिरिति सा नादर्तव्या।"परन्तपः"इत्यादावनुस्वारे नासिद्धत्वं मुमस्त्रिपाद्यां तदप्रवृत्तेः। नव्य मते ऽपि यथोद्देशपक्षाश्रयणेनान्यथासिद्धोदाहरणदानेन तस्य तदुक्तित्वमावश्यकमित्याहुः। आभीये ऽन्तरङ्गे आभीयस्य बहिरङ्गस्य समानाश्रयस्य नानेनासिद्धत्वम्, अन्तरङ्गस्यासिद्धत्वादित्यसिद्धवत् सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। एवम् सिचि वृद्धेः"येन नाप्रप्ति"न्यायेनान्तरङ्गबाधकत्वमूलकम्"न सिच्यन्तरङ्गमस्ति" इति"इकोगुण"इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्॥ नन्वेवम् ऽअक्षद्यूःऽ इत्यादौ बहिरङ्गस्योठो ऽसिद्धत्वादन्तरङ्गो यण् न स्यात्, अत आह :- नाजानन्तर्ये बहिष्ट्वप्रकॢप्तिः
'ehi' ityanukaraṇasya śivādiśabdasambandhe tu nāsya pravṛttiḥ, jñāpakapara"samprasāraṇācca"iti sūtrasthabhāṣyaprāmāṇyenāmityam, 'prakṛtivadanukaraṇam' ityatideśamādāya labdhāṅgatve etadapravṛtteḥ/ yattu"pūrvaṃ dhāturupasargeṇa yujyate paścāt sādhamema/ upasargeṇa tatsaṃjñakaśabdena, sādhanena kārakeṇa tatprayuktakāryeṇa ca/ ata eva 'anubhūyate' ityādau sakarmakatvāt karmaṇi lakāra siddhiḥ' iti tanna, kriyāyāḥ sādhyatvena bodhāt, sādhyasya ca sādhanākāṅkṣatayā tatsambandhottarameva niścitakriyā bodhena sādhanakāryapravṛtyuttarameva kriyāyoganimittopasargasaṃjñakasya sambandhaucityāt/ ata eva"suṭ kātpūrvaḥ"iti sūtre"pūrvaṃ dhāturupasargeṇa"ityuktvā 'naitat sāram,"pūrvaṃ dhātuḥ sādhanena yujyate, paścādupasargeṇa"ityuktvoktayuktyāsyaiva yuktatvamuktam, 'sādhanaṃ hi kriyāṃ nirvartayati' ityādinā bhāṣye/ upasargadyotyārthāntarbhāveṇa dhātunaivārthābhidhānādukteṣu karmaṇi lakārādi siddhiḥ/ paścācchotṛbodhāya dyotakopasarga sambandhaḥ/ evañcāntaraṅgatarārthatopasarganimittaḥ suṭ sam -- kṛtītyavasthāyāṃ dvitvāditaḥ pūrvaṃ pravartate, tato dvitvādi/ ata eva"praṇidāpayati"ityādau ṇatvam 'yadāgamāḥ' iti nyāyena samāhitaṃ bhāṣye/ ata eva 'pratyeti pratyayaḥ' ityādi siddhiḥ/ yadupasarganimittakaṃ kāryamusargārthāśritaṃ viśiṣṭopasarganimittatvāt tadantaraṅgam/ yattu na tathā, tatra pūrvāgatasādhananimittakamevāntaraṅgam/ ata eva"na dhātu"iti sūtre"preddhaḥ"ityatra"guṇo bahiraṅgaḥ"iti bhāṣye uktam/ kiñca"pūrvamupasargayoge dhātūpasargayoḥ samāse aikasvaryādyāpattiḥ' iti"upapadamatiṅ"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ bhāvārthapratyayasyāpi pūrvamevotpattiḥ/ ata eva"ṇeradhyayane"iti nirdeśaḥ saṅgacchate/ idaṃ ca sāmānyāpekṣaṃ jñāpakam, bhāvatiṅo'pi pūrvamutpatteḥ/ anyathā tatra samāsāpattiḥ/ tiṅi tu 'atiṅ' iti niṣedhānna tatra doṣaḥ, yadi bhāvatiṅyupasargayogo 'stītyalam/ yattu"viśeṣāpekṣāt sāmānyāpekṣamantaraṅgam"viśeṣāpekṣe viśeṣadharmasyādhikasya nimittatvāt/ yathā"rudādibhyaḥ sārvadhātuke"ityatra rudāditvaṃ sārvadhātukatvaṃ ca/ tatra sārvadhātukajñanāya prakṛterdhātutvajñānaṃ pratyayasya pratyayatvajñānaṃ cāvaśyakamiti yāsuḍantaraṅgaḥ/ etena yat"anudāttaṅitaḥ"iti sūtre kaiyaṭenoktam "lamātrāpekṣayāntaraṅgastibādayo lakāraviśeṣāpekṣatvādbahiraṅgāḥ syādayaḥ"iti, tatparāstam ; viśeṣāpekṣatve 'pi tasya sāmānyadharmanimittakatvābhāvena tatvasya durupapādatvāt, paranimittakatvena syādīnāṃ bahiraṅgatvācceti, tanna ; viśeṣasya vyāpyatvena vyāpakasyānumānenopasthitāvapi tasya nimittatve mānābhāvenādhikadharmanimittakatvānupapādanāt, bhāṣye evaṃvidha antaraṅga bahiraṅgabhāvasya, kvāpyanullekhācca/ yattu matupsūtre bhāṣye"pañca gāvo yasya santi, sa 'pañcaguḥ' ityatra matuprāptimāśaṅkya 'pratyekamasāmarthyāt, samudāyādaprātipadikatvāt, samāsāt, samāsenoktatvāt' iti siddhāntinokte 'naitatsāram, ukte 'pi hi pratyayārthe utpadyate dvigostaddhito yathā 'pāñcanāpitiḥ' iti pūrvapakṣyuktirbhāṣye/"dvigorluganapatye"iti lugvidhānāt taddhitārthadvigostaddhito bhavati, pañcaguśabdaśca dviguriti tadāśayaṃ kaiyaṭaḥ/ tataḥ 'dvaimāturaḥ' 'pāñcanāpitiḥ' 'pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ' ityādau sāvakāśadvigorbahuvrīhiṇā prakṛte paratvāt bādha ityāśayena"naiṣa dviguḥ, kastarhi? bahuvrīhiḥ"iti siddhāntinokte tamavakāśamajānāno 'pavādatvād dviguḥ prāpnoti pūrvapakṣī/ anyapadārthe subantamātrasya vidhīyamāna bahuvrīheḥ saṅkhyāyāstaddhitārthe vidhīyamāno dvigurviśeṣavihitatvād bādhakaḥ prāpnotīti kaiyaṭaḥ/ tataḥ siddhāntyekadeśeyāha :-"antaraṅgatvād bahuvrīhiḥ/ kāntaraṅgā? anyapadārthe bahuvrīhiḥ, viśiṣṭe 'nyapadārthe dviguḥ, tasmiṃścāsya taddhite 'stigrahaṇaṃ kriyate"iti/ adhikāstyarthāpekṣamatvarthanimitto dvigurbahiraṅga iti kaiyaṭa iti/ naiṣā siddhāntyuktiḥ, etāvatāpyapavādatvahāneḥ/ acsāmānyāpekṣayaṇo viśiṣṭasavarṇājapekṣadīrdheṇa bādha darśanāt/ kiñcoktarītyā paratvena bādhasiddheḥ/ kiñcātrādhikāpekṣatvenaiva bahiraṅgatvam, na kevalaviśeṣāpekṣatveneti natadbhāṣyārūḍhaṃ viśeṣāpekṣasya bahiraṅgatvam/ ata eva subantasāmānyāpekṣo bahuvrīhiḥ, tadviśeṣāpekṣo dviguriti noktaṃ bhāṣye/ na cārthakṛtabahiraṅgatvasyānāśrayaṇādidamayuktam, ekadeśyuktitvenādoṣāt/ ata evāstigrahaṇaṃ nopādyartham, kintvastiśabdānmatubarthamiti tvadabhimataṃ bahiraṅgatvamapi dvigornāstīti pratipādya siddhāntinā"matvarthe dvigoḥ pratiṣedho vaktavyaḥ"iti vacanenaitatsiddhamityuktam/ ata eva"tadoḥ saḥ sāvanantyayoḥ"iti sūtre 'nantyayoriti caritārtham/ anyathā pratyaya sāmānyāpekṣatvenāntaraṅgatvādantyasyātve 'nantyasyaiva satve siddhe tadvaiyyarthyaṃ spaṣṭameva/"pādaḥ pat"iti sūtre bhāṣyakaiyaṭayorapyetadantaraṅgatvābhāva eva sūcita iti sudhiyo vibhāvayantu/ nanvevaṃ 'asusravat' ityatralaghūpadhaguṇāduvaṅo'lpanimittatvābhāvāduvaṅ na syaditi cet,na ; tatrāntaḥkāryatvarūpāntaraṅgatvasatvāt/ antaḥkāryatvaṃ ca pūrvopasthitanimittakatvam, aṅgaśabdasya nimittaparatvāt/ idamantaraṅgatvaṃ lokanyāyasiddhamiti"manuṣyo 'yaṃ prātarutthāya śarīrakāryāṇi karoti, tataḥ suhṛdāṃ, tataḥ sambandhinām"/ arthānāmapi jātivyaktiliṅgasaṃkhyākārakāṇāṃ bodhakramaḥ śāśtrakṛtkalpitaḥ/ tatkrameṇaiva ca tadbodhakaśabdhapradurbhāvaḥ kalpita iti tatkrameṇaiva tatkāryāṇīti 'paṭvyā' ityādāvantaraṅgatvāt pūrvaṃ pūrvayaṇādeśaḥ, parayaṇādeśasya bahiraṅgatayāsiddhatvādityanena"acaḥ parasmin"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ tadapi yugapatprāptau pūrvapravṛttiniyāmakameva/ yathā 'paṭvyā' ityatra padasya vibhajyānvākhyāne, na tu jātasya bahiraṅgasya tādṛśe 'ntaraṅge 'siddhatāniyāmakam,"prāgukta lokanyāyena tathaiva lābhāt"iti "vāha ūṭh"sūtre kaiyaṭe spaṣṭam/ ata eva vāyvorityādau valilopo yaṇaḥ sthānivatvena vāritaḥ,"acaḥ parasmin"ityatra bhāṣyakṛtā/ krameṇānvākhyāne tūktodāharaṇe pūrvapravṛttikatvamantaraṅgatvaṃ bahiraṅgasyāsiddhatvamapi nimittabhāvādaprāptirūpaṃ bodhyam/ yattu evaṃ rītyā pūrvasthānikamapyantaraṅgamiti, taccintyam, 'srajiṣṭhaḥ' ityādau vinmatorluki ṭilopasyāpavādavinmatorlukpravṛtyā jātipakṣāśrayaṇena vāraṇaprayāsasya"prakṛtyaikāc"iti sūtra prayojanakhaṇḍanāvasare bhāṣyakṛtkṛtasya naiṣphalyāpatteḥ/ tvadukta rītyā vinmatorluko bahiraṅgāsiddhatvenānāyāsatastadvāraṇāt, bhāṣya īdṛśarītyā bahiraṅgāsiddhatvasya kvāpyanāśrayaṇācca, paribhāṣāyāmaṅgaśabdasya nimittaparatvācca/ iyaṃ cottarapadādhikārasthabahiraṅgasya nāsiddhatvabodhiketi"ica ekāco 'm"iti sūtre bhāṣye pūrvapakṣyuktiriti sā nādartavyā/"parantapaḥ"ityādāvanusvāre nāsiddhatvaṃ mumastripādyāṃ tadapravṛtteḥ/ navya mate 'pi yathoddeśapakṣāśrayaṇenānyathāsiddhodāharaṇadānena tasya taduktitvamāvaśyakamityāhuḥ/ ābhīye 'ntaraṅge ābhīyasya bahiraṅgasya samānāśrayasya nānenāsiddhatvam, antaraṅgasyāsiddhatvādityasiddhavat sūtre bhāṣye spaṣṭam/ evam sici vṛddheḥ"yena nāprapti"nyāyenāntaraṅgabādhakatvamūlakam"na sicyantaraṅgamasti" iti"ikoguṇa"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam// nanvevam 'akṣadyūḥ' ityādau bahiraṅgasyoṭho 'siddhatvādantaraṅgo yaṇ na syāt, ata āha :- nājānantarye bahiṣṭvaprakḷptiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.