अत्र"षत्वतुकोः"इति सूत्रस्थं तुग्ग्रहणं ज्ञापकम्। अन्यथा ऽअधीत्य ऽप्रेत्यऽ इत्यादौ समासोत्तरं ल्यप्प्रवृत्या पूर्वं समासे जाते तत्र संहिताया नित्यत्वाद् ल्यबुत्पत्तिपर्यन्तमप्यसंहितयऽवस्थानासम्भवेन एकादेशे ल्यपि तुगपेक्षया पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षैकादेशस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वेन तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव। "पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षं बहिरङ्गम्"इति ऽप्रेद्धःऽ इत्यादौ गुणो बहिरङ्ग इति ग्रन्थेन"न धातु लोप"इति सूत्रे"संयोगान्तस्य लोपः"इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टम्। यत्तु षत्वग्रहणमपि ज्ञापकम्, अन्यथा"को ऽसिचत्"इत्यादौ पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्यैकादेशस्यासिद्धत्वेन षत्व प्रवृत्तौ किं तेनेति। तन्न, इणः पूर्वपदसम्बन्धित्वेन षत्वस्यापि पदद्वय सम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेनोभयोः समत्वात्। एकादेशस्यपरादित्वेन ऽओसिचत्ऽ इत्यस्य पदत्वेन पदादित्वाभावान्न"सात्पदाद्योः"इत्यनेन निषेधः। त्रैपादिके ऽन्तरङ्गे कार्यकालपक्षेपि बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः पूर्वमुपपादितत्वाच्च। परिभाषार्थस्तु -- अचो ऽन्यानन्तर्यनिमित्तके ऽन्तरङ्गे कर्तव्ये जातस्य बहिरङ्गस्य बहिष्ट्व प्रकॢप्तिः। बहिष्पदेन बहिरङ्गम्, तस्य भावो बहिरङ्गत्वम्। तत्प्रयुक्तासिद्धत्वस्य न प्रकॢप्तिः, न प्राप्तिरिति। ऽअसिद्धं बहिरङ्गम्ऽ इत्युक्त्वा ऽनाजानन्तर्य इति वक्ष्यामिऽ इति भाष्याक्त्या तत्रत्यस्य अन्तरङ्ग इत्यस्यानुवृत्तिसूचनात्। तेन ऽपचावेदम्ऽ इत्यादौ न दोषः। अन्तरङ्गस्याच्स्थानिक कार्यस्यैत्वस्य अन्यनन्तर्य निमित्तकत्वाभावात्। ऽजातस्य बहिरङ्गस्यऽ इत्युक्त्या ऽअजये इन्द्रम्ऽ ऽधियतिऽ इत्यादौ बहिरङ्गदीर्घ गुणादेरसिद्धत्वं सिद्धम्। अत एव"इण्ङिशीनामाद् गुणः, सवर्णदीर्घत्वाच्छचङन्तस्यान्तरङ्गलक्षणत्वात्"इत्यादि सङ्गच्छते। अत एव"ओमाङोश्च"इत्याङ्ग्रहणं चरितार्थम्। तद्धि ऽशिवअआऐहऽ इति स्थिते परमपि सवर्णदीर्घं बाधित्वा धातूपसर्गकार्यत्वेनान्तरङ्गत्वाद् गुणे वृद्धिबाधनार्थम्। ननु"अक्षद्यूः"इत्यत्र यणि कृते ऊठो ऽसिद्धत्वाद् वलिलोपापत्तिरिति वाच्यम्, अचो ऽन्यानन्तर्यनिमित्तके ऽन्तरङ्गे कर्तव्ये कृते च तस्मिन्यदन्तरङ्गं प्रप्नोति, तत्र च कर्तव्ये नासिद्धत्वमिति तदर्थात्। असिद्धपरिभाषाया अनित्यत्वेन तद्वारणे त्वस्या वैयर्थ्यं तेनैव सिद्धेः। अत एव"न लोपः सुप्"इति सूत्रे कृति तुग्ग्रहणं चरितार्थम्। अन्यथा ऽवृत्रहभ्याम्ऽ इत्यादौ बहिर्भूतभ्याम्निमित्तकपदत्वाश्रयत्वेन बहिरङ्गतया नलोपस्यासिद्धत्वेन सिद्धेस्तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव। मम तु क्यजानन्तर्यसत्वान्न दोषः। न चैवं सति"ह्रस्वस्यपिति"इति सूत्रस्य भाष्यविरोधः। तत्र हि ऽग्रामणि पुत्रःऽ इत्यत्र "इकोह्रस्वो ऽङ्यः"इति ह्रस्वे कृते तुकमाशङ्क्य ह्रस्वस्यबहिरङ्गासिद्धत्वेन समाहितम्।"नाजानन्तर्या"इत्यस्य सत्वे तत्र तदप्रप्तेरसङ्गतिः स्पष्टमेवेति वाच्यम् ; तेन भाष्येणास्या अनवकाशत्वबोधनात्। एतज्ज्ञापकेन अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वबोधनस्यैव न्याय्यत्वात्। अत एव"अचः परस्मिन्"इति सूत्रे भाष्ये ऽपटु ई आऽ इत्यत्र परयणादेशस्य अनयासिद्धत्वात् पूर्वयणादेशः साधितः। अत एवैषा भाष्ये पुनः क्वापि नोल्लिखिता। अत एव अन्तरङ्गपरिभाषामुपक्रम्य विप्रतिषेधसूत्रे ऽस्या बहूनि प्रयोजनानि सन्ति, तदर्थमेषा परिभाषाकर्तव्या, प्रतिविधेयं च दोषेषुऽ इत्युक्तम्,"सम्प्रसारणाच्च"इति सूत्रे भाष्ये। प्रतिविधानं च परिभाषाविषये ऽनित्यत्वाश्रयणमेवेति ध्वनितमित्यलम्॥ नन्वेवम् ऽगोमत्प्रियःऽ इत्यादौ पदद्वयनिमित्तकसमाश्रितत्वेन बहिरङ्गं लुकं बाधित्वान्तरङ्गत्वाद्धल्ङ्यादिलोपे नुमादयः स्युः, अत आह :- अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते
atra"ṣatvatukoḥ"iti sūtrasthaṃ tuggrahaṇaṃ jñāpakam/ anyathā 'adhītya 'pretya' ityādau samāsottaraṃ lyappravṛtyā pūrvaṃ samāse jāte tatra saṃhitāyā nityatvād lyabutpattiparyantamapyasaṃhitaya'vasthānāsambhavena ekādeśe lyapi tugapekṣayā padadvayasambandhivarṇadvayāpekṣaikādeśasya bahiraṅgatayāsiddhatvena tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ "padadvayasambandhivarṇadvayāpekṣaṃ bahiraṅgam"iti 'preddhaḥ' ityādau guṇo bahiraṅga iti granthena"na dhātu lopa"iti sūtre"saṃyogāntasya lopaḥ"iti sūtre ca bhāṣye spaṣṭam/ yattu ṣatvagrahaṇamapi jñāpakam, anyathā"ko 'sicat"ityādau padadvayasambandhivarṇadvayāpekṣatvena bahiraṅgasyaikādeśasyāsiddhatvena ṣatva pravṛttau kiṃ teneti/ tanna, iṇaḥ pūrvapadasambandhitvena ṣatvasyāpi padadvaya sambandhivarṇadvayāpekṣatvenobhayoḥ samatvāt/ ekādeśasyaparāditvena 'osicat' ityasya padatvena padāditvābhāvānna"sātpadādyoḥ"ityanena niṣedhaḥ/ traipādike 'ntaraṅge kāryakālapakṣepi bahiraṅgaparibhāṣāyā apravṛtteḥ pūrvamupapāditatvācca/ paribhāṣārthastu -- aco 'nyānantaryanimittake 'ntaraṅge kartavye jātasya bahiraṅgasya bahiṣṭva prakḷptiḥ/ bahiṣpadena bahiraṅgam, tasya bhāvo bahiraṅgatvam/ tatprayuktāsiddhatvasya na prakḷptiḥ, na prāptiriti/ 'asiddhaṃ bahiraṅgam' ityuktvā 'nājānantarya iti vakṣyāmi' iti bhāṣyāktyā tatratyasya antaraṅga ityasyānuvṛttisūcanāt/ tena 'pacāvedam' ityādau na doṣaḥ/ antaraṅgasyācsthānika kāryasyaitvasya anyanantarya nimittakatvābhāvāt/ 'jātasya bahiraṅgasya' ityuktyā 'ajaye indram' 'dhiyati' ityādau bahiraṅgadīrgha guṇāderasiddhatvaṃ siddham/ ata eva"iṇṅiśīnāmād guṇaḥ, savarṇadīrghatvācchacaṅantasyāntaraṅgalakṣaṇatvāt"ityādi saṅgacchate/ ata eva"omāṅośca"ityāṅgrahaṇaṃ caritārtham/ taddhi 'śivaaāaiha' iti sthite paramapi savarṇadīrghaṃ bādhitvā dhātūpasargakāryatvenāntaraṅgatvād guṇe vṛddhibādhanārtham/ nanu"akṣadyūḥ"ityatra yaṇi kṛte ūṭho 'siddhatvād valilopāpattiriti vācyam, aco 'nyānantaryanimittake 'ntaraṅge kartavye kṛte ca tasminyadantaraṅgaṃ prapnoti, tatra ca kartavye nāsiddhatvamiti tadarthāt/ asiddhaparibhāṣāyā anityatvena tadvāraṇe tvasyā vaiyarthyaṃ tenaiva siddheḥ/ ata eva"na lopaḥ sup"iti sūtre kṛti tuggrahaṇaṃ caritārtham/ anyathā 'vṛtrahabhyām' ityādau bahirbhūtabhyāmnimittakapadatvāśrayatvena bahiraṅgatayā nalopasyāsiddhatvena siddhestadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ mama tu kyajānantaryasatvānna doṣaḥ/ na caivaṃ sati"hrasvasyapiti"iti sūtrasya bhāṣyavirodhaḥ/ tatra hi 'grāmaṇi putraḥ' ityatra "ikohrasvo 'ṅyaḥ"iti hrasve kṛte tukamāśaṅkya hrasvasyabahiraṅgāsiddhatvena samāhitam/"nājānantaryā"ityasya satve tatra tadaprapterasaṅgatiḥ spaṣṭameveti vācyam ; tena bhāṣyeṇāsyā anavakāśatvabodhanāt/ etajjñāpakena antaraṅgaparibhāṣāyā anityatvabodhanasyaiva nyāyyatvāt/ ata eva"acaḥ parasmin"iti sūtre bhāṣye 'paṭu ī ā' ityatra parayaṇādeśasya anayāsiddhatvāt pūrvayaṇādeśaḥ sādhitaḥ/ ata evaiṣā bhāṣye punaḥ kvāpi nollikhitā/ ata eva antaraṅgaparibhāṣāmupakramya vipratiṣedhasūtre 'syā bahūni prayojanāni santi, tadarthameṣā paribhāṣākartavyā, pratividheyaṃ ca doṣeṣu' ityuktam,"samprasāraṇācca"iti sūtre bhāṣye/ pratividhānaṃ ca paribhāṣāviṣaye 'nityatvāśrayaṇameveti dhvanitamityalam// nanvevam 'gomatpriyaḥ' ityādau padadvayanimittakasamāśritatvena bahiraṅgaṃ lukaṃ bādhitvāntaraṅgatvāddhalṅyādilope numādayaḥ syuḥ, ata āha :- antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lug bādhate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.