अत्र च"प्रत्ययोत्तरपदयोश्च"इति सूत्रं ज्ञापकम्। ऽत्वत्कृतम्ऽ इत्यादौ लुगपेक्षया अन्तरङ्गत्वाद् विभक्तिनिमित्तकेन"त्वमावेकवचने"इत्यनेन सिद्ध इदं व्यर्थं सत्तज्ज्ञापकम्। ननु ऽतव पुत्रः, त्वत्पुत्रःऽ इत्यादौ तवममादिबाधमार्थं तदावश्यकमिति चेत्, एवं तर्ह्यत्रत्य मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिस्तज्ज्ञापिकेति भाष्यकृतः। युष्मदादिभ्य आचारक्विप् तु न, सम्पूर्ण सूत्रस्य ज्ञपकतापरभाष्यप्रामाणयात्,"ह्रस्वनद्यापः"इति नुड्विधायकसूत्रस्थप्रमाण्येन हलन्तेभ्यः आचारक्विपभावाच्च। एवमेवैकार्थकाभ्यां प्रतिपादिकाभ्यां प्रातिपदिकणिचो ऽप्यनभिधानं बोध्यम्। एतेन तत्राऽदेशार्थं प्रत्ययग्रहणं चरितार्थमित्यपास्तम्। ननु मपर्यन्तानुवृत्तिरपि सर्वादेशत्ववारणाय चरित्र्था। ऽन चोत्सर्गसमानादेशा अपवादाःऽ इति न्यायेनासिद्धवत्सूत्रस्थभाष्यसम्मतेन मपर्यन्तस्यैवादेशे सिद्धे तदनुवृत्तिर्व्यत्थेति वाच्यम्, तस्य श्नमकजादौ व्यभितारादिति चेत्, न; श्नमि मित्वेन, बहुचि पुरस्ताद्ग्रहणेन, अकचि प्राक् टेग्रहणेन तस्य बाधे ऽप्यत्रोत्सर्गस्य त्यागे मानाभावात्। अत एव"तस्मिन्नणि च"इत्यनेन युष्माकाद्यादेशविधानं चरितार्थम्, अन्यथाऽकङादेशमेव विदद्यात्। आकङि तवकाद्यादेशयोरेतदपवादयोरुक्तन्यायेनान्त्यादेशत्वापत्तिः, अतस्तद्विधानम्, इदमेवच तज्ज्ञपकम्। यद्यपि विरोधे बाधकत्वमिति वार्तिकमते ऽयं न्यायः, भाष्यकारस्तु विनापि विरोधं सत्यपि सम्भवे बाधकत्वमिच्छति, इत्यनभिहितसूत्रस्थकैयटरीत्या नायं नियमः, तथापि युष्मकाद्याऽदेशविधानज्ञापित उत्सर्गः स्वीक्रियत एवेति प्रकृते न दोषः। एतद् भाष्यमपि तत्स्वीकारे मानम्। एवञ्च मपर्यन्तानुवृत्तिः ऽत्वत्कृतम्ऽ इत्यादौ मपर्यन्तस्याऽदेशविधानार्था। तत्र च अन्तरङ्गत्वात् त्वमावित्येव सिद्धे व्यर्था संतज्ज्ञपिका। ज्ञापिते त्वस्मिन्नेतद्विषये तवादीनामप्राप्त्या तदपवादत्वाभावेन मपर्यन्तस्यवाऽदेशार्थं सा चरितार्थेति तदाशयः। यत्तु हरदत्तेनान्तरङ्गप्रवृत्तौ प्रत्यय उत्तरपदे च मपर्यन्तासम्भवेन तदनुवृत्तिर्व्यर्था सती ज्ञपिकेत्युक्तम्, तत्, न; अन्तरङ्गाणामप्यपवादबाध्यत्वेन तद्विषये तदप्रवृत्तेः। वस्तुत इदं ज्ञापकं वार्तिकरीत्यैव, भाष्यरीत्या तु वाचनिक एवायमर्थ इत्याहुः। इयम्"सुपो धातु"इति लुग्विषयैवेति केचित्।"एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः" "न यासयोः"इति सूत्रस्थाकरप्रामाण्येन लुग्मात्र विषया। आद्ये ऽहे त्रपुऽ इत्यादावनेन न्यायेन लोपं बाधित्वा लुग् भवतीति भाष्ये उक्तम्। अन्त्ये ऽन्तरङ्गांश्च विधीन् सर्वो ऽपि लुग्बाधते, न तु सुब्लुगेव। अत एव"सनीस्रंसः"इत्यादौ नलोपो न भवति। ऽपञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतः, पञ्चखट्वःऽ इत्यादावेकादेशात् प्रागेव टापो लुक्। अन्यथा कृतैकादेशस्य लुक्यकारश्रवणं न स्यादिति कैयटे उक्तम्। एतद्विरोधाद् यत्"तद्राजस्य"इति सूत्रे कैयटेनोक्तम् ऽ अङ्गानतिक्रान्तो ऽत्यङ्गःऽ इत्यत्र सुपोलुकि बहुवचन परत्वाभावात् "तद्राजस्य"इति लुग् न स्यादिति शङ्कापरभाष्यव्याख्यावसरे अन्तरङ्गानपीति न्यायेनायं लुक् सुब्लुको बाधकः स्यादित्याशङ्क्य सुब्लुक एवानेन बलवत्वं बोध्यत इति तत्प्रौढ्येति द्रष्टव्यम्। लुगपेक्षया लुको बलवत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादिति तदा शङ्का समाधानं वक्तुं युक्तम्। अनेन न्यायेनान्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च प्राबल्यं बोध्यत इत्यन्यत्र विस्तरः॥ नन्वेवम् सौमेन्द्रे ऽन्तरङ्गत्वादाद्गुणे पूर्वपदात्परेन्द्रशब्दाभावेन"नेन्द्रस्यपपरस्य"इति वृद्धिनिषेधो व्यर्थः। अन्तादिवद्भावस्तूभयत आश्रयणे निषिद्धः। किञ्च वृद्धिरप्यत्र न प्राप्नोति, अन्तादिवत्वोभयाभावे ऽपि पूर्वान्तवत्वेनैकादेशविशिष्टे पूर्वपदत्वेनेन्द्रशब्दस्य ऽएकदेशविकृतऽ न्यायेन ऽउभयत आश्रयणे नान्तादिवत्ऽ इत्यस्याभावेन तदाश्रयणेन वोत्तरपदत्वे ऽपि तस्यानच्कत्वादेकस्यैकादेशेन परस्य नित्येन"यस्येति"लोपेनापहारात्। न च परादिवद्भावेनैकादेशविशिष्टस्योत्तरपदत्वमेवास्त्विति तत्सम्भव इति वाच्यम्; उत्तरपदाद्यच्स्थानिकत्वाद् वृद्धेस्तदभावेनाप्राप्तेस्ताद्रूप्यानतिदेशात्। अन्यथा ऽखट्वाभिःऽ इत्यादावपि पूर्वान्तवत्वेनादन्तत्वे भिस ऐसापत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम्। अत एव ऽपूर्वेषुकामशमःऽ इत्यादावन्तरङ्गत्वाद् गुणे वृद्धिर्नस्यादित्याशङ्कितम्। तदेकदेशमात्रस्य विकाराभावाच्च। तदुक्तं भाष्ये ऽइन्द्रेद्ववचौ, एकः"यस्येति"लोपेनापहृतो ऽपर एकादेशेन, ततो ऽनच्क इन्द्र शब्दः सम्पन्नस्तत्र कः प्रसङ्गो वृद्धेरिति। मरुदादिभिरिन्द्रस्य द्वन्द्वे इन्द्रस्यैव पूर्व निपातः, अत आह :- पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात् पूर्वमन्तरङ्गे ऽप्येकादेशो न
atra ca"pratyayottarapadayośca"iti sūtraṃ jñāpakam/ 'tvatkṛtam' ityādau lugapekṣayā antaraṅgatvād vibhaktinimittakena"tvamāvekavacane"ityanena siddha idaṃ vyarthaṃ sattajjñāpakam/ nanu 'tava putraḥ, tvatputraḥ' ityādau tavamamādibādhamārthaṃ tadāvaśyakamiti cet, evaṃ tarhyatratya maparyantagrahaṇānuvṛttistajjñāpiketi bhāṣyakṛtaḥ/ yuṣmadādibhya ācārakvip tu na, sampūrṇa sūtrasya jñapakatāparabhāṣyaprāmāṇayāt,"hrasvanadyāpaḥ"iti nuḍvidhāyakasūtrasthapramāṇyena halantebhyaḥ ācārakvipabhāvācca/ evamevaikārthakābhyāṃ pratipādikābhyāṃ prātipadikaṇico 'pyanabhidhānaṃ bodhyam/ etena tatrā'deśārthaṃ pratyayagrahaṇaṃ caritārthamityapāstam/ nanu maparyantānuvṛttirapi sarvādeśatvavāraṇāya caritrthā/ 'na cotsargasamānādeśā apavādāḥ' iti nyāyenāsiddhavatsūtrasthabhāṣyasammatena maparyantasyaivādeśe siddhe tadanuvṛttirvyattheti vācyam, tasya śnamakajādau vyabhitārāditi cet, na; śnami mitvena, bahuci purastādgrahaṇena, akaci prāk ṭegrahaṇena tasya bādhe 'pyatrotsargasya tyāge mānābhāvāt/ ata eva"tasminnaṇi ca"ityanena yuṣmākādyādeśavidhānaṃ caritārtham, anyathā'kaṅādeśameva vidadyāt/ ākaṅi tavakādyādeśayoretadapavādayoruktanyāyenāntyādeśatvāpattiḥ, atastadvidhānam, idamevaca tajjñapakam/ yadyapi virodhe bādhakatvamiti vārtikamate 'yaṃ nyāyaḥ, bhāṣyakārastu vināpi virodhaṃ satyapi sambhave bādhakatvamicchati, ityanabhihitasūtrasthakaiyaṭarītyā nāyaṃ niyamaḥ, tathāpi yuṣmakādyā'deśavidhānajñāpita utsargaḥ svīkriyata eveti prakṛte na doṣaḥ/ etad bhāṣyamapi tatsvīkāre mānam/ evañca maparyantānuvṛttiḥ 'tvatkṛtam' ityādau maparyantasyā'deśavidhānārthā/ tatra ca antaraṅgatvāt tvamāvityeva siddhe vyarthā saṃtajjñapikā/ jñāpite tvasminnetadviṣaye tavādīnāmaprāptyā tadapavādatvābhāvena maparyantasyavā'deśārthaṃ sā caritārtheti tadāśayaḥ/ yattu haradattenāntaraṅgapravṛttau pratyaya uttarapade ca maparyantāsambhavena tadanuvṛttirvyarthā satī jñapiketyuktam, tat, na; antaraṅgāṇāmapyapavādabādhyatvena tadviṣaye tadapravṛtteḥ/ vastuta idaṃ jñāpakaṃ vārtikarītyaiva, bhāṣyarītyā tu vācanika evāyamartha ityāhuḥ/ iyam"supo dhātu"iti lugviṣayaiveti kecit/"eṅhrasvātsambuddheḥ" "na yāsayoḥ"iti sūtrasthākaraprāmāṇyena lugmātra viṣayā/ ādye 'he trapu' ityādāvanena nyāyena lopaṃ bādhitvā lug bhavatīti bhāṣye uktam/ antye 'ntaraṅgāṃśca vidhīn sarvo 'pi lugbādhate, na tu sublugeva/ ata eva"sanīsraṃsaḥ"ityādau nalopo na bhavati/ 'pañcabhiḥ khaṭvābhiḥ krītaḥ, pañcakhaṭvaḥ' ityādāvekādeśāt prāgeva ṭāpo luk/ anyathā kṛtaikādeśasya lukyakāraśravaṇaṃ na syāditi kaiyaṭe uktam/ etadvirodhād yat"tadrājasya"iti sūtre kaiyaṭenoktam ' aṅgānatikrānto 'tyaṅgaḥ' ityatra supoluki bahuvacana paratvābhāvāt "tadrājasya"iti lug na syāditi śaṅkāparabhāṣyavyākhyāvasare antaraṅgānapīti nyāyenāyaṃ luk subluko bādhakaḥ syādityāśaṅkya subluka evānena balavatvaṃ bodhyata iti tatprauḍhyeti draṣṭavyam/ lugapekṣayā luko balavatvasya vaktumaśakyatvāditi tadā śaṅkā samādhānaṃ vaktuṃ yuktam/ anena nyāyenāntaraṅganimittavināśakalukastatprayojakasamāsādīnāṃ ca prābalyaṃ bodhyata ityanyatra vistaraḥ// nanvevam saumendre 'ntaraṅgatvādādguṇe pūrvapadātparendraśabdābhāvena"nendrasyapaparasya"iti vṛddhiniṣedho vyarthaḥ/ antādivadbhāvastūbhayata āśrayaṇe niṣiddhaḥ/ kiñca vṛddhirapyatra na prāpnoti, antādivatvobhayābhāve 'pi pūrvāntavatvenaikādeśaviśiṣṭe pūrvapadatvenendraśabdasya 'ekadeśavikṛta' nyāyena 'ubhayata āśrayaṇe nāntādivat' ityasyābhāvena tadāśrayaṇena vottarapadatve 'pi tasyānackatvādekasyaikādeśena parasya nityena"yasyeti"lopenāpahārāt/ na ca parādivadbhāvenaikādeśaviśiṣṭasyottarapadatvamevāstviti tatsambhava iti vācyam; uttarapadādyacsthānikatvād vṛddhestadabhāvenāprāptestādrūpyānatideśāt/ anyathā 'khaṭvābhiḥ' ityādāvapi pūrvāntavatvenādantatve bhisa aisāpattiriti bhāṣye spaṣṭam/ ata eva 'pūrveṣukāmaśamaḥ' ityādāvantaraṅgatvād guṇe vṛddhirnasyādityāśaṅkitam/ tadekadeśamātrasya vikārābhāvācca/ taduktaṃ bhāṣye 'indredvavacau, ekaḥ"yasyeti"lopenāpahṛto 'para ekādeśena, tato 'nacka indra śabdaḥ sampannastatra kaḥ prasaṅgo vṛddheriti/ marudādibhirindrasya dvandve indrasyaiva pūrva nipātaḥ, ata āha :- pūrvottarapadanimittakāryāt pūrvamantaraṅge 'pyekādeśo na
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.