तेनान्तरङ्गमपि सवत्णदीर्घं बाधित्वा वृद्धिरिति तत्सिद्धिः।"अभ्यासस्यासवर्णे"इतीयङ् विधायक सूत्रस्थमसवर्णग्रहणमस्या ज्ञापकम्। तद्धि ऽईषतुःऽ इत्यादावियङादिव्यावृत्यर्थम्। एतत्परिभाषाभावे तु ऽईषतुःऽ इत्यादावन्तरङ्गेण सवर्णदीर्घेण बाधात्तद्व्यर्थम्। इयङुवङौ ह्यभ्याससम्बन्धनिमित्तकत्वाद् बहिरङ्गौ। न चेयङादिरपवादः, ऽयेननाप्राप्तिऽ न्यायेन ऽइयतिऽ इत्यादिसकललक्ष्य प्राप्त यणपवादत्वस्यैव निर्णयादिति प्राञ्चः। परे तु - एतत्परिभाषाभावे"अभ्यासस्य"इति सूत्रमेव व्यर्थम्। न च ऽइयायऽ ऽइयेषऽ इत्यादौ चरितार्थम्, तयोरपि पूर्वप्रवृत्तगुणस्य पूर्वप्रवृत्तवृद्धेश्च "द्विर्वचनेचि"इति रूपातिदेशेनापहारे द्वित्वे कृते पुनः प्राप्ते गुणवृद्धी बाधित्वान्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्धापत्तेः। न च ऽइयतिऽ इत्यादौ तच्चरितार्थम्, तावन्मात्रप्रयोजकत्वे ऽउःऽ इत्येव ब्रूयात्। य्वोरित्यनुवर्तते,"इणो यण्"इति साहचर्याद् व्याख्यानाच्च ऋधातोरेव ग्रहणम्। अतः इवर्णस्येयङित्यर्थः। "अभ्यासस्यातौ"इति "अभ्यासस्यार्तेः"इति वा गुरुत्वान्न युक्तम्। न च"ए,ऐ,ओ,औ"शब्देभ्य आचारक्विबन्तेभ्यो लिटीयङाद्यर्थं तत्सूत्रनावश्यकम्, तथा"उवोणकीयिषति"इत्याद्यर्थमावश्यकमिति वाच्यम्, षाष्ठप्रथमान्हिकान्तस्थ भाष्य प्रामाण्येन तेषामनभिधानात्। अन्त्ये द्वितीयद्विर्वचनस्यैव सत्वेन त्वदुक्त प्रयोगस्यैव दुर्लभत्वात्। एवञ्च सम्पूर्ण सूत्रस्य ज्ञापकता युक्ता। यद्यपि भाष्ये ऽयदयमभ्यासस्यासवर्ण इत्यसवर्णग्रहणं करोतिऽ इति ग्रन्थेनासवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकता लभ्यते, तथापि ऽन ह्यन्तरेण गुणवृद्धी असवर्णपराभ्यासो भवतिऽ इति तदुपपादन ग्रन्थेन सम्पूर्ण सूत्रस्यैव ज्ञापकता लभ्यते। अग्रे ऽपि ऽनैतदस्ति ज्ञापकम्, अत्यर्थमेतत् स्यात्ऽ इत्यनेन सूत्र सार्थक्यमेव दर्शितम्। असवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकत्वे तु तद्व्यावर्त्यप्रदर्शनेन तत् सार्थक्यमेव दर्शितं स्यात्। न च ऽअकृतव्यूहऽ परिभाषया ऽइयेषऽ इत्यादौ सवर्णदीर्धाप्राप्तिः, यदि दीर्धोनस्यात्, तर्हि गुणः स्यादिति सम्भावनायाः सत्वेन परिभाषाप्रवृत्तेः सूपपादत्वादिति कथं सम्पूर्ण सूत्रस्य ज्ञापकतेति वाच्यम्, तस्या असत्वात्। सत्वे वैतद्भाष्यप्रामाण्येन यत्रान्तरङ्गकार्यप्रवृत्तियोग्यकालोत्तरमेव तन्निमित्तविनाशक बहिरङ्गविधेः प्रप्तिः, तत्रैव तत्परिभाषाप्रवृत्तिस्वीकाराच्च। न चान्तरङ्गत्वाद् दीर्धोपि ऽइयायऽ इत्यादौ पूर्वान्तवत्वेनाभ्यासत्वादिवर्णत्वाच्च णल्यसवर्ण इयङ्विधानेन सूत्रं चरितार्थम्। न च"अचि श्नु"इत्यनेन सिद्धिः, वृद्धिबाधनार्थत्वादिति वाच्यम्। प्रत्यासत्यासवर्ण पदेन अभ्यासोत्तरखण्डसम्बन्ध्यसवर्णाच एव ग्रहणात्, शास्त्रबाधकल्पनापेक्षया परिभाषाज्ञापकत्वस्यैवौचित्याच्चेत्याहुः। सा चेयं धर्मिग्राहकमानादाङ्गवार्णयोः समानकार्यित्व एव। यत्तु समाननिमित्तकत्वरूपसमानाश्रयत्व एवैषेति, तत्, न ; ज्ञापिते ऽपि"इयाय""इयेष"इत्याद्यसिद्धेः, सूत्रवैयर्थ्यस्य तदवस्थात्वाच्च। "स्योनः"इत्यत्र तु वक्ष्यमाणरीत्यास्या अनित्यत्वादप्रवृत्तौ गुणादन्तरङ्गत्वाद् यणादेशः। न चैवमपि ऽइयायऽ इत्यादावियङ् दुर्लभः, तत्र कर्तव्ये वृद्ध्यादेः स्थानिवत्वेन ऽअसवर्णेऽ इति प्रतिषेधादिति वाच्यम्, सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव स्त्थानिवत्वाप्रवृत्तेः। तच्च सामान्यापेक्षम्। अभ्यासकार्ये तदुत्तरखण्डादेशस्य तत्कार्यप्रतिबन्धकीभूतं स्थानिवत्वं नेति। अत एव ऽआरतिऽ इत्यादौ यणादेशस्य स्थानिवत्वादभ्यासस्य"ढ्रलोपे"इति दीर्धो दुर्लभ इत्यपास्तम्। दीर्घविधौ तन्निषेधाच्च। "अरियियात्"इत्यत्र स्थानिवत्वेनेयङ् भवत्येव, तस्य स्थानिवत्वस्याभ्यासकार्य प्रतिबन्धकत्वाभावात्। ऽइयञ्चाङ्गसम्बन्धिन्याङ्ग एवऽ इति"स्वरितो वा"इति सूत्रे भाष्ये। तत्र हि ऽकुमार्यैऽ इत्यादो यणुत्तरमाडुक्तः। इयञ्चानित्या ऽछ्वोःऽ इति सतुग्निर्देशात्। अन्यथान्तरङ्गत्वात् पूर्वं तुकः शादेशे तुको ऽप्राप्त्या तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेत्यन्यत्र विस्तरः॥ नन्वेवम् ऽसेदुषःऽ इत्यादौ क्वसोन्तरङ्गत्वादिटि, ततः सम्प्रसारणे ऽपीटः श्रवणापत्तिरिति चेत्, अत्र केचित्-- अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः
tenāntaraṅgamapi savatṇadīrghaṃ bādhitvā vṛddhiriti tatsiddhiḥ/"abhyāsasyāsavarṇe"itīyaṅ vidhāyaka sūtrasthamasavarṇagrahaṇamasyā jñāpakam/ taddhi 'īṣatuḥ' ityādāviyaṅādivyāvṛtyartham/ etatparibhāṣābhāve tu 'īṣatuḥ' ityādāvantaraṅgeṇa savarṇadīrgheṇa bādhāttadvyartham/ iyaṅuvaṅau hyabhyāsasambandhanimittakatvād bahiraṅgau/ na ceyaṅādirapavādaḥ, 'yenanāprāpti' nyāyena 'iyati' ityādisakalalakṣya prāpta yaṇapavādatvasyaiva nirṇayāditi prāñcaḥ/ pare tu - etatparibhāṣābhāve"abhyāsasya"iti sūtrameva vyartham/ na ca 'iyāya' 'iyeṣa' ityādau caritārtham, tayorapi pūrvapravṛttaguṇasya pūrvapravṛttavṛddheśca "dvirvacaneci"iti rūpātideśenāpahāre dvitve kṛte punaḥ prāpte guṇavṛddhī bādhitvāntaraṅgatvāt savarṇadīrdhāpatteḥ/ na ca 'iyati' ityādau taccaritārtham, tāvanmātraprayojakatve 'uḥ' ityeva brūyāt/ yvorityanuvartate,"iṇo yaṇ"iti sāhacaryād vyākhyānācca ṛdhātoreva grahaṇam/ ataḥ ivarṇasyeyaṅityarthaḥ/ "abhyāsasyātau"iti "abhyāsasyārteḥ"iti vā gurutvānna yuktam/ na ca"e,ai,o,au"śabdebhya ācārakvibantebhyo liṭīyaṅādyarthaṃ tatsūtranāvaśyakam, tathā"uvoṇakīyiṣati"ityādyarthamāvaśyakamiti vācyam, ṣāṣṭhaprathamānhikāntastha bhāṣya prāmāṇyena teṣāmanabhidhānāt/ antye dvitīyadvirvacanasyaiva satvena tvadukta prayogasyaiva durlabhatvāt/ evañca sampūrṇa sūtrasya jñāpakatā yuktā/ yadyapi bhāṣye 'yadayamabhyāsasyāsavarṇa ityasavarṇagrahaṇaṃ karoti' iti granthenāsavarṇagrahaṇasyaiva jñāpakatā labhyate, tathāpi 'na hyantareṇa guṇavṛddhī asavarṇaparābhyāso bhavati' iti tadupapādana granthena sampūrṇa sūtrasyaiva jñāpakatā labhyate/ agre 'pi 'naitadasti jñāpakam, atyarthametat syāt' ityanena sūtra sārthakyameva darśitam/ asavarṇagrahaṇasyaiva jñāpakatve tu tadvyāvartyapradarśanena tat sārthakyameva darśitaṃ syāt/ na ca 'akṛtavyūha' paribhāṣayā 'iyeṣa' ityādau savarṇadīrdhāprāptiḥ, yadi dīrdhonasyāt, tarhi guṇaḥ syāditi sambhāvanāyāḥ satvena paribhāṣāpravṛtteḥ sūpapādatvāditi kathaṃ sampūrṇa sūtrasya jñāpakateti vācyam, tasyā asatvāt/ satve vaitadbhāṣyaprāmāṇyena yatrāntaraṅgakāryapravṛttiyogyakālottarameva tannimittavināśaka bahiraṅgavidheḥ praptiḥ, tatraiva tatparibhāṣāpravṛttisvīkārācca/ na cāntaraṅgatvād dīrdhopi 'iyāya' ityādau pūrvāntavatvenābhyāsatvādivarṇatvācca ṇalyasavarṇa iyaṅvidhānena sūtraṃ caritārtham/ na ca"aci śnu"ityanena siddhiḥ, vṛddhibādhanārthatvāditi vācyam/ pratyāsatyāsavarṇa padena abhyāsottarakhaṇḍasambandhyasavarṇāca eva grahaṇāt, śāstrabādhakalpanāpekṣayā paribhāṣājñāpakatvasyaivaucityāccetyāhuḥ/ sā ceyaṃ dharmigrāhakamānādāṅgavārṇayoḥ samānakāryitva eva/ yattu samānanimittakatvarūpasamānāśrayatva evaiṣeti, tat, na ; jñāpite 'pi"iyāya""iyeṣa"ityādyasiddheḥ, sūtravaiyarthyasya tadavasthātvācca/ "syonaḥ"ityatra tu vakṣyamāṇarītyāsyā anityatvādapravṛttau guṇādantaraṅgatvād yaṇādeśaḥ/ na caivamapi 'iyāya' ityādāviyaṅ durlabhaḥ, tatra kartavye vṛddhyādeḥ sthānivatvena 'asavarṇe' iti pratiṣedhāditi vācyam, sūtrārambhasāmarthyādeva stthānivatvāpravṛtteḥ/ tacca sāmānyāpekṣam/ abhyāsakārye taduttarakhaṇḍādeśasya tatkāryapratibandhakībhūtaṃ sthānivatvaṃ neti/ ata eva 'ārati' ityādau yaṇādeśasya sthānivatvādabhyāsasya"ḍhralope"iti dīrdho durlabha ityapāstam/ dīrghavidhau tanniṣedhācca/ "ariyiyāt"ityatra sthānivatveneyaṅ bhavatyeva, tasya sthānivatvasyābhyāsakārya pratibandhakatvābhāvāt/ 'iyañcāṅgasambandhinyāṅga eva' iti"svarito vā"iti sūtre bhāṣye/ tatra hi 'kumāryai' ityādo yaṇuttaramāḍuktaḥ/ iyañcānityā 'chvoḥ' iti satugnirdeśāt/ anyathāntaraṅgatvāt pūrvaṃ tukaḥ śādeśe tuko 'prāptyā tadvaiyarthyaṃ spaṣṭamevetyanyatra vistaraḥ// nanvevam 'seduṣaḥ' ityādau kvasontaraṅgatvādiṭi, tataḥ samprasāraṇe 'pīṭaḥ śravaṇāpattiriti cet, atra kecit-- akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.