न कृतो विशिष्ट ऊहः -- निश्चयः, शास्त्रप्रवृत्तिविषयो यैरित्यर्थः। भावि निमित्तविनाश इत्यद्याहारः। बहिरङ्गेणान्तरङ्गस्य निमित्तविनाशे पश्चात् सम्भाविते ऽन्तरङ्गं नेति यावत्। अत्र च - ज्ञापकम्,"समर्थानां प्रथमात्"इति सूत्रे समर्थानामिति। तद्धि सूत्थितादिभ्यः कृतदीर्घेभ्यः प्रत्ययोत्पत्यर्थम्। अन्यथान्तरङ्गत्वाद् दीर्धे कृत एव प्रत्ययप्राप्त्या तद्व्यर्थता स्पष्ट एव। न चात्रैकादेशप्रवृत्ति समये वृद्ध्यप्राप्त्यैकादेशे कृत आदेशे वृद्धेः प्रप्तावपि तन्निमित्तविनाशाभाव इति वाच्यम्, तद्दवारैव तन्निमित्तविनाशसत्वेनाक्षतेः। न च सौत्थितौ बहिरङ्गतया वृद्धेरसिद्धत्वान्न तन्निमित्तविनाश इति वाच्यम्, समर्थग्रहणेनैतद् विषये तस्या अप्रवृत्तेरपि ज्ञापनात्। यत्तु समर्थग्रहणेनान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यत इति। तन्न, असिद्ध परिभाषाया समकालप्राप्त बहिरङ्गस्य पूर्वं जातबहिरङ्गस्य चान्तरङ्गे कर्तव्ये ऽसिद्धत्वं बोध्यते, न तु जाते ऽन्तरङ्गे तस्य तत्व बोध्यते, मानाभावात्, फलाभावाच्च। एवञ्च सूत्थितावेकादेशस्य परिभाषासाध्यत्वाभावेन तदनित्यत्वज्ञापनासम्भवात्।"अन्तरङ्गानपि विधीन्"इत्यादेरप्यस्यामेवान्तर्भावः। एतत् प्रवृत्तौ च निमित्तविनाशसम्भावनापि निमित्तम्। अत एव ऽगोमद्दण्डीऽ इत्यादौ हल्ङ्यादि लोपो न। अन्यथा हल्ङ्यादि लोप काले सामासिक लुको ऽप्राप्त्या तदुत्तरं चापहार्याभावादप्राप्त्या लोपस्यैवापत्तेः। अस्ति चात्रापि ऽयदि लोपो न स्यात्, तर्हि लुक् स्यात्ऽ इति सम्भावना। "अल्लोपोनः"इति सूत्रस्थ तपरकरणं तु परिभानित्यत्वज्ञापनेनचरितार्थम्। तद्धि ऽआनऽ इत्यादो लोपवारणाय। अन्यथा दीरीघाभावे लोपसम्भावनयैतत्परिभाषाबलात् दीर्घाप्राप्तौ तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेत्याहुः। "समर्थानाम्"इति सूत्रे कैयटस्तु समर्थवचनेनेयं परिभाषा ज्ञाप्यते"अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः"इति। तेन ऽपपुषःऽ इतियादावन्तरङ्गात्पूर्वं कृतो ऽपीडागमो निवर्तत इति वदन् ऽन कृतो व्यूहः विशिष्टस्तर्को निमित्तकारणविनाशे ऽपि कार्यस्थितिरूपो यैःऽ इत्यर्थमभिप्रैति। ऽनिमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायःऽ इति यावत्। सूत्थितादिञि वृद्धौ दीर्घनिवृत्तौ सावुत्त्थितिर्माभूदिति समर्थानामिति। लोकन्याय सिद्धश्चायमर्थः। तथा हि लोके निमित्तं द्विविधं दृष्टम्--कार्यस्थितो नियामकं तदनियामकं च। आद्यं यथा न्यायनये ऽपेक्षा बुद्धिः, तन्नाशे द्वित्वनाशाभ्युपगमात्। वेदान्ति नये प्रारब्धस्य विक्षेपस्थिति नियामकत्वं च प्रसिद्धमेव। द्वितीयं यथा दण्डादि, तन्नाशे ऽपि घटनाशदर्शनात्। शास्त्रे लक्ष्यानुरोधाद् व्यवस्था। भाविनिमित्तविनाशे पूर्वमनुत्पत्तौ तु न कश्चिन्न्यायःनापि सम्प्रतिपन्नो दृष्टान्तः। समर्थानामित्यस्यापि लोकसिद्धार्थज्ञापनेन चर्तार्थ्यसम्भवे लोकसिद्धापूर्वतादृशार्थज्ञपकत्वे मानाभाव इति तदाशय इति बोध्यम्। परे तु ऽसेदुषःऽ इत्यादौ पदावधिके ऽन्वाख्याने ऽसेद् वस् अस्ऽ इति स्थिते इट् सम्प्रसारणयोः प्रप्तौ प्रतिपदविधित्वात् पूर्वं सम्प्रसारणे वलादित्वाभादिटः प्राप्तिरेव नेति तत्सिद्धिरिति स्पष्टम्"समर्थानाम्"इति सूत्रे कैयटे,"असिद्धवत्"सूत्रे कैयटे च स्पष्टमेतत्। यद्यपि प्रतिपदविधित्वमनवकाशत्वे सत्येव बाधकत्वे बीजम्, तथापि पूर्वप्रवृत्तौ सावकाशत्वे ऽपि नियामकं भवत्येवेति तदाशयः। निरूपितं चैतद् बहुशः शब्देन्दुशेखरादौ। "समर्थानाम्"इति सूत्रस्थसमर्थग्रहणं तु ऽविषुणःऽ इत्यादावकृतसन्धेः प्रत्ययदर्शनेन सर्वत्र तथा भ्रमवारणाय न्यायसिद्धार्थानुवाद एव। ध्वनितं चेदम्"विप्रतिषेध"सूत्रे भाष्ये। तत्र हि ऽवैक्षमणिःऽ इत्यन्तरङ्ग परिभाषोदाहरणमुक्तम्। किञ्च विभज्यान्वाख्याने ऽसु उत्थित अस् इऽ इत् स्थिते ऽवार्णादाङ्गं बलीयःऽ इति प्राप्त वृद्धि वारणाय समर्थग्रहणमित्यत्रैव कैयटे स्पष्टम्। अत एव"असिद्धवत्"सूत्रे ऽवसुसम्प्रसारणमज्विधौ सिद्धं वक्तव्यम्ऽ ऽपपुषःऽ इत्यादौ वसोः सम्प्रसारणे कृते आतो लोपो यथा स्यात्ऽ इति भाष्ये उक्तम्। पदस्य विभज्यान्वाख्याने पूर्वोक्तकैयटरीत्या पूर्वं सम्प्रसारणे इटोप्राप्तावुस्निमित्तक एवाऽतो लोप इति तदसङ्गतिः। अत एव ऽचौप्रत्यङ्गस्तप्रतिषेधःऽ इति वचनं वार्तिककृताऽरब्धम्, भाष्यकृता च न प्रत्याख्यातम्। प्रत्यङ्गं अन्तरङ्गम्। अस्यां परिभाषायां सत्यां तु तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव। अत एव"छ्वोः"इति सूत्रे ऽअवश्यमत्र तुगभावार्थो यत्नः कार्यःऽ अन्तरङ्गत्वाद्धि तुक् प्राप्नोतिऽ इति भाष्ये उक्तम्। एतत्सत्वे तु तुको ऽप्राप्त्या यत्नावश्यकत्वकथनमसङ्गतमिति स्पष्टमेव। न चैतदनित्यत्वज्ञापनार्थमेव तदिति तदाशयः, अवश्यमत्रेत्यक्षरस्वारस्यभङ्गापत्तेः। किञ्चानयैव"प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" "अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति"इतियनयोश्चारितार्थ्येन तज्ज्ञापकवशाल्लुग्ल्यपोरन्तरङ्गबाधकता भाष्योक्ता भज्येत। किञ्चैषा भाष्ये न दृश्यते। तदुक्तम्"असिद्धवत्"सूत्रे कैयटेन ऽनिमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायःऽ इति परिभाषायाः ऽभष्यकृतानाश्रयणात्ऽ इति। पदसंस्कार पक्षे ऽहरिःऽ इत्यादौ विसर्गे कृते ततो गच्छतीत्यादि सम्बन्धे ऽहरिः गच्छतिऽ इत्याद्येव साधु। तद्विषये पदसंस्कारपक्षानाश्रयणं वेति दिक्॥ "अन्तरङ्गादप्यपवादो बलीयान्"।--- तत्र अपवाद पदार्थमाह --- येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति
na kṛto viśiṣṭa ūhaḥ -- niścayaḥ, śāstrapravṛttiviṣayo yairityarthaḥ/ bhāvi nimittavināśa ityadyāhāraḥ/ bahiraṅgeṇāntaraṅgasya nimittavināśe paścāt sambhāvite 'ntaraṅgaṃ neti yāvat/ atra ca - jñāpakam,"samarthānāṃ prathamāt"iti sūtre samarthānāmiti/ taddhi sūtthitādibhyaḥ kṛtadīrghebhyaḥ pratyayotpatyartham/ anyathāntaraṅgatvād dīrdhe kṛta eva pratyayaprāptyā tadvyarthatā spaṣṭa eva/ na cātraikādeśapravṛtti samaye vṛddhyaprāptyaikādeśe kṛta ādeśe vṛddheḥ praptāvapi tannimittavināśābhāva iti vācyam, taddavāraiva tannimittavināśasatvenākṣateḥ/ na ca sautthitau bahiraṅgatayā vṛddherasiddhatvānna tannimittavināśa iti vācyam, samarthagrahaṇenaitad viṣaye tasyā apravṛtterapi jñāpanāt/ yattu samarthagrahaṇenāntaraṅgaparibhāṣāyā anityatvameva jñāpyata iti/ tanna, asiddha paribhāṣāyā samakālaprāpta bahiraṅgasya pūrvaṃ jātabahiraṅgasya cāntaraṅge kartavye 'siddhatvaṃ bodhyate, na tu jāte 'ntaraṅge tasya tatva bodhyate, mānābhāvāt, phalābhāvācca/ evañca sūtthitāvekādeśasya paribhāṣāsādhyatvābhāvena tadanityatvajñāpanāsambhavāt/"antaraṅgānapi vidhīn"ityāderapyasyāmevāntarbhāvaḥ/ etat pravṛttau ca nimittavināśasambhāvanāpi nimittam/ ata eva 'gomaddaṇḍī' ityādau halṅyādi lopo na/ anyathā halṅyādi lopa kāle sāmāsika luko 'prāptyā taduttaraṃ cāpahāryābhāvādaprāptyā lopasyaivāpatteḥ/ asti cātrāpi 'yadi lopo na syāt, tarhi luk syāt' iti sambhāvanā/ "alloponaḥ"iti sūtrastha taparakaraṇaṃ tu paribhānityatvajñāpanenacaritārtham/ taddhi 'āna' ityādo lopavāraṇāya/ anyathā dīrīghābhāve lopasambhāvanayaitatparibhāṣābalāt dīrghāprāptau tadvaiyarthyaṃ spaṣṭamevetyāhuḥ/ "samarthānām"iti sūtre kaiyaṭastu samarthavacaneneyaṃ paribhāṣā jñāpyate"akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ"iti/ tena 'papuṣaḥ' itiyādāvantaraṅgātpūrvaṃ kṛto 'pīḍāgamo nivartata iti vadan 'na kṛto vyūhaḥ viśiṣṭastarko nimittakāraṇavināśe 'pi kāryasthitirūpo yaiḥ' ityarthamabhipraiti/ 'nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ' iti yāvat/ sūtthitādiñi vṛddhau dīrghanivṛttau sāvuttthitirmābhūditi samarthānāmiti/ lokanyāya siddhaścāyamarthaḥ/ tathā hi loke nimittaṃ dvividhaṃ dṛṣṭam--kāryasthito niyāmakaṃ tadaniyāmakaṃ ca/ ādyaṃ yathā nyāyanaye 'pekṣā buddhiḥ, tannāśe dvitvanāśābhyupagamāt/ vedānti naye prārabdhasya vikṣepasthiti niyāmakatvaṃ ca prasiddhameva/ dvitīyaṃ yathā daṇḍādi, tannāśe 'pi ghaṭanāśadarśanāt/ śāstre lakṣyānurodhād vyavasthā/ bhāvinimittavināśe pūrvamanutpattau tu na kaścinnyāyaḥnāpi sampratipanno dṛṣṭāntaḥ/ samarthānāmityasyāpi lokasiddhārthajñāpanena cartārthyasambhave lokasiddhāpūrvatādṛśārthajñapakatve mānābhāva iti tadāśaya iti bodhyam/ pare tu 'seduṣaḥ' ityādau padāvadhike 'nvākhyāne 'sed vas as' iti sthite iṭ samprasāraṇayoḥ praptau pratipadavidhitvāt pūrvaṃ samprasāraṇe valāditvābhādiṭaḥ prāptireva neti tatsiddhiriti spaṣṭam"samarthānām"iti sūtre kaiyaṭe,"asiddhavat"sūtre kaiyaṭe ca spaṣṭametat/ yadyapi pratipadavidhitvamanavakāśatve satyeva bādhakatve bījam, tathāpi pūrvapravṛttau sāvakāśatve 'pi niyāmakaṃ bhavatyeveti tadāśayaḥ/ nirūpitaṃ caitad bahuśaḥ śabdenduśekharādau/ "samarthānām"iti sūtrasthasamarthagrahaṇaṃ tu 'viṣuṇaḥ' ityādāvakṛtasandheḥ pratyayadarśanena sarvatra tathā bhramavāraṇāya nyāyasiddhārthānuvāda eva/ dhvanitaṃ cedam"vipratiṣedha"sūtre bhāṣye/ tatra hi 'vaikṣamaṇiḥ' ityantaraṅga paribhāṣodāharaṇamuktam/ kiñca vibhajyānvākhyāne 'su utthita as i' it sthite 'vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ' iti prāpta vṛddhi vāraṇāya samarthagrahaṇamityatraiva kaiyaṭe spaṣṭam/ ata eva"asiddhavat"sūtre 'vasusamprasāraṇamajvidhau siddhaṃ vaktavyam' 'papuṣaḥ' ityādau vasoḥ samprasāraṇe kṛte āto lopo yathā syāt' iti bhāṣye uktam/ padasya vibhajyānvākhyāne pūrvoktakaiyaṭarītyā pūrvaṃ samprasāraṇe iṭoprāptāvusnimittaka evā'to lopa iti tadasaṅgatiḥ/ ata eva 'caupratyaṅgastapratiṣedhaḥ' iti vacanaṃ vārtikakṛtā'rabdham, bhāṣyakṛtā ca na pratyākhyātam/ pratyaṅgaṃ antaraṅgam/ asyāṃ paribhāṣāyāṃ satyāṃ tu tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ ata eva"chvoḥ"iti sūtre 'avaśyamatra tugabhāvārtho yatnaḥ kāryaḥ' antaraṅgatvāddhi tuk prāpnoti' iti bhāṣye uktam/ etatsatve tu tuko 'prāptyā yatnāvaśyakatvakathanamasaṅgatamiti spaṣṭameva/ na caitadanityatvajñāpanārthameva taditi tadāśayaḥ, avaśyamatretyakṣarasvārasyabhaṅgāpatteḥ/ kiñcānayaiva"pratyayottarapadayośca" "ado jagdhirlyapti kiti"itiyanayoścāritārthyena tajjñāpakavaśālluglyaporantaraṅgabādhakatā bhāṣyoktā bhajyeta/ kiñcaiṣā bhāṣye na dṛśyate/ taduktam"asiddhavat"sūtre kaiyaṭena 'nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ' iti paribhāṣāyāḥ 'bhaṣyakṛtānāśrayaṇāt' iti/ padasaṃskāra pakṣe 'hariḥ' ityādau visarge kṛte tato gacchatītyādi sambandhe 'hariḥ gacchati' ityādyeva sādhu/ tadviṣaye padasaṃskārapakṣānāśrayaṇaṃ veti dik// "antaraṅgādapyapavādo balīyān"/--- tatra apavāda padārthamāha --- yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa tasya bādhako bhavati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.