अपवादशब्दो ऽत्र बाधकपरः। तदुक्तम्"गुणो यङ्लुकोः"इत्यत्र भाष्ये। अभ्यासविकारेष्वपवादा उत्सर्गान्न बाधन्ते। ऽअजीगणत्ऽ। अत्र गणेरीत्वमपवादत्वाद्धलादिःशेषं बाधते। नगणेरीत्वमपवादत्वाद्धलादिःशेषं बाधते। किं तर्ह? अनवकाशत्वादिति ग्रन्थेन गणरूपाभ्यासान्त्यणस्येत्वमित्यर्थे हलादिःशेष तन्निवृत्तौ तदनवकाशम्, ईत्वे तु कृते तस्य प्रप्तिः, अन्त्य हलो ऽभावात्। अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावाभावेन च साधितम्। तस्मिंश्च सति लोपे कृते सामर्थ्याच्छिष्टस्यान्त्यस्येत्वमिति न दोषः। न च ऽयेन नाप्राप्तिऽ न्यायेनापवादत्वमप्यस्य सुवचम्, तस्य चरितार्थविषयताया उक्तत्वात्। "इको झल्"इत्यत्र भाष्येपि ध्वनितमेतत्। तत्र हि ऽअज्झनऽ इति दीर्धेण गुणोत्तरं फलाभावेनानवकाशत्वाद् गुणो बाधिते दीर्घोत्तरं गुणः स्यात्, दीर्घविधानं तु मिनोतेर्दीर्धे कृते"सनि मीमा"इत्यत्र मीग्रहणेन ग्रहणेर्ऽथवत्तत्र पश्चात् प्रप्तगुणबाधनार्थम्,"इको झल्"इति कित्वमित्युक्तम्। अन्यथापवादत्वेन बाधे तद्विषये उत्सर्गाप्रवृत्तेर्भाष्यस्य सूत्रस्य चासङ्गतिरिति स्पष्टमेव। यत्तु काञ्चनीत्यादावपवादमयड्विषये ऽयण् भवति, ऽक्वचिदपवादविषये ऽपिऽ इति न्यायादिति तन्न ;"अणः कर्मणिच"इति सूत्रस्थभाष्यविरोधात्। तत्र हि ऽअणः पुनर्वचनमपवादविषये ऽनिवृत्यर्थम्ऽ ऽगोदायो व्रजतिऽ इत्याद्युक्तम्। ऽकाञ्चनीऽ इत्यादौ काञ्चनेननिर्मितेत्यर्थे शैषिको ऽण् बोध्यः। अत्रेदं बोध्यम् -- ऽयेननाप्रप्तेऽ इत्यत्र येनेत्यस्य यदि स्वेतरेणेत्यर्थः, तदा स्व विषये स्वतरद्यद्यत् प्राप्नोति तद् बाध्यम्, विध्यन्तराप्राप्तविषयाभावात्। इयमेव बाध्यसामान्यचिन्तेति व्यवह्रियते। अनवकाशत्वेन बाधे ऽप्येषा वक्तुं शक्या यद्युदाहरणमस्ति, विनिगमनाविरहात्। यदि तु येनेत्यस्य लक्षणेनेत्यर्थः, कार्येणेत्यर्थो वा तदा बाध्यविशेषचिन्ता। अनवकाशत्वेन बाधे ऽप्येतद्बाधेन सार्थक्यम्, उत तद्बाधेनेत्येवं विशेषचिन्ता सम्भवति, यद्युदाहरणमस्ति॥ तत्र कार्येणेत्यर्थे पररूपत्ववच्छिन्ने कात्य आरभ्यमाणाया वृद्धेस्तद्बाधकत्वे न निर्णीते किं शास्त्रविहितस्येत्येवं तद्विशेषचिन्तायामाह -- पुरस्तादपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते, नोत्तरान्
apavādaśabdo 'tra bādhakaparaḥ/ taduktam"guṇo yaṅlukoḥ"ityatra bhāṣye/ abhyāsavikāreṣvapavādā utsargānna bādhante/ 'ajīgaṇat'/ atra gaṇerītvamapavādatvāddhalādiḥśeṣaṃ bādhate/ nagaṇerītvamapavādatvāddhalādiḥśeṣaṃ bādhate/ kiṃ tarha? anavakāśatvāditi granthena gaṇarūpābhyāsāntyaṇasyetvamityarthe halādiḥśeṣa tannivṛttau tadanavakāśam, ītve tu kṛte tasya praptiḥ, antya halo 'bhāvāt/ abhyāsavikāreṣu bādhyabādhakabhāvābhāvena ca sādhitam/ tasmiṃśca sati lope kṛte sāmarthyācchiṣṭasyāntyasyetvamiti na doṣaḥ/ na ca 'yena nāprāpti' nyāyenāpavādatvamapyasya suvacam, tasya caritārthaviṣayatāyā uktatvāt/ "iko jhal"ityatra bhāṣyepi dhvanitametat/ tatra hi 'ajjhana' iti dīrdheṇa guṇottaraṃ phalābhāvenānavakāśatvād guṇo bādhite dīrghottaraṃ guṇaḥ syāt, dīrghavidhānaṃ tu minoterdīrdhe kṛte"sani mīmā"ityatra mīgrahaṇena grahaṇer'thavattatra paścāt praptaguṇabādhanārtham,"iko jhal"iti kitvamityuktam/ anyathāpavādatvena bādhe tadviṣaye utsargāpravṛtterbhāṣyasya sūtrasya cāsaṅgatiriti spaṣṭameva/ yattu kāñcanītyādāvapavādamayaḍviṣaye 'yaṇ bhavati, 'kvacidapavādaviṣaye 'pi' iti nyāyāditi tanna ;"aṇaḥ karmaṇica"iti sūtrasthabhāṣyavirodhāt/ tatra hi 'aṇaḥ punarvacanamapavādaviṣaye 'nivṛtyartham' 'godāyo vrajati' ityādyuktam/ 'kāñcanī' ityādau kāñcanenanirmitetyarthe śaiṣiko 'ṇ bodhyaḥ/ atredaṃ bodhyam -- 'yenanāprapte' ityatra yenetyasya yadi svetareṇetyarthaḥ, tadā sva viṣaye svataradyadyat prāpnoti tad bādhyam, vidhyantarāprāptaviṣayābhāvāt/ iyameva bādhyasāmānyacinteti vyavahriyate/ anavakāśatvena bādhe 'pyeṣā vaktuṃ śakyā yadyudāharaṇamasti, vinigamanāvirahāt/ yadi tu yenetyasya lakṣaṇenetyarthaḥ, kāryeṇetyartho vā tadā bādhyaviśeṣacintā/ anavakāśatvena bādhe 'pyetadbādhena sārthakyam, uta tadbādhenetyevaṃ viśeṣacintā sambhavati, yadyudāharaṇamasti// tatra kāryeṇetyarthe pararūpatvavacchinne kātya ārabhyamāṇāyā vṛddhestadbādhakatve na nirṇīte kiṃ śāstravihitasyetyevaṃ tadviśeṣacintāyāmāha -- purastādapavādāḥ anantarān vidhīn bādhante, nottarān
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.