प्राप्त इति भावे क्तः, येन नाप्राप्त इत्यस्य यत्कर्तृकावश्यप्राप्तावित्यर्थः। नञ् द्वयस्य प्रकृतार्थदार्ढ्यबोधकत्वात्। एवञ्च विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मावच्छिन्नवृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण बाधः। तदप्राप्तियोग्ये ऽचारितार्थ्यं ह्येतस्य बाधकत्वे भीजम्। अत एव"आयादयः"इति सूत्रे ऽगोपायिष्यतिऽ इत्यादावायादीन् बाधित्वा परत्वात् स्यादयः प्राप्नुवन्तीत्याशङ्क्य"अनवकाशाः आयादयः"ऽगोपायतिऽ इत्यादावपि शप् स्यादिः प्रप्नोति। न च सति शप्यसति वा न विशेषः। अन्यादिदानीमिदमुच्यते--नास्ति विशेष इति। यदुक्तम्"आयादीनां स्यादिभिरव्याप्तो ऽवकाश इति स नास्त्यवकाश"इति भाष्ये उक्तम्। एवमत्र तत्प्रवृत्युत्तरं चारितार्थ्ये ऽपि तदव्याप्तो ऽवक्शो नास्तीति सममेव। किञ्च तत्प्रवृत्युत्तरमपि चारितार्थ्ये तद्बाधबोधनम्। अन्यथानवकाशत्वेनैव बाधे सिद्धे एतत्कथनवैयर्थ्यापत्तेः,"तक्रकौण्डिन्य"न्यायप्रदर्शनस्यापि वैयर्थ्यापत्तेश्च। तथा प्रथमद्विर्वचनस्य तदुत्तरं सावकाशेनापि द्वितीयद्विर्वचनेन बाधः। यथा वाऽदेरपि प्रवृत्या चरितार्थेन ऽआदेः परस्यऽ इत्यनेन ऽअलो ऽन्त्यस्यऽ इत्यस्य बाधः। तदुक्तम्"मिदचो ऽन्त्यात्"इति सूत्रे भाष्ये"सत्यपि सम्भवे बाधनं भवति"इति। अन्यथा"ब्राम्हणेभ्यो दधि दीयताम्, तक्रं कौण्डिन्याय"इत्यत्र तक्रदानेन दधिदानस्य बाधो न स्यात्। तद्दनोत्तरं तत्पूर्वं वा तद्दनस्य चारितार्थ्यसम्भवात्। अत एव विषयभेदे ऽप्यपवादत्वम्। अत एवाचिरादेशेन नुटो ऽप्यपवादत्वात् बाधमाशङ्क्य ऽन तिसृऽ इति ज्ञापकेन समाहितम्"तृज्वत्" सूत्रे भाष्ये। तेन विषयभेदे ऽपवादत्वाभाव एव बोध्यत इति कश्चित्, तन्न ; विन्मतोर्लुका टिलोपमात्रस्य बाधानापत्तेः। ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ।कतिपयसंस्करणे यद्यपि"अन्तरङ्गादप्यपवादो बलीयान्"इत्यपि परिभाषारूपेणाङ्गीकृतम्, किन्तु ऽपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयःऽ इत्यनेन गतार्थत्वात्, नागेशलेखनस्वरसात्, परिभाषापाठे पठितत्वात्, चन्द्रिकाकारेण धृतत्वात्, सिद्धान्त कौनुद्यां भट्टोजि दीक्षितेनापि स्वीकृतत्वात्, येननाप्राप्ते योविधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति इत्येवात्र परिभाषारूपेण पठ्यते॥ यत्तु ऽदयतेर्दिगिऽ इति सूत्रे द्वित्वोत्तरं दिग्यादेशस्य चारितार्थ्यं कैयटेनोक्तम्, तत् प्रौढ्या। ध्वनितञ्च तेनापि तस्य तथात्वं तदुत्तरग्रन्थेन। "असम्भव एव बाधकत्वम्, विरोधस्य तद्बीजत्वात्"इति वार्तिकमतं तु भाष्यकृता दूषितत्वान्न लक्ष्यसिद्ध्युपयोगि। "तक्रकौण्डिन्य"न्यायोपि तदप्राप्तियोग्ये ऽचरितार्थविषयो विधेयविषय एव चेति"तद्धितेष्वचामादेः" "धातोरेकाचः"इत्यादि सूत्रेषु भाष्ये स्पष्टम्। क्वचित्तु सर्वथानवकाशत्वादेव बाधकत्वम्। यथा ङेरामो याडादिबाधकत्वम्। न हि याडादिषु कृतेषु ङेराम् प्रप्नोति, निर्दिश्यमानस्य व्यवधानात्। तत्र स्वस्य पूर्वं प्रवृत्तिरित्येव तेषां बाधः। तत्र बाधके प्रवृत्ते यद्युत्सर्गप्राप्तिर्भवति तदा भवत्येव। यथा तत्रैव याडागमः। अप्राप्तौ तु न, यथा ऽपचेयुःऽ इत्यादौ दीर्घवाधके निरवकाश इयादेशे दीर्घाभावः॥ तदेतत् पठ्यते -- क्वचिदपवादविषये ऽप्युत्सर्गो ऽभिनिविशत इति
prāpta iti bhāve ktaḥ, yena nāprāpta ityasya yatkartṛkāvaśyaprāptāvityarthaḥ/ nañ dvayasya prakṛtārthadārḍhyabodhakatvāt/ evañca viśeṣaśāstroddeśyaviśeṣadharmāvacchinnavṛttisāmānyadharmāvacchinnoddeśyakaśāstrasya viśeṣaśāstreṇa bādhaḥ/ tadaprāptiyogye 'cāritārthyaṃ hyetasya bādhakatve bhījam/ ata eva"āyādayaḥ"iti sūtre 'gopāyiṣyati' ityādāvāyādīn bādhitvā paratvāt syādayaḥ prāpnuvantītyāśaṅkya"anavakāśāḥ āyādayaḥ"'gopāyati' ityādāvapi śap syādiḥ prapnoti/ na ca sati śapyasati vā na viśeṣaḥ/ anyādidānīmidamucyate--nāsti viśeṣa iti/ yaduktam"āyādīnāṃ syādibhiravyāpto 'vakāśa iti sa nāstyavakāśa"iti bhāṣye uktam/ evamatra tatpravṛtyuttaraṃ cāritārthye 'pi tadavyāpto 'vakśo nāstīti samameva/ kiñca tatpravṛtyuttaramapi cāritārthye tadbādhabodhanam/ anyathānavakāśatvenaiva bādhe siddhe etatkathanavaiyarthyāpatteḥ,"takrakauṇḍinya"nyāyapradarśanasyāpi vaiyarthyāpatteśca/ tathā prathamadvirvacanasya taduttaraṃ sāvakāśenāpi dvitīyadvirvacanena bādhaḥ/ yathā vā'derapi pravṛtyā caritārthena 'ādeḥ parasya' ityanena 'alo 'ntyasya' ityasya bādhaḥ/ taduktam"midaco 'ntyāt"iti sūtre bhāṣye"satyapi sambhave bādhanaṃ bhavati"iti/ anyathā"brāmhaṇebhyo dadhi dīyatām, takraṃ kauṇḍinyāya"ityatra takradānena dadhidānasya bādho na syāt/ taddanottaraṃ tatpūrvaṃ vā taddanasya cāritārthyasambhavāt/ ata eva viṣayabhede 'pyapavādatvam/ ata evācirādeśena nuṭo 'pyapavādatvāt bādhamāśaṅkya 'na tisṛ' iti jñāpakena samāhitam"tṛjvat" sūtre bhāṣye/ tena viṣayabhede 'pavādatvābhāva eva bodhyata iti kaścit, tanna ; vinmatorlukā ṭilopamātrasya bādhānāpatteḥ/ ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- /katipayasaṃskaraṇe yadyapi"antaraṅgādapyapavādo balīyān"ityapi paribhāṣārūpeṇāṅgīkṛtam, kintu 'paranityāntaraṅgāpavādānāmuttarottaraṃ balīyaḥ' ityanena gatārthatvāt, nāgeśalekhanasvarasāt, paribhāṣāpāṭhe paṭhitatvāt, candrikākāreṇa dhṛtatvāt, siddhānta kaunudyāṃ bhaṭṭoji dīkṣitenāpi svīkṛtatvāt, yenanāprāpte yovidhirārabhyate sa tasya bādhako bhavati ityevātra paribhāṣārūpeṇa paṭhyate// yattu 'dayaterdigi' iti sūtre dvitvottaraṃ digyādeśasya cāritārthyaṃ kaiyaṭenoktam, tat prauḍhyā/ dhvanitañca tenāpi tasya tathātvaṃ taduttaragranthena/ "asambhava eva bādhakatvam, virodhasya tadbījatvāt"iti vārtikamataṃ tu bhāṣyakṛtā dūṣitatvānna lakṣyasiddhyupayogi/ "takrakauṇḍinya"nyāyopi tadaprāptiyogye 'caritārthaviṣayo vidheyaviṣaya eva ceti"taddhiteṣvacāmādeḥ" "dhātorekācaḥ"ityādi sūtreṣu bhāṣye spaṣṭam/ kvacittu sarvathānavakāśatvādeva bādhakatvam/ yathā ṅerāmo yāḍādibādhakatvam/ na hi yāḍādiṣu kṛteṣu ṅerām prapnoti, nirdiśyamānasya vyavadhānāt/ tatra svasya pūrvaṃ pravṛttirityeva teṣāṃ bādhaḥ/ tatra bādhake pravṛtte yadyutsargaprāptirbhavati tadā bhavatyeva/ yathā tatraiva yāḍāgamaḥ/ aprāptau tu na, yathā 'paceyuḥ' ityādau dīrghavādhake niravakāśa iyādeśe dīrghābhāvaḥ// tadetat paṭhyate -- kvacidapavādaviṣaye 'pyutsargo 'bhiniviśata iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.