सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वा प्रातिपदिकबोधकशब्दग्रहणे सति लिङ्गबोधक प्रत्यय विशिष्टस्यापि तेन ग्रहणं बोध्यम्। अपिना केवलस्यापीत्यर्थः। अस्याश्च ज्ञापकं सामानाधिकरणाधिकारस्थे"कुमार श्रमणादिभिः"इति सूत्रे स्त्रीलिङ्गश्रमणादिशब्दपाठः। स्त्रीप्रत्ययविशिष्टश्रमणादिभिश्च कुमारीशब्दस्यैव सामानाधिकरण्यम्, न तु कुमारशब्दस्येति तदेतज्ज्ञापकम्। इयञ्च"द्विषत्परयोः"इत्याद्युपपदविधौ, समासान्तविधौ, महदात्वे, ञ्नित्स्वरे, राजस्वरे ब्राम्हणकुमारयोः"बहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नि"इत्यादौ, समाससङ्घातग्रहणेषु च न प्रवर्तत इति ङ्याप् सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। विभक्तिनिमित्तककार्ये च नेत्यपि तत्रैव। तत्र समासान्तविधावयवग्रहण एव न, समाससङ्घातग्रहणे तु प्रवर्तत एव, स्वरविधावेव समाससङ्घातग्रहणे तत्र दोषोक्तेः,"बहुव्रीहेरूधसः"इति सूत्रस्थ भाष्याच्च, ऽएतावत्स्वेवानित्यत्वादप्रवृत्तिः, दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिताःऽ इति भाष्योक्तेः। नन्वेवम्"बहुव्रीहेरूधसोङीष्"इति सूत्रस्थ भाष्यासङ्गतिः। तत्र हि ऽकुण्डोध्नीऽ इत्यत्र"नद्यृतश्च"इति कबापादितो नद्यन्तबहुव्रीहेरित्यर्थात्, नद्यन्तस्य बहुव्रीहित्वाभावात् तदसङ्गतिः। नद्यन्तानां यः समास इत्यर्थेन च परिहृतम्। नद्यन्तप्रकृतिकसुबन्तोत्तरपदकः समास इति चेत्, न ; अनया परिभाषया स्त्रीप्रत्यय समभिव्याहारे तद्रहिते दृष्टानां प्रातिपदिकत्व तद्व्याप्य धर्माणां विशिष्टे ऽपि पर्याप्तत्वमतिदिश्यत इत्याशयात्॥ नन्वेवम् ऽयूनः पश्यऽ इत्यत्रेव ऽयुवतिः पश्यऽ इत्यत्रापि"श्वयुवोनाम्"इति सम्प्रसारणं स्यात्, अत आह -- विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम्
sāmānyarūpeṇa viśeṣarūpeṇa vā prātipadikabodhakaśabdagrahaṇe sati liṅgabodhaka pratyaya viśiṣṭasyāpi tena grahaṇaṃ bodhyam/ apinā kevalasyāpītyarthaḥ/ asyāśca jñāpakaṃ sāmānādhikaraṇādhikārasthe"kumāra śramaṇādibhiḥ"iti sūtre strīliṅgaśramaṇādiśabdapāṭhaḥ/ strīpratyayaviśiṣṭaśramaṇādibhiśca kumārīśabdasyaiva sāmānādhikaraṇyam, na tu kumāraśabdasyeti tadetajjñāpakam/ iyañca"dviṣatparayoḥ"ityādyupapadavidhau, samāsāntavidhau, mahadātve, ñnitsvare, rājasvare brāmhaṇakumārayoḥ"bahornañvaduttarapadabhūmni"ityādau, samāsasaṅghātagrahaṇeṣu ca na pravartata iti ṅyāp sūtre bhāṣye spaṣṭam/ vibhaktinimittakakārye ca netyapi tatraiva/ tatra samāsāntavidhāvayavagrahaṇa eva na, samāsasaṅghātagrahaṇe tu pravartata eva, svaravidhāveva samāsasaṅghātagrahaṇe tatra doṣokteḥ,"bahuvrīherūdhasaḥ"iti sūtrastha bhāṣyācca, 'etāvatsvevānityatvādapravṛttiḥ, doṣāḥ khalvapi sākalyena parigaṇitāḥ' iti bhāṣyokteḥ/ nanvevam"bahuvrīherūdhasoṅīṣ"iti sūtrastha bhāṣyāsaṅgatiḥ/ tatra hi 'kuṇḍodhnī' ityatra"nadyṛtaśca"iti kabāpādito nadyantabahuvrīherityarthāt, nadyantasya bahuvrīhitvābhāvāt tadasaṅgatiḥ/ nadyantānāṃ yaḥ samāsa ityarthena ca parihṛtam/ nadyantaprakṛtikasubantottarapadakaḥ samāsa iti cet, na ; anayā paribhāṣayā strīpratyaya samabhivyāhāre tadrahite dṛṣṭānāṃ prātipadikatva tadvyāpya dharmāṇāṃ viśiṣṭe 'pi paryāptatvamatidiśyata ityāśayāt// nanvevam 'yūnaḥ paśya' ityatreva 'yuvatiḥ paśya' ityatrāpi"śvayuvonām"iti samprasāraṇaṃ syāt, ata āha -- vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.