"उपपदम्"इति सूत्रे ऽतिङ्ग्रहणेन"कुगति"इत्यत्र तदपकर्षणेनातिङन्तश्च समास इत्यर्थात् तयोः सूत्रयोः सुप्सुपेत्यस्य निवृत्यैकदेशानुमत्या कारकांशे च सिद्धेयम्। तेन ऽअश्वक्रीतीऽ इति सिद्धा। अन्यथा पूर्वं टाप्यदन्तत्वाभावात्"क्रीतात्करणपूर्वात्"इति ङीष् न स्यात्। अस्या अनित्यत्वात् क्वचित् सुबुत्पत्यनन्तरमपि समासः। यथा सा हि तस्य धनक्रीतेति। अन्ये त्वनित्यत्वे न मानम्, तत्राजादित्वाट्टाबित्याहुः। अत एव ऽकुम्भकारःऽ इत्यादौ षष्ठी समासो ऽपि सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव। षष्ठीसमासाभावे चोपपदसमासकृत एकार्थीभाव इति न तत्र वाक्यमिति भाष्ये स्पष्टम्। तत्र हि ऽषष्ठीसमासादुपपदसमासो विप्रतिषेधेनऽ इति वार्त्तिकम्। अथवा ऽविभाषा षष्ठी समासो यदा न षष्ठीसमासस्तदोपपदसमासःऽ इति तत्प्रत्याख्यानं च। यद्यप्युपपदसमासस्यान्तरङ्गत्वाभिप्रायकम् ऽन वा षष्ठीसमासाभावादुपपदसमासःऽ इति वार्तिककृतोक्तम्, तथापि तदुभयप्रत्याख्यानपरम्, ऽअथवाऽ इत्यादि भाष्यं परिभाषायां सामान्यतः कारकोपादानेन कारकविभक्त्यन्तेन कृद्भिः समासमात्रस्य सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव लाभात्। एतेनैषा कारकतद्विशेषयोरुपादान एवेति परास्तम्। अस्या विध्येकवाक्यत्वाभावेन विप्रतिषेधादि शास्त्रवत् कार्यव्यवस्थापकत्वेनोपादान एवेत्यर्थालाभाच्च॥ ननु"उगिदचाम्"इत्यत्र धातोश्चेदुगित्कार्यं तर्ह्यञ्चतेरेवेति नियमेनाधातोरेव नुमि सिद्धे ऽधातुग्रहणं व्यर्थम्, अत आह -- सम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः
"upapadam"iti sūtre 'tiṅgrahaṇena"kugati"ityatra tadapakarṣaṇenātiṅantaśca samāsa ityarthāt tayoḥ sūtrayoḥ supsupetyasya nivṛtyaikadeśānumatyā kārakāṃśe ca siddheyam/ tena 'aśvakrītī' iti siddhā/ anyathā pūrvaṃ ṭāpyadantatvābhāvāt"krītātkaraṇapūrvāt"iti ṅīṣ na syāt/ asyā anityatvāt kvacit subutpatyanantaramapi samāsaḥ/ yathā sā hi tasya dhanakrīteti/ anye tvanityatve na mānam, tatrājāditvāṭṭābityāhuḥ/ ata eva 'kumbhakāraḥ' ityādau ṣaṣṭhī samāso 'pi subutpatteḥ pūrvameva/ ṣaṣṭhīsamāsābhāve copapadasamāsakṛta ekārthībhāva iti na tatra vākyamiti bhāṣye spaṣṭam/ tatra hi 'ṣaṣṭhīsamāsādupapadasamāso vipratiṣedhena' iti vārttikam/ athavā 'vibhāṣā ṣaṣṭhī samāso yadā na ṣaṣṭhīsamāsastadopapadasamāsaḥ' iti tatpratyākhyānaṃ ca/ yadyapyupapadasamāsasyāntaraṅgatvābhiprāyakam 'na vā ṣaṣṭhīsamāsābhāvādupapadasamāsaḥ' iti vārtikakṛtoktam, tathāpi tadubhayapratyākhyānaparam, 'athavā' ityādi bhāṣyaṃ paribhāṣāyāṃ sāmānyataḥ kārakopādānena kārakavibhaktyantena kṛdbhiḥ samāsamātrasya subutpatteḥ pūrvameva lābhāt/ etenaiṣā kārakatadviśeṣayorupādāna eveti parāstam/ asyā vidhyekavākyatvābhāvena vipratiṣedhādi śāstravat kāryavyavasthāpakatvenopādāna evetyarthālābhācca// nanu"ugidacām"ityatra dhātoścedugitkāryaṃ tarhyañcatereveti niyamenādhātoreva numi siddhe 'dhātugrahaṇaṃ vyartham, ata āha -- sampratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.