सन्निपातःउद्वयोः सम्बन्धः, तन्निमित्तो विधिस्तं सन्निपातं यो विहन्ति, तस्यानिमित्तम्। उपजीव्यविरोधस्यायुक्तत्वमिति न्यायमूलैषा। अत एवात्र सन्निपातशब्देन न पूर्वपरयोः सम्बन्ध एव, किन्तु विशेष्यविशेषण सन्निपातो ऽपि गृह्यते। अत एव ऽग्रामणि कुलम्ऽ इत्यादौ नपुंसकह्रस्वत्वे ऽपि"पिति कृति"इति तुक् न। प्रातिपदिकाजन्तत्वसन्निपातेन जातस्य ह्रस्वस्य तदविधायकत्वात्। तुक्यजन्तत्वविघातः स्पष्ट एव। न चार्थाश्रयत्वेन ह्रस्वस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वम्, अर्थकृतबहिरङ्गत्वानाश्रयणस्योक्तत्वात्। किञ्च"षत्वतुकोरसिद्धः"इत्येतद्बलात् कृतितुग्ग्रहणाच्च तुग्विधौ बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः। सर्वविधसन्निपातग्रहणादेव ऽवर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्तं स्यात्ऽ इत्येतत्परिभाषा दोषनिरूपणावसरे वार्तिककृतोक्तम्, -- ऽन हि प्रत्ययः पूर्व पर सन्निपात निमित्तकः, स एव च सन्निपात शब्देन गृह्यत इति मत्वा न प्रत्ययः सन्निपातनिमित्तकः इति शङ्कायां तदभ्युपेत्यैवाङ्गसंज्ञा तर्ह्यनिमित्तं स्यादित्येकदेशिनोक्तम्ऽ इति न तद्भाष्यविरोधः। किञ्चैवं ऽशैवः, गार्गायः, वैनतेयःऽ इत्यादावप्यङ्गसंज्ञाया लोपनिमित्तत्वानापत्या वर्णाश्रय इत्यस्य वैयर्थयम्। ऽग्रामणि कुलम्ऽ ऽग्रामणिपुत्रःऽ इत्यादावुत्तरपदनिमित्तके ह्रस्वत्वे यथाकथञ्चिद् बहिरङ्गपरिभाषयापि वारणं सम्भवतीति"कृन्मेजन्तः"इत्यत्र"ह्रस्वस्य पिति"इति सूत्रेचैकदेशिना तया परिभाषाया तुग् वारितो भाष्ये। अत एव परिभाषाफलत्वेनेदमुक्तम्"कृन्मेजन्तः"इति सूत्रे वार्तिककृतेति केचित्। सन्निपातलक्षणविधित्वमस्या लिङ्गम्। स्वप्रवृत्तेः प्राक् स्वनिमित्तभूतो यः सन्निपातः, तद्विघातस्य स्वातिरिक्तशास्त्रस्य स्वयमनिमित्तमिति फलति। नन्वेवम् ऽरामायऽ इत्यादौ"सुपि च"इति दीर्घानापत्तिः, अदन्ताङ्गसन्निपातेन जातस्य यादेशस्य तद्विघातकत्वात्। न च यञादित्वसापेक्षदीर्घस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वान्नात्र सन्निपातविघात इति वाच्यम्, आरोपितासिद्धत्वे ऽपि वस्तुतस्तद्विघातस्य जायमानत्वेनैतत्प्रवृत्तेः। किञ्चान्तरङ्गे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यासिद्धत्वे ऽपि तत्र कृते तस्यासिद्धत्वे मानाभाः। किञ्चातिदेशिकसन्निपातविघाताभावमादायैतदप्रवृत्तौ ऽगौरिऽ इत्यादौ सम्बुद्धिलोपे ऽपि स्थानिवत्वेन ह्रस्वनिमित्तसन्निपातविघाताभावात्, तत्रैतस्यातिव्याप्तिपर"कृन्मेजन्तः"इति सूत्रस्थभाष्यासङ्गतिः। सन्निपातस्याशास्त्रीयत्वान्नात्र स्थानिवत्वमिति चेत्, तर्ह्यत्रासिद्धत्वमपि कथमिति विभाव्य, ऽअशास्त्रीये ऽसिद्धत्वाप्रवृत्तेःऽ"ईदूदेत्"इति सूत्रे कैयटेन स्पष्टमुक्तत्वात्। एवञ्च पूर्वत्रासिद्धीये ऽपि कार्य एतत्परिभाषाप्रवृत्तिर्भवत्येवेति चेत्, न; ऽकष्टायऽ इति निर्देशेनैतस्या अनित्यत्वात्। ययोः सन्निपातस्य विघातकं शास्त्रम्, तयोः सन्निपातनिमित्तकविधावुपादानमपेक्षितमिति तु नाग्रहः। अत एव ऽदाक्षिःऽ इत्यत्राकारान्तप्रकृतीञ्सन्निपातनिमित्ताङ्गसंज्ञानया परिभाषयाल्लोपस्य निमित्तं न स्यादित्याशङ्क्यानित्यत्वेन समाहितम्,"कृन्मेजन्तः"इति सूत्रे भाष्ये; ऽन ह्यङ्गसंज्ञायामदन्तस्याङ्गसंज्ञाऽ इत्युक्तमस्ति। न च ऽकुम्भकारेभ्यः, आधयेऽ इत्यादावव्ययसंज्ञाया अनया परिभाषया वारणपरभाष्यासङ्ग तिः। अनया परिभाषया लुग् माभूत्, अव्ययत्वं तु स्यादेव। लुका हि तदीयसन्निपातस्य विघातः, नाव्ययसंज्ञया। संज्ञाफलं त्वकच् स्यादिति वाच्यम्, एतदुदाहरणपरभाष्यप्रामाण्येन साक्षात्परम्परया वा स्वनिमित्तसन्निपातविघातकस्य स्वयमनिमित्यमित्यर्थेनादोषात्। एतेनात्राकच् स्यादित्यपास्तम्। न च कार्यकालपक्षे लुगेकवाक्यतापन्नसंज्ञाबाधे ऽप्यकजेकवाक्यतापन्नास्यादिति वाच्यम्, अन्तरङ्गायां तदेकवाक्यतापन्नसंज्ञायां बहिरङ्गगुणादेरसिद्धत्वात्, लुगेकवाक्यतापन्ना तु न गुणादितो ऽन्तरङ्गा, उभयोरपि शब्दतः सुबाश्रयत्वात्। "नयासयोः"इति निर्देशाश्चैषानित्या। तेन नातिप्रसङ्गः। स्पष्टा चेयं"कृन्मेजन्तः"इति सूत्रे भाष्ये। अस्या अनित्यत्वे फलानि भाष्ये परिगणितानि - वर्णाश्रयः, प्रत्ययः वर्णविचालस्यानिमित्तम्, ऽदाक्षिःऽ। आत्वं पुग्विधेः - क्रापयति। पुघ्रस्वस्य - अदीतपत्। त्यदाद्यकारष्टाब्विधेः - या सेति। इड्विधिराकारलोपस्य - पपिवान्।"ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप्" "अन्तोदात्तादुत्तरपदात्"इति मतुब्विभक्त्युदात्तत्वं पूर्वनिघातस्य - अग्निमान्, परमवाचा। नदीह्रस्वत्वं सम्बुद्धिलोपस्य - ऽनदि, कुमारिऽ इत्यादि। यादेशो दीर्घत्वस्य - कष्टाय। इतो ऽन्यत्र प्रवृत्तिरेव, ऽदोषाः खल्वपि साकल्येन परिगण्ताःऽ इति भाष्योक्तेरन्यत्रविस्तरः॥ ननु ऽपञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्रःऽ इत्यादौ"द्विगोर्लुक्"इत्यणो लुकि"लुक्स्तद्धित" इति स्त्रीप्रत्ययलुक्यानुकः श्रवणापत्तिः, अत आह - सन्नियोगशिष्टानामन्यतरापाय उभयोरप्यपायः
sannipātaḥudvayoḥ sambandhaḥ, tannimitto vidhistaṃ sannipātaṃ yo vihanti, tasyānimittam/ upajīvyavirodhasyāyuktatvamiti nyāyamūlaiṣā/ ata evātra sannipātaśabdena na pūrvaparayoḥ sambandha eva, kintu viśeṣyaviśeṣaṇa sannipāto 'pi gṛhyate/ ata eva 'grāmaṇi kulam' ityādau napuṃsakahrasvatve 'pi"piti kṛti"iti tuk na/ prātipadikājantatvasannipātena jātasya hrasvasya tadavidhāyakatvāt/ tukyajantatvavighātaḥ spaṣṭa eva/ na cārthāśrayatvena hrasvasya bahiraṅgatayāsiddhatvam, arthakṛtabahiraṅgatvānāśrayaṇasyoktatvāt/ kiñca"ṣatvatukorasiddhaḥ"ityetadbalāt kṛtituggrahaṇācca tugvidhau bahiraṅgaparibhāṣāyā apravṛtteḥ/ sarvavidhasannipātagrahaṇādeva 'varṇāśrayaḥ pratyayo varṇavicālasyānimittaṃ syāt' ityetatparibhāṣā doṣanirūpaṇāvasare vārtikakṛtoktam, -- 'na hi pratyayaḥ pūrva para sannipāta nimittakaḥ, sa eva ca sannipāta śabdena gṛhyata iti matvā na pratyayaḥ sannipātanimittakaḥ iti śaṅkāyāṃ tadabhyupetyaivāṅgasaṃjñā tarhyanimittaṃ syādityekadeśinoktam' iti na tadbhāṣyavirodhaḥ/ kiñcaivaṃ 'śaivaḥ, gārgāyaḥ, vainateyaḥ' ityādāvapyaṅgasaṃjñāyā lopanimittatvānāpatyā varṇāśraya ityasya vaiyarthayam/ 'grāmaṇi kulam' 'grāmaṇiputraḥ' ityādāvuttarapadanimittake hrasvatve yathākathañcid bahiraṅgaparibhāṣayāpi vāraṇaṃ sambhavatīti"kṛnmejantaḥ"ityatra"hrasvasya piti"iti sūtrecaikadeśinā tayā paribhāṣāyā tug vārito bhāṣye/ ata eva paribhāṣāphalatvenedamuktam"kṛnmejantaḥ"iti sūtre vārtikakṛteti kecit/ sannipātalakṣaṇavidhitvamasyā liṅgam/ svapravṛtteḥ prāk svanimittabhūto yaḥ sannipātaḥ, tadvighātasya svātiriktaśāstrasya svayamanimittamiti phalati/ nanvevam 'rāmāya' ityādau"supi ca"iti dīrghānāpattiḥ, adantāṅgasannipātena jātasya yādeśasya tadvighātakatvāt/ na ca yañāditvasāpekṣadīrghasya bahiraṅgatayāsiddhatvānnātra sannipātavighāta iti vācyam, āropitāsiddhatve 'pi vastutastadvighātasya jāyamānatvenaitatpravṛtteḥ/ kiñcāntaraṅge kartavye bahiraṅgasyāsiddhatve 'pi tatra kṛte tasyāsiddhatve mānābhāḥ/ kiñcātideśikasannipātavighātābhāvamādāyaitadapravṛttau 'gauri' ityādau sambuddhilope 'pi sthānivatvena hrasvanimittasannipātavighātābhāvāt, tatraitasyātivyāptipara"kṛnmejantaḥ"iti sūtrasthabhāṣyāsaṅgatiḥ/ sannipātasyāśāstrīyatvānnātra sthānivatvamiti cet, tarhyatrāsiddhatvamapi kathamiti vibhāvya, 'aśāstrīye 'siddhatvāpravṛtteḥ'"īdūdet"iti sūtre kaiyaṭena spaṣṭamuktatvāt/ evañca pūrvatrāsiddhīye 'pi kārya etatparibhāṣāpravṛttirbhavatyeveti cet, na; 'kaṣṭāya' iti nirdeśenaitasyā anityatvāt/ yayoḥ sannipātasya vighātakaṃ śāstram, tayoḥ sannipātanimittakavidhāvupādānamapekṣitamiti tu nāgrahaḥ/ ata eva 'dākṣiḥ' ityatrākārāntaprakṛtīñsannipātanimittāṅgasaṃjñānayā paribhāṣayāllopasya nimittaṃ na syādityāśaṅkyānityatvena samāhitam,"kṛnmejantaḥ"iti sūtre bhāṣye; 'na hyaṅgasaṃjñāyāmadantasyāṅgasaṃjñā' ityuktamasti/ na ca 'kumbhakārebhyaḥ, ādhaye' ityādāvavyayasaṃjñāyā anayā paribhāṣayā vāraṇaparabhāṣyāsaṅga tiḥ/ anayā paribhāṣayā lug mābhūt, avyayatvaṃ tu syādeva/ lukā hi tadīyasannipātasya vighātaḥ, nāvyayasaṃjñayā/ saṃjñāphalaṃ tvakac syāditi vācyam, etadudāharaṇaparabhāṣyaprāmāṇyena sākṣātparamparayā vā svanimittasannipātavighātakasya svayamanimityamityarthenādoṣāt/ etenātrākac syādityapāstam/ na ca kāryakālapakṣe lugekavākyatāpannasaṃjñābādhe 'pyakajekavākyatāpannāsyāditi vācyam, antaraṅgāyāṃ tadekavākyatāpannasaṃjñāyāṃ bahiraṅgaguṇāderasiddhatvāt, lugekavākyatāpannā tu na guṇādito 'ntaraṅgā, ubhayorapi śabdataḥ subāśrayatvāt/ "nayāsayoḥ"iti nirdeśāścaiṣānityā/ tena nātiprasaṅgaḥ/ spaṣṭā ceyaṃ"kṛnmejantaḥ"iti sūtre bhāṣye/ asyā anityatve phalāni bhāṣye parigaṇitāni - varṇāśrayaḥ, pratyayaḥ varṇavicālasyānimittam, 'dākṣiḥ'/ ātvaṃ pugvidheḥ - krāpayati/ pughrasvasya - adītapat/ tyadādyakāraṣṭābvidheḥ - yā seti/ iḍvidhirākāralopasya - papivān/"hrasvanuḍbhyāṃ matup" "antodāttāduttarapadāt"iti matubvibhaktyudāttatvaṃ pūrvanighātasya - agnimān, paramavācā/ nadīhrasvatvaṃ sambuddhilopasya - 'nadi, kumāri' ityādi/ yādeśo dīrghatvasya - kaṣṭāya/ ito 'nyatra pravṛttireva, 'doṣāḥ khalvapi sākalyena parigaṇtāḥ' iti bhāṣyokteranyatravistaraḥ// nanu 'pañcendrāṇyo devatā asya pañcendraḥ' ityādau"dvigorluk"ityaṇo luki"lukstaddhita" iti strīpratyayalukyānukaḥ śravaṇāpattiḥ, ata āha - sanniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāya ubhayorapyapāyaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.