क्अ इ,६।१४-७।७ रो इ,२७-३० कथम् पुनः इदम् भगवतः पाणिनेः आचार्यस्य लक्षणम् प्रवृत्तम् । सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे । सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे च इति । अथ सिद्धशब्दस्य कः पदार्थः । नित्यपर्यायवाची सिद्धशब्दः । कथम् ज्ञायते । यत् कूटस्थेषु अविचालिषु भावेषु वर्तते । तत् यथा सिद्धा द्यौः , सिद्धा पृथिवी सिद्धम् आकाशम् इति । ननु च भोः कार्येषु अपि वर्तते । तत् यथा सिद्धः ओदनः , सिद्धः सूपः सिद्धा यवागूः इति । यावता कार्येषु अपि वर्तते तत्र कुतः एतत् नित्यपर्यायवाचिनः ग्रहणम् न पुनः कार्ये यः सिद्धशब्दः इति । सङ्ग्रहे तावत् कार्यप्रतिद्वन्द्विभावात् मन्यामहे नित्यपर्यायवाचिनः ग्रहणम् इति । इह अपि तत् एव । अथ वा सन्ति एकपदानि अपि अवधारणानि । तत् यथा : अब्भक्षः वायुभक्षः इति । अपः एव भक्षयति वायुम् एव भक्षयति इति गम्यते । एवम् इह अपि सिद्धः एव न साध्यः इति । अथ वा पूर्वपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः : अत्यन्तसिद्धः सिद्धः इति । तत् यथा देवदत्तः दत्तः , सत्यभामा भामा इति । अथ वा व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति नित्यपर्यायवाचिनः ग्रहणम् इति व्याख्यास्यामः । किम् पुनः अनेन वर्ण्येन । किम् न महता कण्ठेन नित्यशब्दः एव उपात्तः यस्मिन् उपादीयमाने असन्देहः स्यात् । मङ्गलार्थम् । माङ्गलिकः आचार्यः महतः शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थम् सिद्धशब्दम् आदितः प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषकाणि च भवन्ति आयुष्मत्पुरुषकाणि च । अध्येतारः च सिद्धार्थाः यथा स्युः इति । अयम् खलु अपि नित्यशब्दः न अवश्यम् कूटस्थेषु अविचालिषु भावेषु वर्तते । किम् तर्हि । आभीक्ष्ण्ये अपि वर्तते । तत् यथा नित्यप्रहसितः नित्यप्रजल्पितः इति । यावता आभीक्ष्ण्ये अपि वर्तते तत्र अपि अन्येन एव अर्थः स्यात् व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । पश्यति तु आचार्यः मङ्गलार्थः च एव सिद्धशब्दः आदितः प्रयुक्तः भविष्यति शक्ष्यामि च एनम् नित्यपर्यायवाचिनम् वर्णयितुम् इति । अतः सिद्धशब्दः एव उपात्तः न नित्यशब्दः ।
KA I,6.14-7.7 Ro I,27-30 katham punaḥ idam bhagavataḥ pāṇineḥ ācāryasya lakṣaṇam pravṛttam . siddhe śabdārthasambandhe . siddhe śabde arthe sambandhe ca iti . atha siddhaśabdasya kaḥ padārthaḥ . nityaparyāyavācī siddhaśabdaḥ . katham jñāyate . yat kūṭastheṣu avicāliṣu bhāveṣu vartate . tat yathā siddhā dyauḥ , siddhā pṛthivī siddham ākāśam iti . nanu ca bhoḥ kāryeṣu api vartate . tat yathā siddhaḥ odanaḥ , siddhaḥ sūpaḥ siddhā yavāgūḥ iti . yāvatā kāryeṣu api vartate tatra kutaḥ etat nityaparyāyavācinaḥ grahaṇam na punaḥ kārye yaḥ siddhaśabdaḥ iti . saṅgrahe tāvat kāryapratidvandvibhāvāt manyāmahe nityaparyāyavācinaḥ grahaṇam iti . iha api tat eva . atha vā santi ekapadāni api avadhāraṇāni . tat yathā : abbhakṣaḥ vāyubhakṣaḥ iti . apaḥ eva bhakṣayati vāyum eva bhakṣayati iti gamyate . evam iha api siddhaḥ eva na sādhyaḥ iti . atha vā pūrvapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ : atyantasiddhaḥ siddhaḥ iti . tat yathā devadattaḥ dattaḥ , satyabhāmā bhāmā iti . atha vā vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti nityaparyāyavācinaḥ grahaṇam iti vyākhyāsyāmaḥ . kim punaḥ anena varṇyena . kim na mahatā kaṇṭhena nityaśabdaḥ eva upāttaḥ yasmin upādīyamāne asandehaḥ syāt . maṅgalārtham . māṅgalikaḥ ācāryaḥ mahataḥ śāstraughasya maṅgalārtham siddhaśabdam āditaḥ prayuṅkte . maṅgalādīni hi śāstrāṇi prathante vīrapuruṣakāṇi ca bhavanti āyuṣmatpuruṣakāṇi ca . adhyetāraḥ ca siddhārthāḥ yathā syuḥ iti . ayam khalu api nityaśabdaḥ na avaśyam kūṭastheṣu avicāliṣu bhāveṣu vartate . kim tarhi . ābhīkṣṇye api vartate . tat yathā nityaprahasitaḥ nityaprajalpitaḥ iti . yāvatā ābhīkṣṇye api vartate tatra api anyena eva arthaḥ syāt vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . paśyati tu ācāryaḥ maṅgalārthaḥ ca eva siddhaśabdaḥ āditaḥ prayuktaḥ bhaviṣyati śakṣyāmi ca enam nityaparyāyavācinam varṇayitum iti . ataḥ siddhaśabdaḥ eva upāttaḥ na nityaśabdaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,७।८-८।१ रो इ,३०-३२ अथ कम् पुनः पदार्थम् मत्वा एषः विग्रहः क्रियते सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे च इति । आकृतिम् इति आह । कुतः एतत् । आकृतिः हि नित्या । द्रव्यम् अनित्यम् । अथ द्रव्ये पदार्थे कथम् विग्रहः कर्तव्यः । सिद्धे शब्दे अर्थसम्बन्धे च इति । नित्यः हि अर्थवताम् अर्थैः अभिसम्बन्धः । अथ वा द्रव्ये एव पदार्थे एषः विग्रहः न्याय्यः सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे च इति। द्रव्यम् हि नित्यम् आकृतिः अनित्या । कथम् ज्ञायते । एवम् हि दृश्यते लोके । मृत् कया चित् आकृत्या युक्ता पिण्डः भवति । पिण्डाकृतिम् उपमृद्य घटिकाः किर्यन्ते । घटिकाकृतिम् उपमृद्य कुण्डिकाः क्रियन्ते । तथा सुवर्णम् कया चित् आकृत्या युक्तम् पिण्डः भवति । पिण्डाकृतिम् उपमृद्य रुचकाः क्रियन्ते । रुचकाकृतिम् उपमृद्य कटकाः क्रियन्ते । कटकाकृतिम् उप्मृद्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते । पुनः आवृत्तः सुवर्णपिण्डः पुनः अपरया आकृत्या युक्तः खदिरागारसवर्णे कुण्डले भवतः । आकृतिः अन्या च अन्या च भवति द्रव्यम् पुनः तद् एव । आकृत्युपमर्देन द्रव्यम् एव अवशिष्यते । आकृतौ अपि पदार्थे एषः विग्रहः न्याय्यः सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे च इति । ननु च उक्तम् आकृतिः अनित्या इति । न एतत् अस्ति । नित्या आकृतिः । कथम् । न क्व चित् उपरता इति कृत्वा सर्वत्र उपरता भवति । द्रव्यान्तरस्था तु उपलभ्यते । अथ वा न इदम् एव नित्यलक्षणम् ध्रुवम् कूटस्थम् अविचालि अनपायोपजनविकारि अनुत्पत्ति अवृद्धि अव्यययोगि इति तन् नित्यम् इति । तत् अपि नित्यम् यस्मिन् तत्त्वम् न विहन्यते । किम् पुनः तत्त्वम् । तद्भावः तत्त्वम् । आकृतौ अपि तत्त्वम् न विहन्यते । अथ वा किम् नः एतेन इदम् नित्यम् इदम् अनित्यम् इति । यत् नित्यम् तम् पदार्थम् मत्वा एषः विग्रहः क्रियते सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे च इति । कथम् पुनः ज्ञायते सिद्धः शब्दः अर्थः सम्बन्धः च इति । लोकतः । यत् लोके अर्थम् उपादाय शब्दान् प्रयुञ्जते । न एषाम् निर्वृत्तौ यत्नम् कुर्वन्ति । ये पुनः कार्याः भावाः निर्वृत्तौ तावत् तेषाम् यत्नः क्रियते । तत् यथा । घटेन कार्यम् करिष्यन् कुम्भकारकुलम् गत्वा आह कुरु घटम् । कार्यम् अनेन करिष्यामि इति । न तद्वत् शब्दान् प्रयोक्ष्यमाणः वैयाकरणकुलम् गत्वा आह । कुरु शब्दान् । प्रयोक्ष्ये इति । तावति एव अर्थम् उपादाय शब्दान् प्रयुञ्जते ।
KA I,7.8-8.1 Ro I,30-32 atha kam punaḥ padārtham matvā eṣaḥ vigrahaḥ kriyate siddhe śabde arthe sambandhe ca iti . ākṛtim iti āha . kutaḥ etat . ākṛtiḥ hi nityā . dravyam anityam . atha dravye padārthe katham vigrahaḥ kartavyaḥ . siddhe śabde arthasambandhe ca iti . nityaḥ hi arthavatām arthaiḥ abhisambandhaḥ . atha vā dravye eva padārthe eṣaḥ vigrahaḥ nyāyyaḥ siddhe śabde arthe sambandhe ca iti. dravyam hi nityam ākṛtiḥ anityā . katham jñāyate . evam hi dṛśyate loke . mṛt kayā cit ākṛtyā yuktā piṇḍaḥ bhavati . piṇḍākṛtim upamṛdya ghaṭikāḥ kiryante . ghaṭikākṛtim upamṛdya kuṇḍikāḥ kriyante . tathā suvarṇam kayā cit ākṛtyā yuktam piṇḍaḥ bhavati . piṇḍākṛtim upamṛdya rucakāḥ kriyante . rucakākṛtim upamṛdya kaṭakāḥ kriyante . kaṭakākṛtim upmṛdya svastikāḥ kriyante . punaḥ āvṛttaḥ suvarṇapiṇḍaḥ punaḥ aparayā ākṛtyā yuktaḥ khadirāgārasavarṇe kuṇḍale bhavataḥ . ākṛtiḥ anyā ca anyā ca bhavati dravyam punaḥ tad eva . ākṛtyupamardena dravyam eva avaśiṣyate . ākṛtau api padārthe eṣaḥ vigrahaḥ nyāyyaḥ siddhe śabde arthe sambandhe ca iti . nanu ca uktam ākṛtiḥ anityā iti . na etat asti . nityā ākṛtiḥ . katham . na kva cit uparatā iti kṛtvā sarvatra uparatā bhavati . dravyāntarasthā tu upalabhyate . atha vā na idam eva nityalakṣaṇam dhruvam kūṭastham avicāli anapāyopajanavikāri anutpatti avṛddhi avyayayogi iti tan nityam iti . tat api nityam yasmin tattvam na vihanyate . kim punaḥ tattvam . tadbhāvaḥ tattvam . ākṛtau api tattvam na vihanyate . atha vā kim naḥ etena idam nityam idam anityam iti . yat nityam tam padārtham matvā eṣaḥ vigrahaḥ kriyate siddhe śabde arthe sambandhe ca iti . katham punaḥ jñāyate siddhaḥ śabdaḥ arthaḥ sambandhaḥ ca iti . lokataḥ . yat loke artham upādāya śabdān prayuñjate . na eṣām nirvṛttau yatnam kurvanti . ye punaḥ kāryāḥ bhāvāḥ nirvṛttau tāvat teṣām yatnaḥ kriyate . tat yathā . ghaṭena kāryam kariṣyan kumbhakārakulam gatvā āha kuru ghaṭam . kāryam anena kariṣyāmi iti . na tadvat śabdān prayokṣyamāṇaḥ vaiyākaraṇakulam gatvā āha . kuru śabdān . prayokṣye iti . tāvati eva artham upādāya śabdān prayuñjate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.