क्अ इ,६।१४-७।७ रो इ,२७-३० कथम् पुनः इदम् भगवतः पाणिनेः आचार्यस्य लक्षणम् प्रवृत्तम् । सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे । सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे च इति । अथ सिद्धशब्दस्य कः पदार्थः । नित्यपर्यायवाची सिद्धशब्दः । कथम् ज्ञायते । यत् कूटस्थेषु अविचालिषु भावेषु वर्तते । तत् यथा सिद्धा द्यौः , सिद्धा पृथिवी सिद्धम् आकाशम् इति । ननु च भोः कार्येषु अपि वर्तते । तत् यथा सिद्धः ओदनः , सिद्धः सूपः सिद्धा यवागूः इति । यावता कार्येषु अपि वर्तते तत्र कुतः एतत् नित्यपर्यायवाचिनः ग्रहणम् न पुनः कार्ये यः सिद्धशब्दः इति । सङ्ग्रहे तावत् कार्यप्रतिद्वन्द्विभावात् मन्यामहे नित्यपर्यायवाचिनः ग्रहणम् इति । इह अपि तत् एव । अथ वा सन्ति एकपदानि अपि अवधारणानि । तत् यथा : अब्भक्षः वायुभक्षः इति । अपः एव भक्षयति वायुम् एव भक्षयति इति गम्यते । एवम् इह अपि सिद्धः एव न साध्यः इति । अथ वा पूर्वपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः : अत्यन्तसिद्धः सिद्धः इति । तत् यथा देवदत्तः दत्तः , सत्यभामा भामा इति । अथ वा व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति नित्यपर्यायवाचिनः ग्रहणम् इति व्याख्यास्यामः । किम् पुनः अनेन वर्ण्येन । किम् न महता कण्ठेन नित्यशब्दः एव उपात्तः यस्मिन् उपादीयमाने असन्देहः स्यात् । मङ्गलार्थम् । माङ्गलिकः आचार्यः महतः शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थम् सिद्धशब्दम् आदितः प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषकाणि च भवन्ति आयुष्मत्पुरुषकाणि च । अध्येतारः च सिद्धार्थाः यथा स्युः इति । अयम् खलु अपि नित्यशब्दः न अवश्यम् कूटस्थेषु अविचालिषु भावेषु वर्तते । किम् तर्हि । आभीक्ष्ण्ये अपि वर्तते । तत् यथा नित्यप्रहसितः नित्यप्रजल्पितः इति । यावता आभीक्ष्ण्ये अपि वर्तते तत्र अपि अन्येन एव अर्थः स्यात् व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । पश्यति तु आचार्यः मङ्गलार्थः च एव सिद्धशब्दः आदितः प्रयुक्तः भविष्यति शक्ष्यामि च एनम् नित्यपर्यायवाचिनम् वर्णयितुम् इति । अतः सिद्धशब्दः एव उपात्तः न नित्यशब्दः ।
KA I,6.14-7.7 Ro I,27-30 katham punaḥ idam bhagavataḥ pāṇineḥ ācāryasya lakṣaṇam pravṛttam . siddhe śabdārthasambandhe . siddhe śabde arthe sambandhe ca iti . atha siddhaśabdasya kaḥ padārthaḥ . nityaparyāyavācī siddhaśabdaḥ . katham jñāyate . yat kūṭastheṣu avicāliṣu bhāveṣu vartate . tat yathā siddhā dyauḥ , siddhā pṛthivī siddham ākāśam iti . nanu ca bhoḥ kāryeṣu api vartate . tat yathā siddhaḥ odanaḥ , siddhaḥ sūpaḥ siddhā yavāgūḥ iti . yāvatā kāryeṣu api vartate tatra kutaḥ etat nityaparyāyavācinaḥ grahaṇam na punaḥ kārye yaḥ siddhaśabdaḥ iti . saṅgrahe tāvat kāryapratidvandvibhāvāt manyāmahe nityaparyāyavācinaḥ grahaṇam iti . iha api tat eva . atha vā santi ekapadāni api avadhāraṇāni . tat yathā : abbhakṣaḥ vāyubhakṣaḥ iti . apaḥ eva bhakṣayati vāyum eva bhakṣayati iti gamyate . evam iha api siddhaḥ eva na sādhyaḥ iti . atha vā pūrvapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ : atyantasiddhaḥ siddhaḥ iti . tat yathā devadattaḥ dattaḥ , satyabhāmā bhāmā iti . atha vā vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti nityaparyāyavācinaḥ grahaṇam iti vyākhyāsyāmaḥ . kim punaḥ anena varṇyena . kim na mahatā kaṇṭhena nityaśabdaḥ eva upāttaḥ yasmin upādīyamāne asandehaḥ syāt . maṅgalārtham . māṅgalikaḥ ācāryaḥ mahataḥ śāstraughasya maṅgalārtham siddhaśabdam āditaḥ prayuṅkte . maṅgalādīni hi śāstrāṇi prathante vīrapuruṣakāṇi ca bhavanti āyuṣmatpuruṣakāṇi ca . adhyetāraḥ ca siddhārthāḥ yathā syuḥ iti . ayam khalu api nityaśabdaḥ na avaśyam kūṭastheṣu avicāliṣu bhāveṣu vartate . kim tarhi . ābhīkṣṇye api vartate . tat yathā nityaprahasitaḥ nityaprajalpitaḥ iti . yāvatā ābhīkṣṇye api vartate tatra api anyena eva arthaḥ syāt vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . paśyati tu ācāryaḥ maṅgalārthaḥ ca eva siddhaśabdaḥ āditaḥ prayuktaḥ bhaviṣyati śakṣyāmi ca enam nityaparyāyavācinam varṇayitum iti . ataḥ siddhaśabdaḥ eva upāttaḥ na nityaśabdaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.