इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसुहितायां लोकधर्मो नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः ॥ ॥ श्री ॥ अथ द्वात्रिंशो ऽध्यायः । पौष्कर उवाच --- भगवन् भूतभव्येश नृणां सन् मन्त्रयाजिनाम् । तदर्चन परिख्यागाद् बुद्धिपूर्वात् तु किं भवेत्
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasuhitāyāṃ lokadharmo nāma ekatriṃśo 'dhyāyaḥ || || śrī || atha dvātriṃśo 'dhyāyaḥ | pauṣkara uvāca --- bhagavan bhūtabhavyeśa nṛṇāṃ san mantrayājinām / tadarcana parikhyāgād buddhipūrvāt tu kiṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीभगवानुवाच --- मन्त्रपूर्वं हि संकल्पं कृत्वा मन्त्रसमर्चने । अनिर्वेदान्महाबुद्धे यावदायुष (ष्य )मेव च
śrībhagavānuvāca --- mantrapūrvaṃ hi saṃkalpaṃ kṛtvā mantrasamarcane / anirvedānmahābuddhe yāvadāyuṣa (ṣya )meva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संदिष्टदेवतानां च कर्मणा मनसा गिरा । यत्नात् निर्वहणीयं तत् शक्त्यास्वविभवेन च
saṃdiṣṭadevatānāṃ ca karmaṇā manasā girā / yatnāt nirvahaṇīyaṃ tat śaktyāsvavibhavena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्वातन्त्र्याद् असामर्थ्यात् जाते वै सूतकादिके । विधिवत् प्रार्थनापूर्वं गुरुम् अर्चापयेत् तदा
asvātantryād asāmarthyāt jāte vai sūtakādike / vidhivat prārthanāpūrvaṃ gurum arcāpayet tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयतं गुरुपुत्रं वा भ्रातरं सहदीक्षितम् । कनिष्ठम् अथवा ज्येष्ठम् अन्यथा कमलोद्भव
saṃyataṃ guruputraṃ vā bhrātaraṃ sahadīkṣitam / kaniṣṭham athavā jyeṣṭham anyathā kamalodbhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायश्चित्तं भवेद् घोरं प्राक्संकल्पपरीक्षया । तदर्भम् इतरेषां वै मन्त्रमुद्रादिकं स्वकम्
prāyaścittaṃ bhaved ghoraṃ prāksaṃkalpaparīkṣayā / tadarbham itareṣāṃ vai mantramudrādikaṃ svakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाख्येयमत्यये प्राप्ते सम्यक्सिद्धिपरैर्नरैः । प्रकाशयति यो मोहान्मन्त्रमुद्रादिकं स्वकम्
nākhyeyamatyaye prāpte samyaksiddhiparairnaraiḥ / prakāśayati yo mohānmantramudrādikaṃ svakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतरेषामभक्तानां तन्त्र (भ )मन्त्रेश्वरो द्विज । सहसिद्धगणेनैव समभ्येति पराङ्मुखम्
itareṣāmabhaktānāṃ tantra (bha )mantreśvaro dvija / sahasiddhagaṇenaiva samabhyeti parāṅmukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दत्त्वा चैव महादुःखं तस्मात् यत्नेन याजकैः । स्वमन्त्रं गोपनीयं च इतिकर्तव्यतान्वितम्
dattvā caiva mahāduḥkhaṃ tasmāt yatnena yājakaiḥ / svamantraṃ gopanīyaṃ ca itikartavyatānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्त्वा गुरुं सुतं जायां तत्शिष्यं चाप्यकृत्रिमम् । नान्येषां सन्निधौ कुर्यान् मन्त्रसन्तर्पणार्चने
muktvā guruṃ sutaṃ jāyāṃ tatśiṣyaṃ cāpyakṛtrimam / nānyeṣāṃ sannidhau kuryān mantrasantarpaṇārcane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राति कमलोद्भूत इतिकर्तव्यतापरं (रः ) । प्रोच्चरेन्मनसा मन्त्रं मन्त्रध्यानं तु गोपयेत्
tatrāti kamalodbhūta itikartavyatāparaṃ (raḥ ) / proccarenmanasā mantraṃ mantradhyānaṃ tu gopayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्मुद्राक्षसूत्रं च यथा वै सिद्धिभाग भवत् । एवमेव हि वै येन विना मन्त्रपरिग्रहात्
nmudrākṣasūtraṃ ca yathā vai siddhibhāga bhavat / evameva hi vai yena vinā mantraparigrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवार्चां स्वगृहे भक्त्या संस्कृत्य विनिवेशिताम् । तस्यार्चने नियोक्तव्यः स्वसामर्थ्यादिके सति
devārcāṃ svagṛhe bhaktyā saṃskṛtya viniveśitām / tasyārcane niyoktavyaḥ svasāmarthyādike sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विजेन्द्रः पंचकालज्ञः षट्कर्मनिरतस्तु वा । संभवे सति चैतस्य वृत्तिं कुर्यात् च शाश्वतीम्
dvijendraḥ paṃcakālajñaḥ ṣaṭkarmaniratastu vā / saṃbhave sati caitasya vṛttiṃ kuryāt ca śāśvatīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाश्वतं भवतो येन ऐहिकामुष्मिकं फलम् । अन्यथा परोधेन न भयेन न मायया
śāśvataṃ bhavato yena aihikāmuṣmikaṃ phalam / anyathā parodhena na bhayena na māyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवम् अर्चापयेत् प्राज्ञो नित्ये ऽप्याकस्मिके ऽपि वा । सुसंपूर्णफलप्राप्तेः सद्वृत्त्यम्लेक्षण
devam arcāpayet prājño nitye 'pyākasmike 'pi vā / susaṃpūrṇaphalaprāpteḥ sadvṛttyamlekṣaṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदर्थमर्चनं येन नित्यमङ्गीकृतं पुरा । प्रत्यवायं हि तल्लोपात् तस्य तत् फलभाग भवेत्
tadarthamarcanaṃ yena nityamaṅgīkṛtaṃ purā / pratyavāyaṃ hi tallopāt tasya tat phalabhāga bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ना वक्तव्यमतस्तस्माद् वृत्तिलोपं शुभेप्सुना । कादाचित्केतु वा नित्ये नियुक्तानां हि वार्चने
nā vaktavyamatastasmād vṛttilopaṃ śubhepsunā / kādācitketu vā nitye niyuktānāṃ hi vārcane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिः प्रतिष्ठितानां च स्थापितानां तु वा गृहे । वृत्तिं भुङ्क्ते तु यां यस्य यन्निमित्तं महामते
bahiḥ pratiṣṭhitānāṃ ca sthāpitānāṃ tu vā gṛhe / vṛttiṃ bhuṅkte tu yāṃ yasya yannimittaṃ mahāmate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्निमितात् फलं तस्य सफल्पादेव चाखिलम् । तस्मान् न लोपयेद् वृत्तिम् आराधनपरायणः
tannimitāt phalaṃ tasya saphalpādeva cākhilam / tasmān na lopayed vṛttim ārādhanaparāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसा मन्त्रमूर्तेर् वै अर्थिनां गृहमेधिनाम् । ज्ञात्वा हृदयसद्भाव द्वाभ्यां वै देवता द्विज
manasā mantramūrter vai arthināṃ gṛhamedhinām / jñātvā hṛdayasadbhāva dvābhyāṃ vai devatā dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदधाति फलं सम्यक् प्रत्यवायं करोति वा । एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन शास्त्रसद्भावम् अब्जज
vidadhāti phalaṃ samyak pratyavāyaṃ karoti vā / evaṃ jñātvā prayatnena śāstrasadbhāvam abjaja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोपेक्ष्या बुद्धिपूर्वा च सावलेपेन चेतसा । या काचित् चातुरात्मीया मूर्तिर्वा वैभवी विभोः
nopekṣyā buddhipūrvā ca sāvalepena cetasā / yā kācit cāturātmīyā mūrtirvā vaibhavī vibhoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा अर्चा तु शैलकाष्ठोत्था पटे कुडये च चित्रिता । आत्मशक्त्यनुसारेण सूतकादौ सदार्चने
sā arcā tu śailakāṣṭhotthā paṭe kuḍaye ca citritā / ātmaśaktyanusāreṇa sūtakādau sadārcane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोपः सरक्षणीयश्च ज्ञात्वा कालं कुलोत्थि (?चि )तम् । कृत्वा स्वस्वनिवृत्तिं च श्रद्धापूतेन चेतसा
lopaḥ sarakṣaṇīyaśca jñātvā kālaṃ kulotthi (?ci )tam / kṛtvā svasvanivṛttiṃ ca śraddhāpūtena cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावद् अर्चापयेत् यावत् - कालम् अभ्येति निर्मलम् । क्षान्त्यर्थम् अर्चनं भूयः स्नानपूर्वं समाचरेत्
tāvad arcāpayet yāvat - kālam abhyeti nirmalam / kṣāntyartham arcanaṃ bhūyaḥ snānapūrvaṃ samācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हुत्वाग्निं विधिवत् भक्त्या गुर्वादीनां च दक्षिणा । प्रायश्चितो ऽन्यथा विप्रभवेद् आराधकस्य वै
hutvāgniṃ vidhivat bhaktyā gurvādīnāṃ ca dakṣiṇā / prāyaścito 'nyathā viprabhaved ārādhakasya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्चनात् तु देवानां कलितानां गृहान्तरे । यस्माद् व्यक्तिगतानां च देवानाम् अर्चनं नृणाम्
anarcanāt tu devānāṃ kalitānāṃ gṛhāntare / yasmād vyaktigatānāṃ ca devānām arcanaṃ nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभप्रदं ह्येवमेव किं पुनः कमलोद्भव । विधिपूर्वं तु निःशेषं सामग्रीभिः समन्वितम्
śubhapradaṃ hyevameva kiṃ punaḥ kamalodbhava / vidhipūrvaṃ tu niḥśeṣaṃ sāmagrībhiḥ samanvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सह वै भोगसंपत्या भक्त्या सश्रद्धया द्विज । नीति मार्गगतेनैव बुद्ध्या तु सुविशुद्धया
saha vai bhogasaṃpatyā bhaktyā saśraddhayā dvija / nīti mārgagatenaiva buddhyā tu suviśuddhayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्र - मुद्रासन - ध्यानैर् देवतानां यदर्चनम् । तदर्थ - सिद्धिकृत् शश्वद् याजकानां यथास्थितैः
mantra - mudrāsana - dhyānair devatānāṃ yadarcanam / tadartha - siddhikṛt śaśvad yājakānāṃ yathāsthitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ज्ञात्वा नावलेपः कार्यः संसार - भीरुणा । अनर्चने तु देवानां काम्ये नैमित्तिके ऽब्जज
evaṃ jñātvā nāvalepaḥ kāryaḥ saṃsāra - bhīruṇā / anarcane tu devānāṃ kāmye naimittike 'bjaja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यहं च विशेषेण तव (?)विघ्नं यथा भवेत् । विप्रादीनां च भक्तानां विप्रयोगा दिकात् तु वै
pratyahaṃ ca viśeṣeṇa tava (?)vighnaṃ yathā bhavet / viprādīnāṃ ca bhaktānāṃ viprayogā dikāt tu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यपित्र्योचितं स्नानं कृत्वा तदनु पौष्कर । प्राणायामं जपान्तं च प्राधान्येनाभिवर्तिनाम्
divyapitryocitaṃ snānaṃ kṛtvā tadanu pauṣkara / prāṇāyāmaṃ japāntaṃ ca prādhānyenābhivartinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्राणां च महत् तेषां सिद्धान्ताख्यागमस्य च । प्राप्यते तदनुष्ठानात् सर्वोत्कृष्ठतरं फलम्
mantrāṇāṃ ca mahat teṣāṃ siddhāntākhyāgamasya ca / prāpyate tadanuṣṭhānāt sarvotkṛṣṭhataraṃ phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च कमलोद्भूत जगत्यस्मिन् हि दृश्यते । देवासुर - मनुष्याणां व्यवहारं स्वभावजम्
tathā ca kamalodbhūta jagatyasmin hi dṛśyate / devāsura - manuṣyāṇāṃ vyavahāraṃ svabhāvajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्युक्तैः स्वप्रणैर् युक्ता (?)वर्णाद्याश्रमिणो ऽखिलाः । पुराण - स्मृतिपारज्ञा वेद वेदान्त वेदिनः
jātyuktaiḥ svapraṇair yuktā (?)varṇādyāśramiṇo 'khilāḥ / purāṇa - smṛtipārajñā veda vedānta vedinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकर्मधर्मनिरता मुनयो ऽपि महामते । न यान्ति परमां सिद्धिं विना मन्त्र पिरग्रहात्
svakarmadharmaniratā munayo 'pi mahāmate / na yānti paramāṃ siddhiṃ vinā mantra piragrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैध्दान्तिकाद् अनुष्ठानात् तद्विधानां च सेवनात् । किं पुनर् लोभ मोहार्थं मानवा मन्दबुद्धयः
saidhdāntikād anuṣṭhānāt tadvidhānāṃ ca sevanāt / kiṃ punar lobha mohārthaṃ mānavā mandabuddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञात्वैव यत्नमातिष्ठेन् मन्त्राराधन कर्मणि । प्रसादने गुरूणां च सिद्धान्ताद्यवगाहने
jñātvaiva yatnamātiṣṭhen mantrārādhana karmaṇi / prasādane gurūṇāṃ ca siddhāntādyavagāhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्निष्ठानां यतः सम्यक् कैवल्यम् अमलेक्षण । अपरोक्षम् अतो ऽन्येषां शुष्कतर्करतात्मनाम्
tanniṣṭhānāṃ yataḥ samyak kaivalyam amalekṣaṇa / aparokṣam ato 'nyeṣāṃ śuṣkatarkaratātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञान - कर्मरतानां च सिद्धयो विविधास्त्विह । सर्वथा यान्ति कैवल्यं शश्वद् देहपरीक्षया
jñāna - karmaratānāṃ ca siddhayo vividhāstviha / sarvathā yānti kaivalyaṃ śaśvad dehaparīkṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौष्कर उवाच--- नाथर् (?थ )ज्ञानानुविद्धस्य ज्ञातुमिच्छामि सांप्रतम् । कर्मणो ऽहं स्वरूपं च मन्त्रिणां यन्महर्द्धिदम्
pauṣkara uvāca--- nāthar (?tha )jñānānuviddhasya jñātumicchāmi sāṃpratam / karmaṇo 'haṃ svarūpaṃ ca mantriṇāṃ yanmaharddhidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीभगवानुवाच--- वाचकान्तानिविष्टं तु मन्त्रकृव्यादिकं हि यत् । प्रयाति चाङ्गभावं तु भोगजाले हि मन्त्रिणाम्
śrībhagavānuvāca--- vācakāntāniviṣṭaṃ tu mantrakṛvyādikaṃ hi yat / prayāti cāṅgabhāvaṃ tu bhogajāle hi mantriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् तदादौ परिज्ञेयं नित्यमाराधकेन तु । शुद्ध - संवित् - स्वरूपं च प्रस्फुरन्तं स्वतेजसा
tat tadādau parijñeyaṃ nityamārādhakena tu / śuddha - saṃvit - svarūpaṃ ca prasphurantaṃ svatejasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयेन्द्रियभूताख्ये नाना करणशक्तिभिः । सुसंपूर्णं प्रबुद्धाभिद्न्यग्भूताभिः परस्परम्
viṣayendriyabhūtākhye nānā karaṇaśaktibhiḥ / susaṃpūrṇaṃ prabuddhābhidnyagbhūtābhiḥ parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच्चाभिमानिके रूपे भोगे व्यक्तिं व्रजन्ति च । तत् पुनर् भोगकैवल्य सिद्धये स्वयमेव हि
yaccābhimānike rūpe bhoge vyaktiṃ vrajanti ca / tat punar bhogakaivalya siddhaye svayameva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसिद्धं लक्षणेनैव वपुषा मन्त्रयाजिनाम् । समायात्यङ्गभावं च एवं नित्यं स्थिता स्थितिः
prasiddhaṃ lakṣaṇenaiva vapuṣā mantrayājinām / samāyātyaṅgabhāvaṃ ca evaṃ nityaṃ sthitā sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सांप्रतं च प्रबुद्धैस्तु सा पद्मदललोचन । क्षेप्तव्या भावनापेक्षो (?क्षा )वस्तु तच्चासतो न हि
sāṃprataṃ ca prabuddhaistu sā padmadalalocana / kṣeptavyā bhāvanāpekṣo (?kṣā )vastu taccāsato na hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्वं स्याद् भाव मन्त्रेण सद्भावं किन्तु साधनम् । आप्तवाक्य प्रधानानाम् आगमैक रतात्मनाम्
satvaṃ syād bhāva mantreṇa sadbhāvaṃ kintu sādhanam / āptavākya pradhānānām āgamaika ratātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यगच्युत भक्त्या वै निर्मलीकृत चेतसाम् । यथा जलत्वं वै वह्नेर् युक्तिभिर् नोपपद्यते
samyagacyuta bhaktyā vai nirmalīkṛta cetasām / yathā jalatvaṃ vai vahner yuktibhir nopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं जलस्य वह्नित्वं न कदाचित् प्रजायते । यत्र वा मन्त्रिणा ताभ्यां विपर्यासो ऽभिदृश्यते
evaṃ jalasya vahnitvaṃ na kadācit prajāyate / yatra vā mantriṇā tābhyāṃ viparyāso 'bhidṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानमूर्तिस्तु भगवान् भक्तानुग्रहकाम्यया । भुक्त्वा भोगात्मनांशेन भुनक्ति स्वयमेव हि
jñānamūrtistu bhagavān bhaktānugrahakāmyayā / bhuktvā bhogātmanāṃśena bhunakti svayameva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्त्ये याजकानां तु द्विविधं वस्तुसंग्रहम् । द्विविधेन तु भेदेन तस्मान् नित्यं समभ्यसेत्
muktye yājakānāṃ tu dvividhaṃ vastusaṃgraham / dvividhena tu bhedena tasmān nityaṃ samabhyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानयुक्तं हि वै कर्तृ कर्मैवं सुविलक्षणम् । यत् प्राप्तम् आप्तवक्त्र्त् तु आगमान्निश्चयीकृतम्
jñānayuktaṃ hi vai kartṛ karmaivaṃ suvilakṣaṇam / yat prāptam āptavaktrt tu āgamānniścayīkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यर्थनादिना मन्त्रं यत्क्रमात् समुपागतम् । मुद्रान्वितं महाबुद्धे ह्यस्तित्वेनाप्यलङ्कृतम्
abhyarthanādinā mantraṃ yatkramāt samupāgatam / mudrānvitaṃ mahābuddhe hyastitvenāpyalaṅkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् प्रमादाद् अबुद्धानाम् अन्यकर्मरतात्मनाम् । वर्णाद्यैः व्यत्ययीभूतं विलुप्तं वा स्वरादिना
tat pramādād abuddhānām anyakarmaratātmanām / varṇādyaiḥ vyatyayībhūtaṃ viluptaṃ vā svarādinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकं वाब्जसंभूत तत् करोत्याशुभं सदा । मन्त्रिणाम् अचिरादेव तत्रापि कमलोद्भव
adhikaṃ vābjasaṃbhūta tat karotyāśubhaṃ sadā / mantriṇām acirādeva tatrāpi kamalodbhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिभक्तिप्रभावेन वाचस्यानेकरूपणिः । संमुखीकरणादीनां कर्मणा संप्रयोजितम्
atibhaktiprabhāvena vācasyānekarūpaṇiḥ / saṃmukhīkaraṇādīnāṃ karmaṇā saṃprayojitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदनुग्रहसामर्थ्यात् वाञ्छितं संप्रयच्छति । यस्मात् सद्भक्ति भूतानां प्रपन्नानां क्रमं विना
tadanugrahasāmarthyāt vāñchitaṃ saṃprayacchati / yasmāt sadbhakti bhūtānāṃ prapannānāṃ kramaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसादमेति मन्त्रेशस्त्वचिराद् भावितात्मनाम् । किं पुनर् वै क्रिया ज्ञानसंपूर्णानां तु पौष्कर
prasādameti mantreśastvacirād bhāvitātmanām / kiṃ punar vai kriyā jñānasaṃpūrṇānāṃ tu pauṣkara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्तिश्रद्धापराणां च बोधितानां च देशिकैः । विना गर्वोक्तिभिः चैव वाक्यैश्चित्तानुरञ्जकैः
bhaktiśraddhāparāṇāṃ ca bodhitānāṃ ca deśikaiḥ / vinā garvoktibhiḥ caiva vākyaiścittānurañjakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्राणां च मन्त्राणां उपायं प्राग्यतो महत् । परंपरागतं चैव शाश्वतं हि गुरुक्रमम्
samudrāṇāṃ ca mantrāṇāṃ upāyaṃ prāgyato mahat / paraṃparāgataṃ caiva śāśvataṃ hi gurukramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सदास्तिकत्वं च तत् परिग्राहिणो द्विज । संयमं भक्तिपूर्वं तु सक्रियं तदनन्तरम्
tataḥ sadāstikatvaṃ ca tat parigrāhiṇo dvija / saṃyamaṃ bhaktipūrvaṃ tu sakriyaṃ tadanantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चैवागमार्थं तु पश्चात् संवेदनं स्वकम् । बुद्ध्वैव भक्तिपूर्वं तु ह्युपायैर् विविधैः पुनः
tataścaivāgamārthaṃ tu paścāt saṃvedanaṃ svakam / buddhvaiva bhaktipūrvaṃ tu hyupāyair vividhaiḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्तः सदागमज्ञश्च सेवनीयः सदैव हि । नित्यं मन्त्रपरेणैव दृष्टादृष्ट फलार्थिना
āptaḥ sadāgamajñaśca sevanīyaḥ sadaiva hi / nityaṃ mantrapareṇaiva dṛṣṭādṛṣṭa phalārthinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संभवे सति सम्यक् च प्रत्यहं तस्य पौष्कर । योगक्षेमादिकं सर्वं चिन्तनीयं स्वशक्तितः
saṃbhave sati samyak ca pratyahaṃ tasya pauṣkara / yogakṣemādikaṃ sarvaṃ cintanīyaṃ svaśaktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद् अस्मिन् हि संसारे गुरुत्वेन प्रवर्तितम् । ईश्वरेच्छावशात् चैवम् अच्युतं परमेश्वरम्
yasmād asmin hi saṃsāre gurutvena pravartitam / īśvarecchāvaśāt caivam acyutaṃ parameśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मुखेन महाबुद्धे यः प्रसर्पितुम् इच्छति । स्वमन्त्रं भक्तिमत्यर्थं तदादौ तस्य[पौष्कर]
tanmukhena mahābuddhe yaḥ prasarpitum icchati / svamantraṃ bhaktimatyarthaṃ tadādau tasya[pauṣkara]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् पुत्रस्य अथवा भक्त्या अनुयागविधौ सदा । निवेदनीयं पाकाग्रं परितुष्ठेन चेतसा
tat putrasya athavā bhaktyā anuyāgavidhau sadā / nivedanīyaṃ pākāgraṃ parituṣṭhena cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्तां तावन् महाबुद्धे स्वगुरुं तत्सुतं तुवा । क्रमविच्चागमज्ञो ऽन्य एकान्ती वा त्रयीमयः
āstāṃ tāvan mahābuddhe svaguruṃ tatsutaṃ tuvā / kramaviccāgamajño 'nya ekāntī vā trayīmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृताह्निकः सुसंतुष्टः शान्तचिन्तो ह्यनाकुलः । अभ्यर्थितो ऽतिभक्तो वै चिरकालं महामते
kṛtāhnikaḥ susaṃtuṣṭaḥ śāntacinto hyanākulaḥ / abhyarthito 'tibhakto vai cirakālaṃ mahāmate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वमन्त्रसाधनाख्यं वा द्वि षडष्टषडक्षरम् । जितन्तसंज्ञं प्रणवम् आद्यं चान्तं सबीजकम्
svamantrasādhanākhyaṃ vā dvi ṣaḍaṣṭaṣaḍakṣaram / jitantasaṃjñaṃ praṇavam ādyaṃ cāntaṃ sabījakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एकत्र संयोज्यम् ऊर्ध्वम् अङ्गारक्टवत् । साङ्गं पाणितले न्यस्य तद्विज्ञानादिनां तनौ
evam ekatra saṃyojyam ūrdhvam aṅgārakṭavat / sāṅgaṃ pāṇitale nyasya tadvijñānādināṃ tanau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अहङ्कारम् आलम्ब्य यस्य सानुग्रहं गृहे । भुनक्ति तद् अनन्तं वै जायेते तस्य तत्क्षणात्
tad ahaṅkāram ālambya yasya sānugrahaṃ gṛhe / bhunakti tad anantaṃ vai jāyete tasya tatkṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डलादौ तु मन्त्रेशो भोगैर् इष्टस्तथाखिलैः । तर्पितश्चाव्निमध्ये तु आज्याद्यैर्न तथाब्जज
maṇḍalādau tu mantreśo bhogair iṣṭastathākhilaiḥ / tarpitaścāvnimadhye tu ājyādyairna tathābjaja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समभ्येति परां प्रीतिं यथाचार्यशरीरगम् । तस्मान् निमित्तम् आश्रित्य प्रतिपक्षस्य चान्तरे
samabhyeti parāṃ prītiṃ yathācāryaśarīragam / tasmān nimittam āśritya pratipakṣasya cāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा मासस्य चाब्दस्य मासषट्कस्य वा अब्जज । मध्ये ऽभ्यर्च्यं विशेषेण स्वमन्त्रं गुरुसन्निधौ
tathā māsasya cābdasya māsaṣaṭkasya vā abjaja / madhye 'bhyarcyaṃ viśeṣeṇa svamantraṃ gurusannidhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितॄणां प्रीतये पश्चाद् भूतये ऽपि हि चात्मनः । प्रपूज्य देशिकेन्द्रंतु कालं रात्रिक्षयावधि
pitṝṇāṃ prītaye paścād bhūtaye 'pi hi cātmanaḥ / prapūjya deśikendraṃtu kālaṃ rātrikṣayāvadhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादसंवाहनान्तैस्तु भोगैः पाद्यार्ध्य - पूर्वकैः । प्रसाद्य च यथाशक्त्या मात्रवित्तं निवेद्य च
pādasaṃvāhanāntaistu bhogaiḥ pādyārdhya - pūrvakaiḥ / prasādya ca yathāśaktyā mātravittaṃ nivedya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुव्रज्य महाबुद्धे व्रजन्तं स्वगृहादिकम् । एवं संप्रतिपन्ना ये मन्त्राराधन - कर्मणि
anuvrajya mahābuddhe vrajantaṃ svagṛhādikam / evaṃ saṃpratipannā ye mantrārādhana - karmaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णा द्विजेन्द्रपूर्वास्तु ब्रह्नचारि - पुरःसरा । भैक्षुकान्तास्तु वै सर्वे सिद्धिं समुपयान्ति च
varṇā dvijendrapūrvāstu brahnacāri - puraḥsarā / bhaikṣukāntāstu vai sarve siddhiṃ samupayānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौष्कर उवाच --- पुरा यस्यजगन्नाथ मन्त्रमूर्तिर् गृहान्तरे । एका वा नेकं भेदोत्था विद्यते बिम्बलक्षणा
pauṣkara uvāca --- purā yasyajagannātha mantramūrtir gṛhāntare / ekā vā nekaṃ bhedotthā vidyate bimbalakṣaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्त्या परिगृहीता प्राक् स्वयं वा पूर्वजैर् द्विज । निवेशिता मन्त्रपूर्वं निक्षिप्ता वा परेण तु
bhaktyā parigṛhītā prāk svayaṃ vā pūrvajair dvija / niveśitā mantrapūrvaṃ nikṣiptā vā pareṇa tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनेनाप्ताथवान्यस्माद् अयोग्यात् तस्करादिकान । सांप्रतं स्वगुरोर् लब्धा दृष्टादृष्ट प्रसिद्धये
dhanenāptāthavānyasmād ayogyāt taskarādikāna / sāṃprataṃ svaguror labdhā dṛṣṭādṛṣṭa prasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तप्रसाद जनको मन्त्रः संसारदुःखहृत् । स च तद्विनियुक्तस्तु साङ्गः सपरिवारकः
cittaprasāda janako mantraḥ saṃsāraduḥkhahṛt / sa ca tadviniyuktastu sāṅgaḥ saparivārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आराधकस्य भगवन् विहितं वा नवादिशा । श्रीभगवानुवाच--- स्वयं व्यक्तं हि यद् विप्र तथा मरगणैर् द्विज । स्थापितं मन्त्रसिद्धेस्तु आकारं भगवन्मयैः
ārādhakasya bhagavan vihitaṃ vā navādiśā / śrībhagavānuvāca--- svayaṃ vyaktaṃ hi yad vipra tathā maragaṇair dvija / sthāpitaṃ mantrasiddhestu ākāraṃ bhagavanmayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदधिष्ठित - मन्त्राणां सह तस्य च योजना । विहिता कमलोद्भूत नृणां सन्निधिसिद्धये
tadadhiṣṭhita - mantrāṇāṃ saha tasya ca yojanā / vihitā kamalodbhūta nṛṇāṃ sannidhisiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सपरिवारं च न स्वमन्त्रः सदा गृहे । मन्त्राकृतौ तु चान्यस्मिन् योजनीयः पदादिषफ
evaṃ saparivāraṃ ca na svamantraḥ sadā gṛhe / mantrākṛtau tu cānyasmin yojanīyaḥ padādiṣapha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजनीयं स्वमन्त्रेण लाञ्छनाङ्गान्वितेन च । बिम्बसंरुद्ध - मन्त्रं च तद्विमुक्तमपि द्विज
pūjanīyaṃ svamantreṇa lāñchanāṅgānvitena ca / bimbasaṃruddha - mantraṃ ca tadvimuktamapi dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वा चैव स्वयंव्यक्तपूर्णानां हि महामते । निवेशनं हि मन्त्राणाम् अन्योन्यानां गुणावहम्
sarvā caiva svayaṃvyaktapūrṇānāṃ hi mahāmate / niveśanaṃ hi mantrāṇām anyonyānāṃ guṇāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं यो यतचित्तस्तु मन्त्राराधन - कर्मणि । देहस्थं क्षपयेत् शेषं कर्मबन्धम् अशाश्वतम्
nityaṃ yo yatacittastu mantrārādhana - karmaṇi / dehasthaṃ kṣapayet śeṣaṃ karmabandham aśāśvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समः सर्वेषु भूतेषु मन्त्रेषु च विशेषतः । निषिद्धं तद्विना न्येषां स्वमन्त्रस्य नियोजनम्
samaḥ sarveṣu bhūteṣu mantreṣu ca viśeṣataḥ / niṣiddhaṃ tadvinā nyeṣāṃ svamantrasya niyojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्यचित् कुत्रचित् सम्यक् यस्मान् मन्याकृतौ द्विज । प्रसीदति स्वमात्मानं शुध्दज्ञानोदयं विना
kasyacit kutracit samyak yasmān manyākṛtau dvija / prasīdati svamātmānaṃ śudhdajñānodayaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न निषिद्धं स्वमन्त्रेण क्वचिद् अन्यत्र पूजनम् । प्राधान्येन स्वमार्गा च्च गृहे वा न्यत्र मण्डले
na niṣiddhaṃ svamantreṇa kvacid anyatra pūjanam / prādhānyena svamārgā cca gṛhe vā nyatra maṇḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाहृतां च पूजार्थं मन्त्रतन्त्रार्चने सति । स्वमन्त्रेण न दोषो ऽस्ति तद्वद् आयतनेषु च
samāhṛtāṃ ca pūjārthaṃ mantratantrārcane sati / svamantreṇa na doṣo 'sti tadvad āyataneṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रेण भिन्नमार्गा च्च प्रतिमा मण्डलं तु वा । अधिष्ठितं यदा तत्र विहितं दर्शनं तु वै
mantreṇa bhinnamārgā cca pratimā maṇḍalaṃ tu vā / adhiṣṭhitaṃ yadā tatra vihitaṃ darśanaṃ tu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पदानं स्वमन्त्रेण व्यापकेन मलात्मना । चिन्मात्रता - स्वरूपेण मन्त्राणां हि यतो ऽब्जज
puṣpadānaṃ svamantreṇa vyāpakena malātmanā / cinmātratā - svarūpeṇa mantrāṇāṃ hi yato 'bjaja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविशेषं हि सामान्यं शब्दब्रह्ममयं वपुः । ध्यान - न्यासादिकैः तेषो विशेषस्तु परस्परम्
aviśeṣaṃ hi sāmānyaṃ śabdabrahmamayaṃ vapuḥ / dhyāna - nyāsādikaiḥ teṣo viśeṣastu parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायते शबलं भीमम् अभिचारफलप्रदम् । अनुग्रहपरं मन्त्रं शब्दब्रह्ममयं स्वकम्
jāyate śabalaṃ bhīmam abhicāraphalapradam / anugrahaparaṃ mantraṃ śabdabrahmamayaṃ svakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याज्य - याजकभावेन समभ्पेति तथाब्जज । संरुद्धम् अपि यत् तूत्र व्यक्तिशक्ति - धिया विना
yājya - yājakabhāvena samabhpeti tathābjaja / saṃruddham api yat tūtra vyaktiśakti - dhiyā vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दब्रह्मात्मना त्वास्ते तदैक्यात् च बलं कुतः । पटव्यक्ति - द्वयेनैव विना ऐक्यं नमसो यथा
śabdabrahmātmanā tvāste tadaikyāt ca balaṃ kutaḥ / paṭavyakti - dvayenaiva vinā aikyaṃ namaso yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाभ्यां शब्दस्वरूपाभ्याम् एवम् ऐक्यम् अनुग्रहात् । सुजन्म चैवं क्षोभस्य विशेषयजनं विना
dvābhyāṃ śabdasvarūpābhyām evam aikyam anugrahāt / sujanma caivaṃ kṣobhasya viśeṣayajanaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वगृहे मण्डले यागे दिव्याद्यायतने ऽपि च । पौष्कर उवाच--- परं मार्गं न पश्यामि जगत्यस्मिन् जगन्मय । वासुदेवात्मकं यस्मात् सर्वं स्थावरजङ्गमम्
svagṛhe maṇḍale yāge divyādyāyatane 'pi ca / pauṣkara uvāca--- paraṃ mārgaṃ na paśyāmi jagatyasmin jaganmaya / vāsudevātmakaṃ yasmāt sarvaṃ sthāvarajaṅgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीभगवानुवाच--- सत्यम् एतन्महाबुद्धे यथा संयोदितं त्वया । किन्तु क्रियाप्रवृत्तस्य जन्तोर् भक्तिपरस्य च
śrībhagavānuvāca--- satyam etanmahābuddhe yathā saṃyoditaṃ tvayā / kintu kriyāpravṛttasya jantor bhaktiparasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयावर्जको (गो )यत्र विश्रामः परमार्थतः । तत् सन्मार्गो याञकस्य वैष्णवः स हि सात्विकः
hṛdayāvarjako (go )yatra viśrāmaḥ paramārthataḥ / tat sanmārgo yāñakasya vaiṣṇavaḥ sa hi sātvikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयमेव प्रवृत्तस्य लोकानुग्रहकाम्यया । विभवव्यूहभावेन स्वच्छसत् षङ्गुणात्मना
svayameva pravṛttasya lokānugrahakāmyayā / vibhavavyūhabhāvena svacchasat ṣaṅguṇātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योपचर्यते येन आगमेनाथ कर्मणा । सन्मार्गं विद्धि तं विप्र शश्वद् ब्रह्म विभूतिदम्
tasyopacaryate yena āgamenātha karmaṇā / sanmārgaṃ viddhi taṃ vipra śaśvad brahma vibhūtidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभुर्विभवभावस्थ इच्छया वितनोति यत् ॥ प्राकृतं क्षेत्रमाश्रित्य तद्गुणं देवतात्मकम्
vibhurvibhavabhāvastha icchayā vitanoti yat // prākṛtaṃ kṣetramāśritya tadguṇaṃ devatātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मायीयं च निःशेषज्ञानाद्यैश्छुरितं गुणैः । गुणात्मकं तु तं विद्धि शबलं नातिनिर्मलम्
tanmāyīyaṃ ca niḥśeṣajñānādyaiśchuritaṃ guṇaiḥ / guṇātmakaṃ tu taṃ viddhi śabalaṃ nātinirmalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् व्यञ्जकं हि यत् शास्त्रम् इतिकर्तव्यता च वै । असन्मार्गं तु तं विप्र विद्धि पूर्वव्यपेक्षया
tad vyañjakaṃ hi yat śāstram itikartavyatā ca vai / asanmārgaṃ tu taṃ vipra viddhi pūrvavyapekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् परपदप्राप्तेः कारणं परमं स्मृतम् । विभवव्यूहसंज्ञं तु शाश्वतं रूपम् आच्युतम्
tasmāt parapadaprāpteḥ kāraṇaṃ paramaṃ smṛtam / vibhavavyūhasaṃjñaṃ tu śāśvataṃ rūpam ācyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिप्रमेव प्रपन्नानां ज्ञानपूर्वेण कर्मणा । ददाति सत्पदप्राप्तिं कर्तिणां भावितात्मनाम्
kṣiprameva prapannānāṃ jñānapūrveṇa karmaṇā / dadāti satpadaprāptiṃ kartiṇāṃ bhāvitātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काम्यानां कर्मणां प्राप्तौ हि अचिरेणैव पद्मज । उपायं नापरं मन्ये नित्यं भोगाभिलाषिणाम्
kāmyānāṃ karmaṇāṃ prāptau hi acireṇaiva padmaja / upāyaṃ nāparaṃ manye nityaṃ bhogābhilāṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुसूक्ष्म - न्यूहविभवं मुक्त्वा सद्ब्रह्न - याजिनाम् । सांसारिकं फलं हेयं स्वर्गादि - प्राप्तिलक्षणम्
susūkṣma - nyūhavibhavaṃ muktvā sadbrahna - yājinām / sāṃsārikaṃ phalaṃ heyaṃ svargādi - prāptilakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रार्थ्यमानं हि यज्ञाद्यैः शश्वत् तस्मान् न चाव्यते । अतएव हि मायीये नाराध्यो देवतागणः
prārthyamānaṃ hi yajñādyaiḥ śaśvat tasmān na cāvyate / ataeva hi māyīye nārādhyo devatāgaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यम् संप्रतिपन्नैस्तु सन्मार्गे परिचोदिते । तस्मात् कमलसंभूत प्रयत्नेन सदैव हि
samyam saṃpratipannaistu sanmārge paricodite / tasmāt kamalasaṃbhūta prayatnena sadaiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्याद् आराधनं भक्त्या मन्त्राणां हि यथाक्षणम् । एषाम् अनुग्रहाद् दुःखं त्रिविधं क्षयमेति च
kuryād ārādhanaṃ bhaktyā mantrāṇāṃ hi yathākṣaṇam / eṣām anugrahād duḥkhaṃ trividhaṃ kṣayameti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिभौतिकम् आध्यात्मम् अधिदेवीयम् अब्जज । पौष्कर उवाच --- आराधकानां भगवन् मन्त्राणां शश्वद् अर्चने । सर्वदा पत्रपुष्पाद्यैः भोगैः किं फलमर्चनात्
adhibhautikam ādhyātmam adhidevīyam abjaja / pauṣkara uvāca --- ārādhakānāṃ bhagavan mantrāṇāṃ śaśvad arcane / sarvadā patrapuṣpādyaiḥ bhogaiḥ kiṃ phalamarcanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तरेणार्चनात् तेषां बहुभिः कुसुमादिकैः । किं फलं याजकानां तु अत्र मे संशयो महान्
vistareṇārcanāt teṣāṃ bahubhiḥ kusumādikaiḥ / kiṃ phalaṃ yājakānāṃ tu atra me saṃśayo mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.