प्रथमः परिच्छेदः प्रमाणसिद्धिः विधूतकल्पनाजालगम्भीरोदारमूर्तये । नमः समन्तभद्राय समन्तस्फरणत्विषे
prathamaḥ paricchedaḥ pramāṇasiddhiḥ vidhūtakalpanājālagambhīrodāramūrtaye / namaḥ samantabhadrāya samantaspharaṇatviṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायः प्राकृतसक्तिरप्रतिबलप्रज्ञो जनः केवलम् । नानर्थ्येव सुभाषितैः परिगतो विद्वेष्ट्यपीर्ष्यामलैः । तेनायं न परोपकार इति नश्चिन्तापि चेतश्चिरम् सूक्ताभ्यासविवर्धितव्यसनमित्यत्रानुबद्धस्पृहम्
prāyaḥ prākṛtasaktirapratibalaprajño janaḥ kevalam / nānarthyeva subhāṣitaiḥ parigato vidveṣṭyapīrṣyāmalaiḥ / tenāyaṃ na paropakāra iti naścintāpi cetaściram sūktābhyāsavivardhitavyasanamityatrānubaddhaspṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमर्थक्रियास्थितिः । अविसंवादनं शाब्दे ऽप्यभिप्रायनिवेदनात्
pramāṇamavisaṃvādi jñānamarthakriyāsthitiḥ / avisaṃvādanaṃ śābde 'pyabhiprāyanivedanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्तृव्याअपारविषयो यो ऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्यं तत्र शब्दस्य नाथतत्त्वनिबन्धनम्
vaktṛvyāapāraviṣayo yo 'rtho buddhau prakāśate / prāmāṇyaṃ tatra śabdasya nāthatattvanibandhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहीतग्रहणान्नेष्टं सांवृतम् धीप्रमाणता । प्रवृत्तेस्तत्प्रधानत्वात् हेयोपादेयवस्तुनि
gṛhītagrahaṇānneṣṭaṃ sāṃvṛtam dhīpramāṇatā / pravṛttestatpradhānatvāt heyopādeyavastuni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयाकारभेदाच्च धियो ऽधिगमभेदतः । भावादेवास्य तद्भावे स्वरूपस्य स्वतो गतिः
viṣayākārabhedācca dhiyo 'dhigamabhedataḥ / bhāvādevāsya tadbhāve svarūpasya svato gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रामाण्यं व्यवहारेण शास्त्रं मोहनिर्वतनम् । अज्ञातार्थप्रकाशो वा स्वरूपाधिगतेः परम्
prāmāṇyaṃ vyavahāreṇa śāstraṃ mohanirvatanam / ajñātārthaprakāśo vā svarūpādhigateḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तं सामान्यविज्ञानमविज्ञाते स्वलक्षणे । यज्ज्ञानमित्यभिप्रायात् स्वलक्षणविचारतः
prāptaṃ sāmānyavijñānamavijñāte svalakṣaṇe / yajjñānamityabhiprāyāt svalakṣaṇavicārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वत् प्रमाणं भगवानभूतविनिवृत्तये । भूतोक्तिः साधनापेक्षा ततो युक्ता प्रमाणता
tadvat pramāṇaṃ bhagavānabhūtavinivṛttaye / bhūtoktiḥ sādhanāpekṣā tato yuktā pramāṇatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं प्रमाणं नैवास्ति प्रामाण्याद्वस्तुसद्गतेः । ज्ञेयानित्यतया तस्या अध्रौव्यात्क्रमजन्मनाम्
nityaṃ pramāṇaṃ naivāsti prāmāṇyādvastusadgateḥ / jñeyānityatayā tasyā adhrauvyātkramajanmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यादुत्पत्तिविश्लेषादपेक्षाया अयोगतः । कथञ्चिन्नोपर्कायत्वात् अनित्ये ऽप्यप्रमाणता
nityādutpattiviśleṣādapekṣāyā ayogataḥ / kathañcinnoparkāyatvāt anitye 'pyapramāṇatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थित्वाप्रवृत्तिः संस्थानविशेषार्थक्रियादिषु । इष्टसिद्धिरसिद्धिर्वा दृष्टान्ते संशयो ऽथवा
sthitvāpravṛttiḥ saṃsthānaviśeṣārthakriyādiṣu / iṣṭasiddhirasiddhirvā dṛṣṭānte saṃśayo 'thavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धं यादृगधिष्ठातृभावाभावानुवृत्तिमत् । सन्निवेशादि तद्युक्तं तस्माद् यदनुमीयते
siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat / sanniveśādi tadyuktaṃ tasmād yadanumīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुभेदे प्रसिद्धस्य शब्दसाम्यादभेदिनः । न युक्तानुमितिः पाण्डुद्रव्यादिव हुताशने
vastubhede prasiddhasya śabdasāmyādabhedinaḥ / na yuktānumitiḥ pāṇḍudravyādiva hutāśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा कुम्भकारेण मृद्विकारस्य कस्यचित् । घटादेः करणात् सिध्येद् वल्मीकस्यापि तत्कृतिः
anyathā kumbhakāreṇa mṛdvikārasya kasyacit / ghaṭādeḥ karaṇāt sidhyed valmīkasyāpi tatkṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्येनानुगमात् कार्ये सामान्येनापि साधने । सम्बन्धिभेदाद् भेदोक्तिदोषः कार्यसमो मतः
sādhyenānugamāt kārye sāmānyenāpi sādhane / sambandhibhedād bhedoktidoṣaḥ kāryasamo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्यन्तरे प्रसिद्धस्य शब्दसामान्यदर्शनात् । न युक्तं साधनं गोत्वाद् वागादीनां विषाणवत्
jātyantare prasiddhasya śabdasāmānyadarśanāt / na yuktaṃ sādhanaṃ gotvād vāgādīnāṃ viṣāṇavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवक्षापरतन्त्रत्वान्न शब्दाः सन्ति कुत्र वा । तद्भावादर्थसिद्धौ तु सर्व सर्वस्य सिध्यति
vivakṣāparatantratvānna śabdāḥ santi kutra vā / tadbhāvādarthasiddhau tu sarva sarvasya sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन कापिलादीनाम् अचैतन्यादि चिन्तितम् । अनित्यादेश्च चैतन्यं मरणात् त्वगपोहतः
etena kāpilādīnām acaitanyādi cintitam / anityādeśca caitanyaṃ maraṇāt tvagapohataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुस्वरूपे सिद्धे ऽयं न्यायः सिद्धे विशेषणम् । अबाधकमसिद्धावप्याकाशाश्रयवद् ध्वनेः
vastusvarūpe siddhe 'yaṃ nyāyaḥ siddhe viśeṣaṇam / abādhakamasiddhāvapyākāśāśrayavad dhvaneḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असिद्धावपि शब्दस्य शिद्धे वस्तुनि सिध्यति । औलूक्यस्य यथा बौद्धेनोक्तं मूर्त्यादिसाधनम्
asiddhāvapi śabdasya śiddhe vastuni sidhyati / aulūkyasya yathā bauddhenoktaṃ mūrtyādisādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यैव व्यभिचारादौ शब्दे ऽप्यव्यभिचारिण । दोषवत् साधनं ज्ञेयं वस्तुनो वस्तुसिद्धितः
tasyaiva vyabhicārādau śabde 'pyavyabhicāriṇa / doṣavat sādhanaṃ jñeyaṃ vastuno vastusiddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा तत्कारणं वस्तु तथैव तदकारणम् । यदा तत्कारणं केन मतं नेष्टमकारणम्
yathā tatkāraṇaṃ vastu tathaiva tadakāraṇam / yadā tatkāraṇaṃ kena mataṃ neṣṭamakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शस्त्रौषधाभिसम्बन्धाच्चैत्रस्य व्रणरोहणे । असम्बद्धस्य किं स्थाणोः कारणत्वं न कल्प्यते
śastrauṣadhābhisambandhāccaitrasya vraṇarohaṇe / asambaddhasya kiṃ sthāṇoḥ kāraṇatvaṃ na kalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावभेदेन विना व्यापारो ऽपि न युज्यते । नित्यस्याव्यतिरेकित्वात् सामर्थ्य च दुरन्वयम्
svabhāvabhedena vinā vyāpāro 'pi na yujyate / nityasyāvyatirekitvāt sāmarthya ca duranvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषु सत्सु भवत्येव यत्तेभ्यो ऽन्यस्य कल्पने । तद्धेतुत्वेन सर्वत्र हेतुनामनवस्थितिः
yeṣu satsu bhavatyeva yattebhyo 'nyasya kalpane / taddhetutvena sarvatra hetunāmanavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावपरिणामेन हेतुरङ्कुरजन्मनि । भूम्यादिस्तस्य संस्कारे तद्विशेषस्य दर्शनात्
svabhāvapariṇāmena heturaṅkurajanmani / bhūmyādistasya saṃskāre tadviśeṣasya darśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा विशेषेण विना विषयेन्द्रियसंहतिः । बुद्धेर्हेतुस्तथेदं चेन्न तत्रापि विशेषतः
yathā viśeṣeṇa vinā viṣayendriyasaṃhatiḥ / buddherhetustathedaṃ cenna tatrāpi viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथक् पृथगशक्तानां स्वभावातिशये ऽसति । संहतावप्यसामर्थ्य स्यात् सिद्धो ऽतिशयस्ततः
pṛthak pṛthagaśaktānāṃ svabhāvātiśaye 'sati / saṃhatāvapyasāmarthya syāt siddho 'tiśayastataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् पृथगशक्तेषु येषु सम्भाव्यते गुणः । संहतौ हेतुता तेषां नेश्वरादेरभेदतः
tasmāt pṛthagaśakteṣu yeṣu sambhāvyate guṇaḥ / saṃhatau hetutā teṣāṃ neśvarāderabhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रामाण्यञ्च परोक्षार्थज्ञानं यत्साधनस्य च । अभावान् नास्त्यनुष्ठानमिति केचित् प्रचक्षते
prāmāṇyañca parokṣārthajñānaṃ yatsādhanasya ca / abhāvān nāstyanuṣṭhānamiti kecit pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित् तदुक्तप्रतिपत्तये । अज्ञोपदेशकरणे विप्रलम्भनशङ्किभिः
jñānavān mṛgyate kaścit taduktapratipattaye / ajñopadeśakaraṇe vipralambhanaśaṅkibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादनुष्ठेयगतं ज्ञानमस्य विचार्यताम् । कीटसंख्यापरिज्ञानं तस्य नः क्वोपयुज्यते
tasmādanuṣṭheyagataṃ jñānamasya vicāryatām / kīṭasaṃkhyāparijñānaṃ tasya naḥ kvopayujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेयोपादेयतत्त्वस्य साभ्युपायस्य वेदकः । यः प्रमाणमसाविष्टो न तु सवस्य वेदकः
heyopādeyatattvasya sābhyupāyasya vedakaḥ / yaḥ pramāṇamasāviṣṭo na tu savasya vedakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरं पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्टं तु पश्यतु । प्रमाणं दूरदर्शी चेदेत गृध्रानुपास्महे
dūraṃ paśyatu vā mā vā tattvamiṣṭaṃ tu paśyatu / pramāṇaṃ dūradarśī cedeta gṛdhrānupāsmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधनं करुणाभ्यासात् सा बुद्धेर्देहसंश्रयात् । असिद्धि ऽभ्यास इति चेन्नाश्रयप्रतिषेधतः
sādhanaṃ karuṇābhyāsāt sā buddherdehasaṃśrayāt / asiddhi 'bhyāsa iti cennāśrayapratiṣedhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणापानेन्द्रियधियां देहादेव न केवलात् । सजातिनिरपेक्षाणां जन्म जन्मपरिग्रहे
prāṇāpānendriyadhiyāṃ dehādeva na kevalāt / sajātinirapekṣāṇāṃ janma janmaparigrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिप्रसङ्गात्य द्दृष्टं प्रतिसन्धानशक्तिमत् । किमासीत् तस्य यन्नास्ति पश्याद् येन न सन्धिमत्
atiprasaṅgātya ddṛṣṭaṃ pratisandhānaśaktimat / kimāsīt tasya yannāsti paśyād yena na sandhimat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स कश्चित् पृथिव्यादेरंशो यत्र न जन्तवः । संस्वेदजाद्या जायन्ते सर्व बीजात्मकं ततः
na sa kaścit pṛthivyāderaṃśo yatra na jantavaḥ / saṃsvedajādyā jāyante sarva bījātmakaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् सजात्यनपेक्षाणामक्षादीनां समुद्भवे । परिणमो यथैकस्य स्यात् सर्वस्याविशेषतः
tat sajātyanapekṣāṇāmakṣādīnāṃ samudbhave / pariṇamo yathaikasya syāt sarvasyāviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्येकमुपघाते ऽपि नेन्द्रियाणां मनोमतेः । उपघातो ऽस्ति भङ्गे ऽस्यास्तेषां भङ्गश्च दृश्यते
pratyekamupaghāte 'pi nendriyāṇāṃ manomateḥ / upaghāto 'sti bhaṅge 'syāsteṣāṃ bhaṅgaśca dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् स्थित्याश्रयो बुद्धेर्बुद्धिमेव समाश्रितः । कश्चिन्निमित्तमक्षाणां तस्मादक्षाणि बुद्धितः
tasmāt sthityāśrayo buddherbuddhimeva samāśritaḥ / kaścinnimittamakṣāṇāṃ tasmādakṣāṇi buddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यादृश्याक्षेपिका सासीत् पश्चादप्यस्तु तादृशी । तज्ज्ञानैरुपकार्यत्वादुक्तं कायाश्रितं मनः
yādṛśyākṣepikā sāsīt paścādapyastu tādṛśī / tajjñānairupakāryatvāduktaṃ kāyāśritaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यप्यक्षैर्विना बुद्धिर्न तान्यपि तया विना । तथाप्यन्यो ऽन्यहेतुत्वं ततो ऽप्यन्यो ऽन्यहेतुके
yadyapyakṣairvinā buddhirna tānyapi tayā vinā / tathāpyanyo 'nyahetutvaṃ tato 'pyanyo 'nyahetuke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाक्रमात् क्रमिणो भावो नाप्यपेक्ष्याविशेषिणः । क्रमाद् भवन्ती धीः कायात् क्रमं तस्यापि शंसति
nākramāt kramiṇo bhāvo nāpyapekṣyāviśeṣiṇaḥ / kramād bhavantī dhīḥ kāyāt kramaṃ tasyāpi śaṃsati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिक्षणमपूर्वस्य पूर्वः पूर्वः क्षणो भवेत् । तस्य हेतुरतो हेतुर्दृष्ट एवास्तु सर्वदा
pratikṣaṇamapūrvasya pūrvaḥ pūrvaḥ kṣaṇo bhavet / tasya heturato heturdṛṣṭa evāstu sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तान्तरस्य सन्धाने को विरोधो ऽन्त्यचेतसः । तद्वदप्यर्हतश्चित्तसन्धानं कुतो मतम्
cittāntarasya sandhāne ko virodho 'ntyacetasaḥ / tadvadapyarhataścittasandhānaṃ kuto matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असिद्धार्थः प्रमाअणेन किं सिद्धान्तो ऽनुगम्यते । हेतोर्वैकल्यतस्तच्चेत् किं तदेवात्र नोदितम्
asiddhārthaḥ pramāaṇena kiṃ siddhānto 'nugamyate / hetorvaikalyatastaccet kiṃ tadevātra noditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्धीवद् ग्रहणप्राप्तेर्मनोज्ञानं न सेन्द्रियात् । ज्ञानोत्पादनसामर्थ्यभेदान्न सकलादपि
taddhīvad grahaṇaprāptermanojñānaṃ na sendriyāt / jñānotpādanasāmarthyabhedānna sakalādapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचेतनत्वान्नान्यस्माद् हेत्वभेदात् सहस्थितिः । अक्षवद् रूपरसवद् अर्थद्वारेण विक्रिया
acetanatvānnānyasmād hetvabhedāt sahasthitiḥ / akṣavad rūparasavad arthadvāreṇa vikriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्तोपकारिणी यस्य नित्यं तदनुबन्धतः । स हेतुः सप्तमी तस्मादुत्पादादिति चोच्यते
sattopakāriṇī yasya nityaṃ tadanubandhataḥ / sa hetuḥ saptamī tasmādutpādāditi cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्तूपकारको वापि कदाचिच्चित्तसन्ततेः । वह्नयादिवद् घटादिनां विनिवृत्तिर्न तावता
astūpakārako vāpi kadāciccittasantateḥ / vahnayādivad ghaṭādināṃ vinivṛttirna tāvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिवृत्तिप्रसङ्श्च देहे तिष्ठति चेतसः । तद्भावभावाद् वश्यत्वात् प्राणापानौ ततो न तत्
anivṛttiprasaṅśca dehe tiṣṭhati cetasaḥ / tadbhāvabhāvād vaśyatvāt prāṇāpānau tato na tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेरणाकर्षणे वायोः प्रयत्नेन विना कुतः । निर्ह्रासाअतिशयापत्तिर्निर्ह्रासातिशयात् तयोः
preraṇākarṣaṇe vāyoḥ prayatnena vinā kutaḥ / nirhrāsāatiśayāpattirnirhrāsātiśayāt tayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यः प्रसङ्गो ऽपि तयोः न तुल्यं चित्तकारणे । स्थित्यावेधकमन्यच्च यतः कारणमिष्यते
tulyaḥ prasaṅgo 'pi tayoḥ na tulyaṃ cittakāraṇe / sthityāvedhakamanyacca yataḥ kāraṇamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दोषैर्विगुणो देहो हेतुर्वर्त्यादिवद् यदि । मृते शमीकृते दोषे पुनरुज्जीवनं भवेत्
na doṣairviguṇo deho heturvartyādivad yadi / mṛte śamīkṛte doṣe punarujjīvanaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्ते ऽप्यनले काष्ठविकाराविनिवृत्तिवत् । तस्यानिवृत्तिरिति चेन्न चिकित्साप्रयोगतः
nivṛtte 'pyanale kāṣṭhavikārāvinivṛttivat / tasyānivṛttiriti cenna cikitsāprayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपुनर्भावतः किञ्चद् विकारजननं क्वचित् । चिञ्चिद् विपर्ययादग्निर्यथा काष्ठसुवर्णयोः
apunarbhāvataḥ kiñcad vikārajananaṃ kvacit / ciñcid viparyayādagniryathā kāṣṭhasuvarṇayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यस्याल्पो ऽप्यसंहार्यः प्रत्यानेयस्तु यत्कृतः । विकारः स्यात् पुनर्भावः तस्य हेम्निखरत्ववत्
ādyasyālpo 'pyasaṃhāryaḥ pratyāneyastu yatkṛtaḥ / vikāraḥ syāt punarbhāvaḥ tasya hemnikharatvavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्लभत्वात् समाधातुरसाध्यं किञ्चिदीरितम् । आयुःक्षयाद् वा दोषे तु केवले नास्त्यसाध्यता
durlabhatvāt samādhāturasādhyaṃ kiñcidīritam / āyuḥkṣayād vā doṣe tu kevale nāstyasādhyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृते विषादिसंहारात् तंद्दशच्छेदतो ऽपि वा । विकारहेतोर्विगमे स नोच्छवसिति स नोच्छ्वसिति किं पुनः
mṛte viṣādisaṃhārāt taṃddaśacchedato 'pi vā / vikārahetorvigame sa nocchavasiti sa nocchvasiti kiṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपादानाविकारेण नोपादेयस्य विक्रिया । कर्तु शक्याविकारेण मृदः कुण्डादिके यथा
upādānāvikāreṇa nopādeyasya vikriyā / kartu śakyāvikāreṇa mṛdaḥ kuṇḍādike yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविकृत्य हि यद् वस्तु यः पदार्थो विकार्यते । उपादानं न तत् तस्य युक्तं गोगवयादिवत्
avikṛtya hi yad vastu yaḥ padārtho vikāryate / upādānaṃ na tat tasya yuktaṃ gogavayādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतःशरीरयोरेवम् तद्धेतोः कार्यजन्मनः । सहकारात् सहस्थानमग्निताम्रद्रवत्ववत्
cetaḥśarīrayorevam taddhetoḥ kāryajanmanaḥ / sahakārāt sahasthānamagnitāmradravatvavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाश्रयात् सदसतोर्नाश्रयः स्थितिकारणम् । सतश्चेदाश्रयो नास्याः स्थातुरव्यतिरेकतः
anāśrayāt sadasatornāśrayaḥ sthitikāraṇam / sataścedāśrayo nāsyāḥ sthāturavyatirekataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यतिरेके ऽपि तद्धेतुस्तेन भावस्य किं कृतम् । अबिनाशप्रसङ्गः स नाशहेतोर्मतो यदि
vyatireke 'pi taddhetustena bhāvasya kiṃ kṛtam / abināśaprasaṅgaḥ sa nāśahetormato yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यः प्रसङ्गस्तत्रापि किं पुनः स्थितिहेतुना । आ नाशकागमात् स्थानं ततश्चेद् वस्तुधर्मता
tulyaḥ prasaṅgastatrāpi kiṃ punaḥ sthitihetunā / ā nāśakāgamāt sthānaṃ tataśced vastudharmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाशस्य सत्यबाधो ऽसाविति कि स्थितिहेतुना । यथा जलादेराधार इति चेत् तुल्यमत्र च
nāśasya satyabādho 'sāviti ki sthitihetunā / yathā jalāderādhāra iti cet tulyamatra ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिक्षणविनाशे हि भवानां भावसन्ततेः । तथोत्पत्तेः सहेतुत्वादाश्रयो ऽयुक्तमन्यथा
pratikṣaṇavināśe hi bhavānāṃ bhāvasantateḥ / tathotpatteḥ sahetutvādāśrayo 'yuktamanyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्यादाधारो जलादीनां गमनप्रतिबन्धतः । अगतीनां किमाधारैर्गुणसामान्यकर्मणाम्
syādādhāro jalādīnāṃ gamanapratibandhataḥ / agatīnāṃ kimādhārairguṇasāmānyakarmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन समवायश्च समवायि च कारणम् । व्यवस्थितत्वं जात्यादेर्निरस्तमनपाश्रयात्
etena samavāyaśca samavāyi ca kāraṇam / vyavasthitatvaṃ jātyādernirastamanapāśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परतो भावानाशश्चेत् तस्य किं स्थितिहेतुना । स विनश्येद् विनाप्यन्यैरशक्ताः स्थितिहेतवः
parato bhāvānāśaścet tasya kiṃ sthitihetunā / sa vinaśyed vināpyanyairaśaktāḥ sthitihetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितिमान् नाश्रयः सर्वः सर्वोत्पत्तै च साश्रयः । तस्मात् सर्वस्य भावस्य न विनाशः कदाचन
sthitimān nāśrayaḥ sarvaḥ sarvotpattai ca sāśrayaḥ / tasmāt sarvasya bhāvasya na vināśaḥ kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं विनश्वरात्मा चेत् तस्य कः स्थापकः परः । स्वयं न नश्वरात्मा चेत् तस्य कः स्थापकः परः
svayaṃ vinaśvarātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ / svayaṃ na naśvarātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिव्यापारभेदेन निर्ह्रासातिशयावपि । प्रज्ञादेर्भवतो देहनिर्ह्रासतिशयौ विना
buddhivyāpārabhedena nirhrāsātiśayāvapi / prajñāderbhavato dehanirhrāsatiśayau vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं दीपप्रभादीनामाश्रितानां न विद्यते । स्यात् ततो ऽपि विशेषो ऽस्य न चित्ते ऽनुपकारिण
idaṃ dīpaprabhādīnāmāśritānāṃ na vidyate / syāt tato 'pi viśeṣo 'sya na citte 'nupakāriṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागादिवृद्धिः पुष्ट्यादेः कदाचित् सुखदुःखजा । तयोश्च धातुसाम्यादेरन्तरर्थस्य सन्निधेः
rāgādivṛddhiḥ puṣṭyādeḥ kadācit sukhaduḥkhajā / tayośca dhātusāmyāderantararthasya sannidheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन सन्निपातादेः स्मृतिभ्रंशादयो गताः । विकारयति धीरेव ह्यन्तरर्थविशेषजा
etena sannipātādeḥ smṛtibhraṃśādayo gatāḥ / vikārayati dhīreva hyantararthaviśeṣajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शार्दू लशोणितादीनां सन्तानातिशये क्वचित् । मोहादयः सम्भवन्ति श्रवणेक्षणतो यथा
śārdū laśoṇitādīnāṃ santānātiśaye kvacit / mohādayaḥ sambhavanti śravaṇekṣaṇato yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् स्वस्यैव संस्कारं नियमेनानुवर्तते । तन्नान्तरीयकं चित्तमतश्चित्तसमाश्रितम्
tasmāt svasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvartate / tannāntarīyakaṃ cittamataścittasamāśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा श्रुतादिसंस्कारः कृतश्चेतसि चेतसि । कालेन व्यज्यते ऽभेदात् स्याद् देहे ऽपि ततो गुणः
yathā śrutādisaṃskāraḥ kṛtaścetasi cetasi / kālena vyajyate 'bhedāt syād dehe 'pi tato guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्यसत्त्वनेयस्य हीनस्थानपरिग्रहः । आत्मस्नेहवतो दुःखसुखत्यागाप्तिवाञ्छया
ananyasattvaneyasya hīnasthānaparigrahaḥ / ātmasnehavato duḥkhasukhatyāgāptivāñchayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखे विपर्यासमतिः तृष्णा चाबन्धकारणम् ॥ जन्मिनो यस्य ते न स्तो न स जन्माधिगच्छति
duḥkhe viparyāsamatiḥ tṛṣṇā cābandhakāraṇam // janmino yasya te na sto na sa janmādhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्यागती न दृष्टे चेदिन्द्रियाणामपाटवात् । अदृष्टिर्मन्दनेत्रस्य तनुधूमागतिर्यथा
gatyāgatī na dṛṣṭe cedindriyāṇāmapāṭavāt / adṛṣṭirmandanetrasya tanudhūmāgatiryathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तनुत्वान्मूर्तमपि तु किञ्चित् क्वचिदशक्तिमत् । जलवत् सूतवद्धेम्नि नादृष्टेनासदेव वा
tanutvānmūrtamapi tu kiñcit kvacidaśaktimat / jalavat sūtavaddhemni nādṛṣṭenāsadeva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्यादिकम्पे सर्वस्य कम्पप्राप्तेर्विरोधिनः । एकस्मिन् कर्मणो ऽयोगात् स्यात् पृथक् सिद्धिरन्यथा
pāṇyādikampe sarvasya kampaprāptervirodhinaḥ / ekasmin karmaṇo 'yogāt syāt pṛthak siddhiranyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्य चावृतौ सर्वस्यावृतिः स्यादनावृतौ । दृश्येत रक्ते चैकस्मिन् रागो ऽरक्तस्य वागतिः
ekasya cāvṛtau sarvasyāvṛtiḥ syādanāvṛtau / dṛśyeta rakte caikasmin rāgo 'raktasya vāgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नास्त्येकसमुदायो ऽस्मादनेकत्वे ऽपि पूर्ववत् । अविशेषादणुत्वाच्च न गतिश्चेन्न सिध्यति
nāstyekasamudāyo 'smādanekatve 'pi pūrvavat / aviśeṣādaṇutvācca na gatiścenna sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविशेषो विशिष्टानामैन्द्रियत्वमतो ऽनणुः । एतेनावरणादीनामभावश्च निराकृतः
aviśeṣo viśiṣṭānāmaindriyatvamato 'naṇuḥ / etenāvaraṇādīnāmabhāvaśca nirākṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं वा सूतहेमादिमिश्रं तप्तोपलादि वा । दृश्यं पृथगशक्तानामक्षादीनां गतिः कथम्
kathaṃ vā sūtahemādimiśraṃ taptopalādi vā / dṛśyaṃ pṛthagaśaktānāmakṣādīnāṃ gatiḥ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोगाच्चेत् समानो ऽत्र प्रसङ्गो हेमसूतयोः । दृश्यः संयोग इति चेत् कुतो ऽदृश्याश्रये गतिः
saṃyogāccet samāno 'tra prasaṅgo hemasūtayoḥ / dṛśyaḥ saṃyoga iti cet kuto 'dṛśyāśraye gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसरूपादियोगश्च संयोग उपचारतः । इष्टश्चेद् बुद्धिभेदो ऽस्तु पंक्तिर्दिर्घेति वा कथम्
rasarūpādiyogaśca saṃyoga upacārataḥ / iṣṭaśced buddhibhedo 'stu paṃktirdirgheti vā katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संख्यासंयोगकर्मादेरपि तद्वत् स्वरूपतः । अभिलापाच्च भेदेन रूपं बुद्धौ न भासते
saṃkhyāsaṃyogakarmāderapi tadvat svarūpataḥ / abhilāpācca bhedena rūpaṃ buddhau na bhāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दज्ञाने विकल्पेन वस्तुभेदानुसारिणा । गुणादिष्विव कल्प्यार्थे नष्टाजातेषु वा यथा
śabdajñāne vikalpena vastubhedānusāriṇā / guṇādiṣviva kalpyārthe naṣṭājāteṣu vā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मतो यद्युपचारो ऽत्र स इष्टो यन्निबन्धनः । स एव सर्वभावेषु हेतुः कि नेष्यते तयोः
mato yadyupacāro 'tra sa iṣṭo yannibandhanaḥ / sa eva sarvabhāveṣu hetuḥ ki neṣyate tayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपचारो न सर्वत्र यदि भिन्नविशेषणम् । मुख्यमित्येव च कुतो ऽभिन्ने भिन्नार्थतेति चेत्
upacāro na sarvatra yadi bhinnaviśeṣaṇam / mukhyamityeva ca kuto 'bhinne bhinnārthateti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थान्तरहेतुत्वे ऽप्यपर्यायः सितादिषु । संख्यादियोगिनः शब्दास्तत्राप्यर्थान्तरं यदि
anarthāntarahetutve 'pyaparyāyaḥ sitādiṣu / saṃkhyādiyoginaḥ śabdāstatrāpyarthāntaraṃ yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणद्रव्याविशेषः स्याद् भिन्नो व्यावृत्तिभेदतः । स्यादनर्थान्तरार्थत्वे ऽप्यकर्माद्रव्यशब्दवत्
guṇadravyāviśeṣaḥ syād bhinno vyāvṛttibhedataḥ / syādanarthāntarārthatve 'pyakarmādravyaśabdavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यतिरेकीव यच्चापि सूच्यते भाववाचिभिः । संख्यादितद्वतः शब्दैस्तद्धर्मान्तरभेदकम्
vyatirekīva yaccāpi sūcyate bhāvavācibhiḥ / saṃkhyāditadvataḥ śabdaistaddharmāntarabhedakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिस्तन्मात्रजिज्ञासोरनाक्षिप्ताखिलापरा । भिन्नं धर्ममिवाचष्टे योगो ऽङ्गुल्या इति क्वचित्
śrutistanmātrajijñāsoranākṣiptākhilāparā / bhinnaṃ dharmamivācaṣṭe yogo 'ṅgulyā iti kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्ताङ् गुलीति सर्वेषामाक्षेपाद् धर्मिवाचिनी । ख्यातैकार्थाभिधाने ऽपि तथा बिहितसंस्थितिः
yuktāṅ gulīti sarveṣāmākṣepād dharmivācinī / khyātaikārthābhidhāne 'pi tathā bihitasaṃsthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपादिशक्तिभेदानामनाक्षेपेण वर्तते । तत्समानफलाहेतुव्यवच्छेदे घटश्रुतिः
rūpādiśaktibhedānāmanākṣepeṇa vartate / tatsamānaphalāhetuvyavacchede ghaṭaśrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो न रूपं घट इत्येकाधिकररण श्रुतिः । भेदो ऽयमीदृशो जातिसमुदायाभिधायिनोः
ato na rūpaṃ ghaṭa ityekādhikararaṇa śrutiḥ / bhedo 'yamīdṛśo jātisamudāyābhidhāyinoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपादयो घटस्येति तत्सामान्योपसर्जनाः । तच्छक्तिभेदाः ख्याप्यन्ते वाच्यो ऽन्यो ऽपि दिशानया
rūpādayo ghaṭasyeti tatsāmānyopasarjanāḥ / tacchaktibhedāḥ khyāpyante vācyo 'nyo 'pi diśānayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुत्वे च समस्तानामेकाङ्गविकले ऽपि न । प्रत्येकमपि सामर्थ्ये युगपद् बहुसम्भवः
hetutve ca samastānāmekāṅgavikale 'pi na / pratyekamapi sāmarthye yugapad bahusambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानेकत्वस्य तुल्यत्वात् प्राणापानौ नियामकौ । एकत्वे ऽपि बहुव्यक्तिस्तद्धेतोर्नित्यसन्निधेः
nānekatvasya tulyatvāt prāṇāpānau niyāmakau / ekatve 'pi bahuvyaktistaddhetornityasannidheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानेकहेतुरिति चेन्नाविशेषात् क्रमादपि । नैकप्राणे ऽप्यनेकार्थग्रहणन्नियमस्ततः
nānekaheturiti cennāviśeṣāt kramādapi / naikaprāṇe 'pyanekārthagrahaṇanniyamastataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकयानेकविज्ञाने बुद्ध्यास्तु सकृदेव तत् । अविरोधात् क्रमेणापि माभूत् तदविशेषतः
ekayānekavijñāne buddhyāstu sakṛdeva tat / avirodhāt krameṇāpi mābhūt tadaviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहवः क्षणिकाः प्राणा अस्वजातीयकालिकाः । तादृशामेव चित्तानां कल्प्यन्ते यदि कारणम्
bahavaḥ kṣaṇikāḥ prāṇā asvajātīyakālikāḥ / tādṛśāmeva cittānāṃ kalpyante yadi kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमवन्तः कथं ते स्युः क्रमवद्धेतुना विना । पूर्वस्वजातिहेतुत्वे न स्यादाद्यस्य सम्भवः
kramavantaḥ kathaṃ te syuḥ kramavaddhetunā vinā / pūrvasvajātihetutve na syādādyasya sambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्धेतुस्तादृशो नास्ति सति वानेकता ध्रुवम् । प्राणानां भिन्नदेशत्वात् सकृज्जन्म धियामतः
taddhetustādṛśo nāsti sati vānekatā dhruvam / prāṇānāṃ bhinnadeśatvāt sakṛjjanma dhiyāmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्येककालिको ऽनेको ऽप्येकचैतन्यकारणम् । एकस्यापि व वैकल्ये स्यान्मन्दश्वसितादिषु
yadyekakāliko 'neko 'pyekacaitanyakāraṇam / ekasyāpi va vaikalye syānmandaśvasitādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ हेतुर्यथाभावं ज्ञाने ऽपि स्याद् विशिष्टता । न हि तत् तस्य कार्य यद् यस्य भेदान्न्न भिद्यते
atha heturyathābhāvaṃ jñāne 'pi syād viśiṣṭatā / na hi tat tasya kārya yad yasya bhedānnna bhidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानं शक्तिनियमादेकमेकस्य कारणम् । अन्यार्थासक्तिविगुणे ज्ञाने चार्थान्तराग्रहात्
vijñānaṃ śaktiniyamādekamekasya kāraṇam / anyārthāsaktiviguṇe jñāne cārthāntarāgrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरात् सकृदुत्पन्ना धीः स्वजात्या नियम्यते । परतश्चेत् समर्थस्य देहस्य विरतिः कुतः
śarīrāt sakṛdutpannā dhīḥ svajātyā niyamyate / parataścet samarthasya dehasya viratiḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाश्रयान्निवृत्ते स्याच्छरीरे चेतसः स्थितिः । केवलस्येति चेच्चित्तसन्तानस्थितिकारणम्
anāśrayānnivṛtte syāccharīre cetasaḥ sthitiḥ / kevalasyeti ceccittasantānasthitikāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्धेतुवृत्तिलाभाय नाङ्गतां यदि गच्छति । हेतुर्देहान्तरोत्पत्तौ पञ्चायतनमैहिकम्
taddhetuvṛttilābhāya nāṅgatāṃ yadi gacchati / heturdehāntarotpattau pañcāyatanamaihikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदङ्गभावहेतुत्वनिषेधे ऽनुपलम्भनम् । अनिश्चयकरं प्रोक्तं इन्द्रियाद्यपि शेषवत्
tadaṅgabhāvahetutvaniṣedhe 'nupalambhanam / aniścayakaraṃ proktaṃ indriyādyapi śeṣavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टा च सक्तिः पूर्वेषामिन्द्रियाणां स्वजातिषु । विकारदर्शनात् सिद्धमपरापरजन्म च
dṛṣṭā ca saktiḥ pūrveṣāmindriyāṇāṃ svajātiṣu / vikāradarśanāt siddhamaparāparajanma ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीराद् यदि तज्जन्म प्रसङ्गः पूर्ववद् भवेत् । चित्ताच्चेत् तत एवास्तु जन्म देहान्तरस्य च
śarīrād yadi tajjanma prasaṅgaḥ pūrvavad bhavet / cittāccet tata evāstu janma dehāntarasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.