तस्मान्न हेतुवैकल्यात् सर्वेषामन्त्यचेतसाम् । असन्धिरीदृशं तेन शेषवत् साधनं मतम्
tasmānna hetuvaikalyāt sarveṣāmantyacetasām / asandhirīdṛśaṃ tena śeṣavat sādhanaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Pramanavartika 1
अभ्यासेन विशेषे ऽपि लङ्घनोदकतापवत् । स्वभावातिक्रमो मा भूदिति चेद् आहितः स चेत्
abhyāsena viśeṣe 'pi laṅghanodakatāpavat / svabhāvātikramo mā bhūditi ced āhitaḥ sa cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्यत्नमपेक्षेत यदि स्याच्चास्थिताश्रयः । विशेषो नैव वर्धेत स्वभावश्च न तादृशः
punaryatnamapekṣeta yadi syāccāsthitāśrayaḥ / viśeṣo naiva vardheta svabhāvaśca na tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रोपयुक्तशक्तीनां विशेषानुत्तरान् प्रति । साधनानामसामार्थ्यान्नित्यं चानाश्रयस्थितेः
tatropayuktaśaktīnāṃ viśeṣānuttarān prati / sādhanānāmasāmārthyānnityaṃ cānāśrayasthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषस्यास्वभावत्वाद् वृद्धावप्याहितो यदा । नापेक्षेत पुनर्यत्नं यत्नो ऽन्यः स्याद् विशेषकृत्
viśeṣasyāsvabhāvatvād vṛddhāvapyāhito yadā / nāpekṣeta punaryatnaṃ yatno 'nyaḥ syād viśeṣakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठपारदहेमादेरग्न्यादेरिव चेत्तसः । अभ्यासजाः प्रवर्त्तन्ते स्वरसेन कृपादयः
kāṣṭhapāradahemāderagnyāderiva cettasaḥ / abhyāsajāḥ pravarttante svarasena kṛpādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् स तेषामुत्पन्नः स्वभावो जायते गुणः । तदुत्तरोत्तरो यत्नो विशेषस्य विधायकः
tasmāt sa teṣāmutpannaḥ svabhāvo jāyate guṇaḥ / taduttarottaro yatno viśeṣasya vidhāyakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माच्च तुल्यजातीयपूर्वबीजप्रवृद्धयः । कृपादिबुद्धयस्तासां सत्यभ्यासे कुतः स्थितिः
yasmācca tulyajātīyapūrvabījapravṛddhayaḥ / kṛpādibuddhayastāsāṃ satyabhyāse kutaḥ sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैवं लङ्घनादेव लङ्घनं बलयत्नयोः । तद्धेत्वोः स्थितशक्तित्वाल्लङ् घनस्य स्थितात्मता
na caivaṃ laṅghanādeva laṅghanaṃ balayatnayoḥ / taddhetvoḥ sthitaśaktitvāllaṅ ghanasya sthitātmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यादौ देहवैगुण्यात् पश्चाद्वदविलङ्घनम् । शनैर्यत्नेन वैगुण्ये निरस्ते स्वबले स्थितिः
tasyādau dehavaiguṇyāt paścādvadavilaṅghanam / śanairyatnena vaiguṇye niraste svabale sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृपा स्वबीजप्रभवा स्वबीजप्रभवैर्न चेत् । विपक्षैर्बाध्यते चित्ते प्रयात्यत्यन्तसात्मताम्
kṛpā svabījaprabhavā svabījaprabhavairna cet / vipakṣairbādhyate citte prayātyatyantasātmatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि मूलमभ्यासः पूर्वः पूर्वः परस्य तु । कृपावैराग्यबोधादेश्चित्तधर्मस्य पाटवे
tathā hi mūlamabhyāsaḥ pūrvaḥ pūrvaḥ parasya tu / kṛpāvairāgyabodhādeścittadharmasya pāṭave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृपात्मकत्वमभ्यासाद् घृणावैराग्यरागवृत् । निष्पन्नः करुणोत्कर्षः परदुःखाक्षमेरितः
kṛpātmakatvamabhyāsād ghṛṇāvairāgyarāgavṛt / niṣpannaḥ karuṇotkarṣaḥ paraduḥkhākṣameritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दयावान् दुःखहानार्थमुपायेष्वभियुज्यते । परोक्षोपेयतद्धेतोस्तदाख्यानं हि दुष्करम्
dayāvān duḥkhahānārthamupāyeṣvabhiyujyate / parokṣopeyataddhetostadākhyānaṃ hi duṣkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्त्यागमाभ्यां विमृशन् दुःखहेतु परीक्षते । तस्यानित्यादिरूपं च दुःखस्यैव विशेषणैः
yuktyāgamābhyāṃ vimṛśan duḥkhahetu parīkṣate / tasyānityādirūpaṃ ca duḥkhasyaiva viśeṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतस्तथा स्थिते हेतौ निवृत्तिर्ने ति पश्यति । फलस्य हेतोर्हानार्थ तद्विपक्षं परीक्षते
yatastathā sthite hetau nivṛttirne ti paśyati / phalasya hetorhānārtha tadvipakṣaṃ parīkṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यते तद्विपक्षो ऽपो हेतो रूपावबोधतः । आत्मात्मीयग्रहकृतः स्नेहः संस्कारगोचरः
sādhyate tadvipakṣo 'po heto rūpāvabodhataḥ / ātmātmīyagrahakṛtaḥ snehaḥ saṃskāragocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुर्विरोधि नैरात्म्दर्शनं तस्य बाधकम् । बहुशो बहुधोपायं कालेन बहुनास्य च
heturvirodhi nairātmdarśanaṃ tasya bādhakam / bahuśo bahudhopāyaṃ kālena bahunāsya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छन्त्यभ्यस्यतस्तत्र गुणदोषाः प्रकाशताम् । बुद्धेश्च पाटवाद्धेतोर्वासनातः प्रहीयते
gacchantyabhyasyatastatra guṇadoṣāḥ prakāśatām / buddheśca pāṭavāddhetorvāsanātaḥ prahīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परार्थवृत्तैः खड्गादेर्विशेषो ऽयं महामुनेः । उपायाभ्यास एवायं तादर्थ्याच्छासनं मतम्
parārthavṛttaiḥ khaḍgāderviśeṣo 'yaṃ mahāmuneḥ / upāyābhyāsa evāyaṃ tādarthyācchāsanaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखस्य शस्तं नैरात्म्यदृष्टेश्च युक्तितो ऽपि वा । पुनरावृत्तिरित्युक्तौ जन्मदोषसमुद्भवौ
duḥkhasya śastaṃ nairātmyadṛṣṭeśca yuktito 'pi vā / punarāvṛttirityuktau janmadoṣasamudbhavau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मदर्शनबीजस्य हानादपुनरागमः । तद् भूतभिन्नात्मतया शेषमक्लेशनिर्ज्वरम्
ātmadarśanabījasya hānādapunarāgamaḥ / tad bhūtabhinnātmatayā śeṣamakleśanirjvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कायवाग्बुद्धिवैगुण्यं मार्गोक्त्यपटुतापि वा । अशेषहानमभ्यासाद् उक्त्यादेर्दोषसंक्षयः
kāyavāgbuddhivaiguṇyaṃ mārgoktyapaṭutāpi vā / aśeṣahānamabhyāsād uktyāderdoṣasaṃkṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेत्येके व्यतिरेको ऽस्य सन्दिग्धो व्यभिचार्यतः । अक्षयित्वं च दोषाणां नित्यत्वादनुपायतः
netyeke vyatireko 'sya sandigdho vyabhicāryataḥ / akṣayitvaṃ ca doṣāṇāṃ nityatvādanupāyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपायस्यापरिज्ञानादपि वा परिकल्पयेत् । हेतुमत्त्वाद् विरुद्धस्य हेतोरभ्यासतः क्षयात्
upāyasyāparijñānādapi vā parikalpayet / hetumattvād viruddhasya hetorabhyāsataḥ kṣayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुस्वभावज्ञानेन तज्ज्ञानमपि साध्यते । तायः स्वदृष्टमार्गोक्तिः वैफल्याद् वक्ति नानृतम्
hetusvabhāvajñānena tajjñānamapi sādhyate / tāyaḥ svadṛṣṭamārgoktiḥ vaiphalyād vakti nānṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दयालुत्वात् परार्थञ्च सर्वारम्भाभियोगतः । तस्मात् प्रमाणम् तायो वा चतुःसत्यप्रकाशनम्
dayālutvāt parārthañca sarvārambhābhiyogataḥ / tasmāt pramāṇam tāyo vā catuḥsatyaprakāśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्पत्तेः प्रथमं भावाद्धेतुरुक्तमिदं द्वयम् । हेतोः प्रहाणं त्रिगुणं सुगतत्वमनिःश्रयात्
niṣpatteḥ prathamaṃ bhāvāddheturuktamidaṃ dvayam / hetoḥ prahāṇaṃ triguṇaṃ sugatatvamaniḥśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यभिचारान्न वातादिधिर्मः प्रकृतिसङ्करात् । अदोषश्चेत्तदन्यो ऽपि धर्मः किं तस्य नेक्ष्यते
vyabhicārānna vātādidhirmaḥ prakṛtisaṅkarāt / adoṣaścettadanyo 'pi dharmaḥ kiṃ tasya nekṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न सर्वधर्मः सर्वेषां समरागप्रसङ्गता । रूपादिवददोषश्चेत् तुल्यं तत्रापि चोदनम्
na sarvadharmaḥ sarveṣāṃ samarāgaprasaṅgatā / rūpādivadadoṣaścet tulyaṃ tatrāpi codanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिपत्यं विशिष्टानां यदि तत्र न कर्मणाम् । विशेषे ऽपि च दोषाणामविशेषाद् असिद्धता
ādhipatyaṃ viśiṣṭānāṃ yadi tatra na karmaṇām / viśeṣe 'pi ca doṣāṇāmaviśeṣād asiddhatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विकाराद् विकारेण सर्वेषाम् न च सर्वजाः । कारणे वर्धमाने च कार्यहानिर्न युज्यते
na vikārād vikāreṇa sarveṣām na ca sarvajāḥ / kāraṇe vardhamāne ca kāryahānirna yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तापादिष्विव रागादेर्विकारो ऽपोइ सुखादिजः । वैषम्यजेन दुःखेन रागस्यानुद्भवो यदि
tāpādiṣviva rāgādervikāro 'poi sukhādijaḥ / vaiṣamyajena duḥkhena rāgasyānudbhavo yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाच्यं केनोद्भवः साम्यान्मदवृद्धिः स्मरस्ततः । रागी विषमदोषो ऽपि दृष्टः साम्ये ऽपि नापरः
vācyaṃ kenodbhavaḥ sāmyānmadavṛddhiḥ smarastataḥ / rāgī viṣamadoṣo 'pi dṛṣṭaḥ sāmye 'pi nāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयादसृक्स्रु तो ऽप्यन्ये नैकस्त्रीनियतो मदः । तेनैकस्यां न तीव्रः स्याद् अङ्ग रूपाद्यपीति चेत्
kṣayādasṛksru to 'pyanye naikastrīniyato madaḥ / tenaikasyāṃ na tīvraḥ syād aṅga rūpādyapīti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न सर्वेषामनेकान्तान्न चाप्यनियतो भवेत् । अगुणग्राहिणो ऽपि स्यात् अङ्गं सो ऽपि गुणग्रहः
na sarveṣāmanekāntānna cāpyaniyato bhavet / aguṇagrāhiṇo 'pi syāt aṅgaṃ so 'pi guṇagrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि सर्वो गुणग्राही स्याद् हेतोरविशेषतः । यदवस्थो मतो रागी न द्वेषी स्याच्च तादृशः
yadi sarvo guṇagrāhī syād hetoraviśeṣataḥ / yadavastho mato rāgī na dveṣī syācca tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोरसमरूपत्वान्नियमश्चात्र नेक्ष्यते । सजातिवासनाभेदप्रतिबद्धप्रवृत्तयः
tayorasamarūpatvānniyamaścātra nekṣyate / sajātivāsanābhedapratibaddhapravṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य रागादयस्तस्य नैते दोषाः प्रसङ्गिनः । एतेन भूतधर्मत्वं निषिद्धम् निःश्रयस्य च
yasya rāgādayastasya naite doṣāḥ prasaṅginaḥ / etena bhūtadharmatvaṃ niṣiddham niḥśrayasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषेधान्न पृथिव्यादिनिःश्रिता धवलादयः । तदुपादायशब्दश्च हेत्वर्थः स्वाश्रयेण च
niṣedhānna pṛthivyādiniḥśritā dhavalādayaḥ / tadupādāyaśabdaśca hetvarthaḥ svāśrayeṇa ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविनिर्भागवर्तित्वाद् रूपादेराश्रयो ऽपि वा । मदादिशक्तेरिव चेद् विनिर्भागः न वस्तुनः
avinirbhāgavartitvād rūpāderāśrayo 'pi vā / madādiśakteriva ced vinirbhāgaḥ na vastunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिरर्थान्तरं वस्तु नश्येन्नाश्रितामाश्रये । तिष्ठत्यविकले याति तत्तुल्यं चेन्न भेदतः
śaktirarthāntaraṃ vastu naśyennāśritāmāśraye / tiṣṭhatyavikale yāti tattulyaṃ cenna bhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतचेतनयोः भिन्नप्रतिभासावबोधतः । आविकारञ्च कायस्य तुल्यरूपं भवेन्मनः
bhūtacetanayoḥ bhinnapratibhāsāvabodhataḥ / āvikārañca kāyasya tulyarūpaṃ bhavenmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपादिवत् विकल्पस्य कैवार्थपरतन्त्रता । अनपेक्ष्य यदा कायं वासनाबोधकारणम्
rūpādivat vikalpasya kaivārthaparatantratā / anapekṣya yadā kāyaṃ vāsanābodhakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानं स्यात् कस्यचित् किञ्चित् कुतश्चित् तेन किञ्चिन । अविज्ञानस्य विज्ञानानुपादानाच्च सिध्यति
jñānaṃ syāt kasyacit kiñcit kutaścit tena kiñcina / avijñānasya vijñānānupādānācca sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानशक्तिसम्बन्धादिष्टं चेत् सर्ववस्तुनः । एतत् सांख्यपशोः को ऽन्यः सलज्जो वक्तुमीहते १६७ ॥ अदृष्टपूर्वमस्तीति तृणाग्रे करिणां शतम् । यद् रूपं दृश्यतां यातं तद् रूपं प्राङ् न दृश्यते
vijñānaśaktisambandhādiṣṭaṃ cet sarvavastunaḥ / etat sāṃkhyapaśoḥ ko 'nyaḥ salajjo vaktumīhate 167 // adṛṣṭapūrvamastīti tṛṇāgre kariṇāṃ śatam / yad rūpaṃ dṛśyatāṃ yātaṃ tad rūpaṃ prāṅ na dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतधा विप्रकीर्णे ऽपि हेतौ तद् विद्यते कथम् । रागाद्यनियमो ऽपूर्वप्रादुर्भावे प्रसज्यते
śatadhā viprakīrṇe 'pi hetau tad vidyate katham / rāgādyaniyamo 'pūrvaprādurbhāve prasajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतात्मतानतिक्रान्तः सर्वो रागादिमान् यदि । सर्वः समानरागः स्याद् भूतातिशयतो न चेत्
bhūtātmatānatikrāntaḥ sarvo rāgādimān yadi / sarvaḥ samānarāgaḥ syād bhūtātiśayato na cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतानां प्राणताभेदे ऽप्ययं भेदो यदाश्रयः । तन्निर्ह्रासातिशयवत् तद्भावात् तानि हापयेत्
bhūtānāṃ prāṇatābhede 'pyayaṃ bhedo yadāśrayaḥ / tannirhrāsātiśayavat tadbhāvāt tāni hāpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चेद् भेदे ऽपि रागादिहेतुतुल्यात्मताक्षयः । सर्वत्र रागः सदृशः स्याद्धेतोस्सदृशात्मनः
na ced bhede 'pi rāgādihetutulyātmatākṣayaḥ / sarvatra rāgaḥ sadṛśaḥ syāddhetossadṛśātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि गोप्रत्ययस्यास्ति समानात्मभुवः क्वचित् । तारतभ्यं पृथिव्यादौ प्राणितादेरिहापि वा
na hi gopratyayasyāsti samānātmabhuvaḥ kvacit / tāratabhyaṃ pṛthivyādau prāṇitāderihāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औष्ण्यस्य तारतम्ये ऽपि नानुष्णो ऽग्निः कदाचन । तथेहापीति चेन्नाग्नेरौष्ण्याद् भेदनिषेधतः
auṣṇyasya tāratamye 'pi nānuṣṇo 'gniḥ kadācana / tathehāpīti cennāgnerauṣṇyād bhedaniṣedhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारतम्यानुभविनो यस्यान्यस्य सतो गुणाः । ते क्वचित् प्रतिहन्यन्ते तद्भेदे धवलादिवत्
tāratamyānubhavino yasyānyasya sato guṇāḥ / te kvacit pratihanyante tadbhede dhavalādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपादिवन्न नियमस्तेषां भूताविभागतः । तत् तुल्यं चेन्न रागादेः सहोत्पत्तिप्रसङ्गतः
rūpādivanna niyamasteṣāṃ bhūtāvibhāgataḥ / tat tulyaṃ cenna rāgādeḥ sahotpattiprasaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकल्प्यविषयत्वाच्च विषया न नियामकाः । सभागहेतुविरहाद् रागादेर्नियमो न वा
vikalpyaviṣayatvācca viṣayā na niyāmakāḥ / sabhāgahetuvirahād rāgāderniyamo na vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदा सर्वबुद्धीनां जन्म वा हेतुसन्निधेः । कदाचिदुपलम्भात् तदध्रु वं दोषनिःश्रयात्
sarvadā sarvabuddhīnāṃ janma vā hetusannidheḥ / kadācidupalambhāt tadadhru vaṃ doṣaniḥśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखं हेतुवशत्वाच्च न चात्मा नाप्यधिष्ठितम् । नाकारणमधिष्ठाता नित्यं वा कारणं कथम्
duḥkhaṃ hetuvaśatvācca na cātmā nāpyadhiṣṭhitam / nākāraṇamadhiṣṭhātā nityaṃ vā kāraṇaṃ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादनेकमेकस्मादू भिन्नकालं न जायते । कार्यानुत्पादतो ऽन्येषु सङ्गतेष्वपि हेतुषु
tasmādanekamekasmādū bhinnakālaṃ na jāyate / kāryānutpādato 'nyeṣu saṅgateṣvapi hetuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेत्वन्तरानुमानं स्यान्नैतन् नित्येषु विद्यते । कादाचित्कतया सिद्धा दुःखस्यास्य सहेतुता
hetvantarānumānaṃ syānnaitan nityeṣu vidyate / kādācitkatayā siddhā duḥkhasyāsya sahetutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोर्बाह्यानपेक्षणात् । तैक्ष्ण्यादीनां यथा नास्ति कारणं कण्टकादिषु
nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetorbāhyānapekṣaṇāt / taikṣṇyādīnāṃ yathā nāsti kāraṇaṃ kaṇṭakādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा कारणमेतत् स्याद् इति केचित् प्रचक्षते । सत्येव यस्मिन् यज्जन्म विकारे वापि विक्रिया
tathā kāraṇametat syād iti kecit pracakṣate / satyeva yasmin yajjanma vikāre vāpi vikriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् तस्य कारणं प्राहुस्तत् तेषामपि विद्यते । स्पर्शस्य रूपहेतुत्वाद् दर्शने ऽस्ति निमित्तता
tat tasya kāraṇaṃ prāhustat teṣāmapi vidyate / sparśasya rūpahetutvād darśane 'sti nimittatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यानां प्रतिषेधेन नेश्वरादेश्च सम्भवः । असामर्थ्यादतो हेतुर्भववाञ्छापरिग्रहः
nityānāṃ pratiṣedhena neśvarādeśca sambhavaḥ / asāmarthyādato heturbhavavāñchāparigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद् देशविशेषस्य तत्प्राप्त्याशाकृतो नृणाम् । सा भवेच्छाप्त्यनाप्तीच्छोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः
yasmād deśaviśeṣasya tatprāptyāśākṛto nṛṇām / sā bhavecchāptyanāptīcchoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो ऽपि प्राणिनः कामविभवेच्छे च त मते । सर्वत्र चात्मस्नेहस्य हेतुत्वात् सम्प्रवर्तते
yato 'pi prāṇinaḥ kāmavibhavecche ca ta mate / sarvatra cātmasnehasya hetutvāt sampravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुखे सुखसंज्ञस्य तस्मात् तृष्णा भवाश्रयः । विरक्तजन्मादृष्टेरित्याचार्याः सम्प्रचक्षते
asukhe sukhasaṃjñasya tasmāt tṛṣṇā bhavāśrayaḥ / viraktajanmādṛṣṭerityācāryāḥ sampracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदेहरागादृष्टेश्च देहाद् रागसमुद्भवः । निमित्तोपगमादिष्टमुपादानं तु वार्यते
adeharāgādṛṣṭeśca dehād rāgasamudbhavaḥ / nimittopagamādiṣṭamupādānaṃ tu vāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमां तु युक्तिमन्विच्छन् वाधते स्वमतं स्वयम् । जन्मना सहभावश्चेत् जातानां रागदर्शनात्
imāṃ tu yuktimanvicchan vādhate svamataṃ svayam / janmanā sahabhāvaścet jātānāṃ rāgadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभागजातेः प्राक् सिद्धिः कारणत्वे ऽपि नोदितम् । अज्ञानम् उक्ता तृष्णैव सन्तानप्रेरणाद् भवे
sabhāgajāteḥ prāk siddhiḥ kāraṇatve 'pi noditam / ajñānam uktā tṛṣṇaiva santānapreraṇād bhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्तर्याच्च कर्मापि सति तस्मिन्नसम्भवात् । तदनात्यन्तिकं हेतोः प्रतिबन्धादिसम्भवात्
ānantaryācca karmāpi sati tasminnasambhavāt / tadanātyantikaṃ hetoḥ pratibandhādisambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारित्वादनिर्मोक्षो नेष्टत्वादप्रसिद्धितः । यावच्चात्मनि न प्रेम्णो हानिः स परितस्यति
saṃsāritvādanirmokṣo neṣṭatvādaprasiddhitaḥ / yāvaccātmani na premṇo hāniḥ sa paritasyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावद् दुःखितमारोप्य न च स्वस्थो ऽवतिष्ठते । मिथ्याध्यारोपहानार्थ यत्नो ऽसत्यपि मोक्तरि
tāvad duḥkhitamāropya na ca svastho 'vatiṣṭhate / mithyādhyāropahānārtha yatno 'satyapi moktari
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्था वीतारागाणां दयया कर्मणापि वा । आक्षिप्ते ऽविनिवृत्तीष्टेः सहकारिक्षयादलम्
avasthā vītārāgāṇāṃ dayayā karmaṇāpi vā / ākṣipte 'vinivṛttīṣṭeḥ sahakārikṣayādalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाक्षेप्तुमपरं कर्म भवतृष्णाविलङ्घिनाम् । दुःखज्ञाने ऽविरुद्धस्य पूर्वसंस्कारवाहिनी
nākṣeptumaparaṃ karma bhavatṛṣṇāvilaṅghinām / duḥkhajñāne 'viruddhasya pūrvasaṃskāravāhinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुधर्मो दयोत्पत्तिर्न सा सत्वानुरोधिनी । आत्मान्तरसमारोपद् रागो धर्मे ऽतदात्मके
vastudharmo dayotpattirna sā satvānurodhinī / ātmāntarasamāropad rāgo dharme 'tadātmake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखसन्तानसंस्पर्शमात्रेणैवं दयोदयः । मोहश्च मूलं दोषाणां स च सत्त्वग्रहो विना
duḥkhasantānasaṃsparśamātreṇaivaṃ dayodayaḥ / mohaśca mūlaṃ doṣāṇāṃ sa ca sattvagraho vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तनाद्यहेतौ न द्वेषो न दोषो ऽतः कृपा मता । नामुक्तिः पूर्वसंस्कारक्षये ऽन्याप्रतिसन्धितः
tanādyahetau na dveṣo na doṣo 'taḥ kṛpā matā / nāmuktiḥ pūrvasaṃskārakṣaye 'nyāpratisandhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षीणशक्तिः संस्कारो येषां तिष्ठन्ति ते ऽनघाः । मन्दत्वात् करुणायाश्च न यत्नः स्थापने महान्
akṣīṇaśaktiḥ saṃskāro yeṣāṃ tiṣṭhanti te 'naghāḥ / mandatvāt karuṇāyāśca na yatnaḥ sthāpane mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिष्ठन्त्येव पराधीना येषां तु महती कृपा । सत्कायदृष्टेर्विगमादाद्य एवाभवो भवेत्
tiṣṭhantyeva parādhīnā yeṣāṃ tu mahatī kṛpā / satkāyadṛṣṭervigamādādya evābhavo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्गे चेत् सहजाहानेर्न हानौ वा भवः कुतः । सुखी भवेयं दुःखी वा मा भूवमिति तृष्यतः
mārge cet sahajāhānerna hānau vā bhavaḥ kutaḥ / sukhī bhaveyaṃ duḥkhī vā mā bhūvamiti tṛṣyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैवाहमिति धीः सैव सहजं सत्त्वदर्शनम् । न ह्यपश्यन्नहमिति कश्चिदात्मनि स्निह्यति
yaivāhamiti dhīḥ saiva sahajaṃ sattvadarśanam / na hyapaśyannahamiti kaścidātmani snihyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चात्मनि विना प्रेम्णा सुखकामो ऽभिधावति । दुःखस्योत्पादहेतुत्वं बन्धो नित्यस्य तत् कुतः
na cātmani vinā premṇā sukhakāmo 'bhidhāvati / duḥkhasyotpādahetutvaṃ bandho nityasya tat kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदुःखोत्पादहेतुत्वं मोक्षो नित्यस्य तत् कुतः । अनित्यत्वेन यो ऽवाच्यः स हेतुर्न हि कस्यचित्
aduḥkhotpādahetutvaṃ mokṣo nityasya tat kutaḥ / anityatvena yo 'vācyaḥ sa heturna hi kasyacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धमोक्षावप्यवाच्ये न युज्येते कथञ्चन । नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यः स्वभावो न नश्यति
bandhamokṣāvapyavācye na yujyete kathañcana / nityaṃ tamāhurvidvāṃso yaḥ svabhāvo na naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यक्त्वेमां ह्रेपणीं दृष्टमतो ऽनित्यः स उच्यताम् । उक्तो मार्गः तदभ्यासादाश्रयः परिवर्तते
tyaktvemāṃ hrepaṇīṃ dṛṣṭamato 'nityaḥ sa ucyatām / ukto mārgaḥ tadabhyāsādāśrayaḥ parivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्म्ये ऽपि दोषभावश्चेन्मार्गवत् नाविभुत्वतः । विषयग्रहणं धर्मो विज्ञानस्य यथास्ति सः
sātmye 'pi doṣabhāvaścenmārgavat nāvibhutvataḥ / viṣayagrahaṇaṃ dharmo vijñānasya yathāsti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृह्यते सो ऽस्य जनको विद्यमानात्मनेति च । एषा प्रकृतिरस्यास्तन्निमित्तान्तरतः स्खलत्
gṛhyate so 'sya janako vidyamānātmaneti ca / eṣā prakṛtirasyāstannimittāntarataḥ skhalat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यावृत्तौ प्रत्ययापेक्षमदृढं सर्पबुद्धिवत् । प्रभास्वरमिदं चित्तं प्रकृत्यागन्तवो मलाः
vyāvṛttau pratyayāpekṣamadṛḍhaṃ sarpabuddhivat / prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्प्रागप्यसमर्थानां पश्चाच्छक्तिः क्व तन्मये । नालं प्ररोढुमत्यन्तं स्यन्दिन्यामग्निवद् भुवि
tatprāgapyasamarthānāṃ paścācchaktiḥ kva tanmaye / nālaṃ praroḍhumatyantaṃ syandinyāmagnivad bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाधकोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे शक्तो ऽपि वस्तुनि । निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः
bādhakotpattisāmarthyagarbhe śakto 'pi vastuni / nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न बाधा यत्नवत्त्वे ऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः । आत्मग्रहैकयोनित्वात् कार्यकारणभावतः
na bādhā yatnavattve 'pi buddhestatpakṣapātataḥ / ātmagrahaikayonitvāt kāryakāraṇabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागप्रतिघयिर्बाधा भेदे ऽपि न परस्परम् । मोहाविरोधान्मैत्र्यादेर्नात्यन्तं दोषनिग्रहः
rāgapratighayirbādhā bhede 'pi na parasparam / mohāvirodhānmaitryādernātyantaṃ doṣanigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मूलाश्च मलाः सर्वे स च सत्कायदर्शनम् । विद्यायाः प्रतिपक्षत्वाच्चैत्तत्वेनोपलब्धितः
tanmūlāśca malāḥ sarve sa ca satkāyadarśanam / vidyāyāḥ pratipakṣatvāccaittatvenopalabdhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्योपलब्धिरज्ञानं युक्तेश्चान्यदयुक्तिमत् । व्याख्येयो ऽत्र विरोधो यः तद्विरोधाच्च तन्मयैः
mithyopalabdhirajñānaṃ yukteścānyadayuktimat / vyākhyeyo 'tra virodho yaḥ tadvirodhācca tanmayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधः शून्यतादृष्टेः सत्वदोषैः प्रसिध्यति । नाक्षयः प्राणिधर्मत्वाद् रूपादिवदसिद्धितः
virodhaḥ śūnyatādṛṣṭeḥ satvadoṣaiḥ prasidhyati / nākṣayaḥ prāṇidharmatvād rūpādivadasiddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्बन्धे प्रतिपक्षस्य त्यागस्यादर्शनादपि । न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दोषविरोधिनः । सात्मत्वेनानपायत्वात् अनेकान्ताच्च भस्मवत्
sambandhe pratipakṣasya tyāgasyādarśanādapi / na kāṭhinyavadutpattiḥ punardoṣavirodhinaḥ / sātmatvenānapāyatvāt anekāntācca bhasmavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पश्यत्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतः स्नेहः । स्नेहात् सुखेषु तृष्यति तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते
yaḥ paśyatyātmānaṃ tatrāsyāhamiti śāśvataḥ snehaḥ / snehāt sukheṣu tṛṣyati tṛṣṇā doṣāṃstiraskurute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणदर्शी परितृष्यन् ममेति तत्साधनान्युपादत्ते । तेनात्माभिनिवेशो यावत् तावत् स संसारे
guṇadarśī paritṛṣyan mameti tatsādhanānyupādatte / tenātmābhiniveśo yāvat tāvat sa saṃsāre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात् परिग्रहद्वेषौ । अनयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते
ātmani sati parasaṃjñā svaparavibhāgāt parigrahadveṣau / anayoḥ sampratibaddhāḥ sarve doṣāḥ prajāyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियमेनात्मनि स्निह्यंस्तदीये न विरज्यते
niyamenātmani snihyaṃstadīye na virajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चास्त्यात्मनि निर्दोषे स्नेहापगमकारणम् । स्नेहः सदोष इति चेत् ततः किं तस्य वर्जनम्
na cāstyātmani nirdoṣe snehāpagamakāraṇam / snehaḥ sadoṣa iti cet tataḥ kiṃ tasya varjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदूषिते ऽस्य विषये न शक्यं तस्य वजनम् । प्रहाणितिच्छद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धिनः
adūṣite 'sya viṣaye na śakyaṃ tasya vajanam / prahāṇiticchadveṣāderguṇadoṣānubandhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोरदृष्टिर्विषये न तु बाह्येषु यः क्रमः । न हि स्नेहगुणात् स्नेहः किन्त्वर्थगुणदर्शनात्
tayoradṛṣṭirviṣaye na tu bāhyeṣu yaḥ kramaḥ / na hi snehaguṇāt snehaḥ kintvarthaguṇadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणे ऽविकले तस्मिन् कार्य केन निर्वार्यते । का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे दुःखसमाश्रयः
kāraṇe 'vikale tasmin kārya kena nirvāryate / kā vā sadoṣatā dṛṣṭā snehe duḥkhasamāśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि न विरागो ऽत्र स्वत्वदृष्टेर्यथात्मनि । न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत् ते ऽपि तादृशाः
tathāpi na virāgo 'tra svatvadṛṣṭeryathātmani / na tairvinā duḥkhaheturātmā cet te 'pi tādṛśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दोषं द्वयमप्येवं वैराग्यान्न द्वयोस्ततः । दुःखभावनया स्याच्चेदहिदष्टाङ्गहानिवत्
nirdoṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyānna dvayostataḥ / duḥkhabhāvanayā syāccedahidaṣṭāṅgahānivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मीयबुद्धीहान्यात्र त्यागो न तु विपर्यये । उपभोगाश्रयत्वेन गृहीतेष्वन्द्रियादिषु
ātmīyabuddhīhānyātra tyāgo na tu viparyaye / upabhogāśrayatvena gṛhīteṣvandriyādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वत्वधीः केन वार्येत वैराग्यं तत्र तत् कुतः । प्रत्यक्षमेव सर्वस्य केशादिषु कलेवरात्
svatvadhīḥ kena vāryeta vairāgyaṃ tatra tat kutaḥ / pratyakṣameva sarvasya keśādiṣu kalevarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च्युतेषु सघृणा बुद्धिर्जायते ऽन्येषु सस्पृहा । समवायादिसम्बन्धजनिता तत्र हि स्वधीः
cyuteṣu saghṛṇā buddhirjāyate 'nyeṣu saspṛhā / samavāyādisambandhajanitā tatra hi svadhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तथैवेति सा दोषदृष्टावपि न हीयते । समवायाद्यभावे ऽपि सर्वत्रास्त्युपकारिता
sa tathaiveti sā doṣadṛṣṭāvapi na hīyate / samavāyādyabhāve 'pi sarvatrāstyupakāritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखोपकारान्न भवेदंगुल्यामिव चेत् स्वधीः । न ह् येकान्तेन तद् दुःखं भूयसा सविषान्नवत्
duḥkhopakārānna bhavedaṃgulyāmiva cet svadhīḥ / na h yekāntena tad duḥkhaṃ bhūyasā saviṣānnavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशिष्टसुखसङ्गात् स्यात् तद्विरुद्वे विरागिता । किञ्चित् परित्यजेत् सौख्यं विशिष्टसुखतृष्णया
viśiṣṭasukhasaṅgāt syāt tadvirudve virāgitā / kiñcit parityajet saukhyaṃ viśiṣṭasukhatṛṣṇayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैरात्म्ये तु यथालाभमात्मस्नेहात् प्रवर्तते । अलाभे मत्तकासिन्या दृष्टा तिर्यक्षु कामिता
nairātmye tu yathālābhamātmasnehāt pravartate / alābhe mattakāsinyā dṛṣṭā tiryakṣu kāmitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यात्मा वल्लभस्तस्य स नाशं कथमिच्छिति । निवृत्तसर्वानुभवव्यवहारगुणाश्रयम्
yasyātmā vallabhastasya sa nāśaṃ kathamicchiti / nivṛttasarvānubhavavyavahāraguṇāśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छेत् प्रेम कथम् प्रेम्णः प्रकृतिर्न हि तादृशी । सर्वथात्मग्रहः स्नेहमात्मनि द्रढयत्यलम्
icchet prema katham premṇaḥ prakṛtirna hi tādṛśī / sarvathātmagrahaḥ snehamātmani draḍhayatyalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मीयस्नेहबीजं तु तदवस्थं व्यवस्थितम् । यत्ने ऽप्यात्मीयवैराग्यं गुणलेशसमाश्रयात्
ātmīyasnehabījaṃ tu tadavasthaṃ vyavasthitam / yatne 'pyātmīyavairāgyaṃ guṇaleśasamāśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तिमान् प्रतिबध्नाति तद्दोषान् संवृणोति च । आत्मन्यपि विरागश्चेदिदानीं यो विरज्यते
vṛttimān pratibadhnāti taddoṣān saṃvṛṇoti ca / ātmanyapi virāgaścedidānīṃ yo virajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यजत्यसौ यथात्मानं व्यर्थातो दुःखभावना । दुःखभावनयाप्येष दुःखमेव विभावयेत्
tyajatyasau yathātmānaṃ vyarthāto duḥkhabhāvanā / duḥkhabhāvanayāpyeṣa duḥkhameva vibhāvayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं पूर्वमपि तत् तथापि न विरागवान् । यद्यप्येकत्र दोषेण तत्क्षणं चलिता मतिः
pratyakṣaṃ pūrvamapi tat tathāpi na virāgavān / yadyapyekatra doṣeṇa tatkṣaṇaṃ calitā matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरक्तो नैव तत्रापि कामीव वनितान्तरे । त्याज्योपादेयभेदे हि सक्तिर्यैवैकभाविनी
virakto naiva tatrāpi kāmīva vanitāntare / tyājyopādeyabhede hi saktiryaivaikabhāvinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.