सा बीजं सर्वसक्तीनां पर्यायेण समुद्भवे । निर्दोषविषयः स्नेहो निर्दोषः साधनानि च
sā bījaṃ sarvasaktīnāṃ paryāyeṇa samudbhave / nirdoṣaviṣayaḥ sneho nirdoṣaḥ sādhanāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Pramanavartika 1
एतावदेव च जगत् क्वेदानीं स विरज्यते । सदोषतापि चेत् तस्य तत्रात्मन्यपि सा समा
etāvadeva ca jagat kvedānīṃ sa virajyate / sadoṣatāpi cet tasya tatrātmanyapi sā samā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राविरक्तस्तद्दोषे क्वेदानीं स विरज्यते । गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषदृक्
tatrāviraktastaddoṣe kvedānīṃ sa virajyate / guṇadarśanasambhūtaṃ snehaṃ bādhitadoṣadṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चेन्द्रियादौ न त्वेवं बालादेरपि सम्भवात् । दोषवत्यपि सद्भावात् अभावाद् गुणवत्यपि
sa cendriyādau na tvevaṃ bālāderapi sambhavāt / doṣavatyapi sadbhāvāt abhāvād guṇavatyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्रात्मीयतायां वाप्यतीतादौ विहानितः । तत एव च नात्मीयबुद्धेरपि गुणेक्षणम्
anyatrātmīyatāyāṃ vāpyatītādau vihānitaḥ / tata eva ca nātmīyabuddherapi guṇekṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणम् हीयते सापि तस्मान्नागुणदर्शनात् । अपि चासद्गुणारोपः स्नेहात् तत्र हि दृश्यते
kāraṇam hīyate sāpi tasmānnāguṇadarśanāt / api cāsadguṇāropaḥ snehāt tatra hi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् तत्कारणाबाधी बिधिस्तं बाधते कथम् । परापरप्रार्थनातो विनाशोत्पादबुद्धितः
tasmāt tatkāraṇābādhī bidhistaṃ bādhate katham / parāparaprārthanāto vināśotpādabuddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियादौ पृथग्भूतमात्मानं वेत्ययं जनः । तस्मान्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः स्निह्यन् स आत्मनि
indriyādau pṛthagbhūtamātmānaṃ vetyayaṃ janaḥ / tasmānnaikatvadṛṣṭyāpi snehaḥ snihyan sa ātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपलम्भान्तरङ् गेषु प्रकृत्यैवानुरज्यते । प्रत्युत्पन्नात् तु यो दुःखान्निर्वेदो द्वेष ईदृशः
upalambhāntaraṅ geṣu prakṛtyaivānurajyate / pratyutpannāt tu yo duḥkhānnirvedo dveṣa īdṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वैराग्यम् तदाप्यस्य स्नेहो ऽवस्थान्तरेषणात् । द्वेषस्य दुःखयोनित्वात् स तावन्मात्रसंस्थितिः
na vairāgyam tadāpyasya sneho 'vasthāntareṣaṇāt / dveṣasya duḥkhayonitvāt sa tāvanmātrasaṃsthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् निवृत्ते प्रकृतिं स्वामेव भजते पुनः । औदासीन्यं तु सर्वत्र त्यागोपादानहानितः
tasmin nivṛtte prakṛtiṃ svāmeva bhajate punaḥ / audāsīnyaṃ tu sarvatra tyāgopādānahānitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासीचन्दनकल्पानां वैराग्यं नाम कथ्यते । संस्कारदुःखतां मत्वा कथिता दुःखभावना
vāsīcandanakalpānāṃ vairāgyaṃ nāma kathyate / saṃskāraduḥkhatāṃ matvā kathitā duḥkhabhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा च नः प्रत्ययोत्पत्तिः सा नैरात्म्यदृगाश्रयः । मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टेस्तदर्थाः शेषभावनाः
sā ca naḥ pratyayotpattiḥ sā nairātmyadṛgāśrayaḥ / muktistu śūnyatādṛṣṭestadarthāḥ śeṣabhāvanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनित्यात् प्राह तेनैव दुःखं दुःखान्निरात्मताम् । अविरक्तश्च तृष्णावान् सर्वारम्भसमाश्रितः
anityāt prāha tenaiva duḥkhaṃ duḥkhānnirātmatām / aviraktaśca tṛṣṇāvān sarvārambhasamāśritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽमुक्तः क्लेशकर्मभ्यां संसारी नाम तादृशः । आत्मीयमेव यो नेच्छेद् भोक्ताप्यस्य न विद्यते
so 'muktaḥ kleśakarmabhyāṃ saṃsārī nāma tādṛśaḥ / ātmīyameva yo necched bhoktāpyasya na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मापि न तदा तस्य क्रियाभोगौ हि लक्षणम् । तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकाम्
ātmāpi na tadā tasya kriyābhogau hi lakṣaṇam / tasmādanādisantānatulyajātīyabījikām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्खातमूलां कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः । आगमस्य तथाभावनिबन्धनमपश्यताम्
utkhātamūlāṃ kuruta sattvadṛṣṭiṃ mumukṣavaḥ / āgamasya tathābhāvanibandhanamapaśyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तिमागममात्रेण वदन्न परितोषकृत् । नालं वीजादिसंसिद्धो विधिः पुंसामजन्मने
muktimāgamamātreṇa vadanna paritoṣakṛt / nālaṃ vījādisaṃsiddho vidhiḥ puṃsāmajanmane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैलाभ्यङ्गाग्निदाहादेरपि मुक्तिप्रसङ्गतः । प्राग् गुरोर्लाघवात् पश्चान्न पापहरणं कृतम्
tailābhyaṅgāgnidāhāderapi muktiprasaṅgataḥ / prāg gurorlāghavāt paścānna pāpaharaṇaṃ kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा भूद् गौरवमेवास्य न पापं गुर्वमूर्त्तितः । मिथ्याज्ञानतदुद्भूततर्षसञ्चेतनावशात्
mā bhūd gauravamevāsya na pāpaṃ gurvamūrttitaḥ / mithyājñānatadudbhūtatarṣasañcetanāvaśāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनस्थानगतिर्जन्म ततस्तच्छिन्न जायते । तयोरेव हि सामर्थ्य जातौ तन्मात्रभावतः
hīnasthānagatirjanma tatastacchinna jāyate / tayoreva hi sāmarthya jātau tanmātrabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते चेतने स्वयं कर्मेत्यखण्डं जन्मकारणं । गतिप्रतीत्योः करणान्याश्रयास्तान्यदृष्टतः
te cetane svayaṃ karmetyakhaṇḍaṃ janmakāraṇaṃ / gatipratītyoḥ karaṇānyāśrayāstānyadṛṣṭataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टनाशादगतिः तत्संस्कारो न चेतना । सामर्थ्य करणोत्पत्तेर्भावाभावानुवृत्तितः
adṛṣṭanāśādagatiḥ tatsaṃskāro na cetanā / sāmarthya karaṇotpatterbhāvābhāvānuvṛttitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टं बुद्धेर्न चान्यस्य सन्ति तानि नयन्ति किम् । धारणप्रेरणक्षोभनिरोधाश्चेतनावशाः
dṛṣṭaṃ buddherna cānyasya santi tāni nayanti kim / dhāraṇapreraṇakṣobhanirodhāścetanāvaśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्युस्तेषामसामर्थ्ये तस्य दीक्षाद्यनन्तरम् । अथ बुद्धेस्तदाभावान्न स्युः सन्धीयते मलैः
na syusteṣāmasāmarthye tasya dīkṣādyanantaram / atha buddhestadābhāvānna syuḥ sandhīyate malaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धस्तेषामसामर्थ्ये जीवतो ऽपि स्युरक्षमाः । निर्ह्रासातिशयात् पुष्टौ प्रतिपक्षस्वपक्षयोः
buddhasteṣāmasāmarthye jīvato 'pi syurakṣamāḥ / nirhrāsātiśayāt puṣṭau pratipakṣasvapakṣayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषाः स्वबीजसन्ताना दीक्षिते ऽप्यनिवारिताः । नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्तिर्विरुध्यते
doṣāḥ svabījasantānā dīkṣite 'pyanivāritāḥ / nityasya nirapekṣatvāt kramotpattirvirudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियायामक्रियायाञ्च क्रिययोः सदृशात्मनः । ऐक्यञ्च हेतुफलयोर्व्यतिरेकस्ततस्तयोः
kriyāyāmakriyāyāñca kriyayoḥ sadṛśātmanaḥ / aikyañca hetuphalayorvyatirekastatastayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृर्तृ भोक्तृत्वहानिः स्यात् सामर्थ्य च न सिध्यति । अन्यस्मरणभोगादिप्रसङ्गाश्च न बाधकाः
kṛrtṛ bhoktṛtvahāniḥ syāt sāmarthya ca na sidhyati / anyasmaraṇabhogādiprasaṅgāśca na bādhakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मृतेः कस्यचित् तेन ह्यनुभूतेः स्मृतोद्भवः । स्थिरं सुखं ममाहं चेत्यादिसत्यचतुष्टये
asmṛteḥ kasyacit tena hyanubhūteḥ smṛtodbhavaḥ / sthiraṃ sukhaṃ mamāhaṃ cetyādisatyacatuṣṭaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूतान् षोडशाकारान् आरोप्य परितृष्यति । तत्रैव तद्विरुद्धार्थतत्त्वाकारानुरोधिनी
abhūtān ṣoḍaśākārān āropya paritṛṣyati / tatraiva tadviruddhārthatattvākārānurodhinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हन्ति सानुचरां तृष्णां सम्यग्दृष्टिः सुभाविता । त्रिहेतोर्नोद्भवः कर्मदेहयोः स्थितयोरपि
hanti sānucarāṃ tṛṣṇāṃ samyagdṛṣṭiḥ subhāvitā / trihetornodbhavaḥ karmadehayoḥ sthitayorapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाभावाद् विना बीजं नांकुरस्येव सम्भवः । असम्भवाद् विपक्षस्य न हानिः कर्मदेहयो
ekābhāvād vinā bījaṃ nāṃkurasyeva sambhavaḥ / asambhavād vipakṣasya na hāniḥ karmadehayo
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्यत्वाच्च तृष्णायां स्थितायां पुनरुद्भवात् । द्वयक्षयार्थ यत्ने च व्यर्थः कर्मक्षये श्रमः
aśakyatvācca tṛṣṇāyāṃ sthitāyāṃ punarudbhavāt / dvayakṣayārtha yatne ca vyarthaḥ karmakṣaye śramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलवैचित्र्यदृष्टेश्च शक्तिभेदो ऽनुमीयते । कर्मणां तापसंक्लेशात् नैकरूपात् ततः क्षयः
phalavaicitryadṛṣṭeśca śaktibhedo 'numīyate / karmaṇāṃ tāpasaṃkleśāt naikarūpāt tataḥ kṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलं कथञ्चित् तज्जन्यमल्पं स्यान्न विजातिमत् । अथापि तपसः शक्त्या शक्तिसङ्करसंक्षयैः
phalaṃ kathañcit tajjanyamalpaṃ syānna vijātimat / athāpi tapasaḥ śaktyā śaktisaṅkarasaṃkṣayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लेशात् कुतश्चिद्धीयेताशेषमक्लेशलेशतः । यदीष्टमपरं क्लेशात् तत् तपः क्लेश एव चेत्
kleśāt kutaściddhīyetāśeṣamakleśaleśataḥ / yadīṣṭamaparaṃ kleśāt tat tapaḥ kleśa eva cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् कर्मफलमित्यस्मान्न शक्तेः सङ्करादिकम् । उत्पत्सुदोषनिर्घाताद् ये ऽपि दोषविरोधिनः
tat karmaphalamityasmānna śakteḥ saṅkarādikam / utpatsudoṣanirghātād ye 'pi doṣavirodhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज्जे कर्मणि शक्ताः स्युः कृतिहानिः कथं भवेत् । दोषा न कर्मणो दुष्टः करोति न विपर्ययात्
tajje karmaṇi śaktāḥ syuḥ kṛtihāniḥ kathaṃ bhavet / doṣā na karmaṇo duṣṭaḥ karoti na viparyayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्याविकल्पेन विना नाभिलाषः सुखादपि । तायत् तत्वस्थिराशेषविशेषज्ञाबसाधनम्
mithyāvikalpena vinā nābhilāṣaḥ sukhādapi / tāyat tatvasthirāśeṣaviśeṣajñābasādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोधार्थत्वाद् गमेः बाह्यशैक्षाशैक्षाधिकस्ततः । परार्थज्ञानघटनं तस्मात् तच्छासनं ततः
bodhārthatvād gameḥ bāhyaśaikṣāśaikṣādhikastataḥ / parārthajñānaghaṭanaṃ tasmāt tacchāsanaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दयापरार्थतन्त्रत्वम् सिद्धार्थस्याविरामतः । दयया श्रेय आचष्टे ज्ञानात् सत्यं ससाधनम्
dayāparārthatantratvam siddhārthasyāvirāmataḥ / dayayā śreya ācaṣṭe jñānāt satyaṃ sasādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चभियोगवान् वक्तुं यतस्तस्मात् प्रमाणता । उपदेशतथाभावस्तुतिस्तदुपदेशतः
taccabhiyogavān vaktuṃ yatastasmāt pramāṇatā / upadeśatathābhāvastutistadupadeśataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणतत्त्वसिद्ध् यर्थम् अनुमाने ऽप्यवारणात् । प्रयोगदर्शनाद् वास्य यत् किञ्चिदुदयात्मकम्
pramāṇatattvasiddh yartham anumāne 'pyavāraṇāt / prayogadarśanād vāsya yat kiñcidudayātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरोधधर्मकं सर्व तद् इत्यादावनेकधा । अनुमानाश्रयो लिङ्गमविनाभावलक्षणम् । व्याप्तिप्रदर्शनाद्धेतोः साध्येनोक्तञ्च तत् स्फुटम्
nirodhadharmakaṃ sarva tad ityādāvanekadhā / anumānāśrayo liṅgamavinābhāvalakṣaṇam / vyāptipradarśanāddhetoḥ sādhyenoktañca tat sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.