द्वितीयः परिच्छेदः प्रत्यक्षम् मानं द्विविधं विषयद्वै विध्यात् शक्त्यशक्तितः । अथंक्रियायाम् केशादिर्नार्थो ऽनर्थाधिमोक्षतः
dvitīyaḥ paricchedaḥ pratyakṣam mānaṃ dvividhaṃ viṣayadvai vidhyāt śaktyaśaktitaḥ / athaṃkriyāyām keśādirnārtho 'narthādhimokṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदृशासदृशत्वाच्च विषयाविषयत्वतः । शब्दस्यान्यनिमित्तानां भावे धीसदसत्त्वतः
sadṛśāsadṛśatvācca viṣayāviṣayatvataḥ / śabdasyānyanimittānāṃ bhāve dhīsadasattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थक्रियासमर्थ यत् तदत्र परमार्थसत् । अन्यत् संवृतैसत् प्रोक्तम् ते स्वसामान्यलक्षणे
arthakriyāsamartha yat tadatra paramārthasat / anyat saṃvṛtaisat proktam te svasāmānyalakṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्तं सर्वमिति चेद् बीजादेरङ्कुरादिषु । दृष्टा शक्तिः मता सा चेत् संवृत्या अस्तु यथा तथा
aśaktaṃ sarvamiti ced bījāderaṅkurādiṣu / dṛṣṭā śaktiḥ matā sā cet saṃvṛtyā astu yathā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सास्ति सर्वत्र चेद् बुद्धेर्नान्वयव्यतिरेकयोः । सामान्यलक्षणे ऽदृष्टेः चक्षूरूपादिबुद्धिवत्
sāsti sarvatra ced buddhernānvayavyatirekayoḥ / sāmānyalakṣaṇe 'dṛṣṭeḥ cakṣūrūpādibuddhivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन समयाभोगाद्यन्तरङ्गानुरोधतः । घटोत्क्षेपणसमान्यसंख्यादिषु धियो गताः
etena samayābhogādyantaraṅgānurodhataḥ / ghaṭotkṣepaṇasamānyasaṃkhyādiṣu dhiyo gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशादयो न सामान्यमनर्थाभिनिवेशतः । ज्ञेयत्वेन ग्रहाद् दोषो नभावेषु प्रसज्यते
keśādayo na sāmānyamanarthābhiniveśataḥ / jñeyatvena grahād doṣo nabhāveṣu prasajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामपि तथाभावे ऽप्रतिषेधात् स्फ़ुटाभता । ज्ञानरूपतयार्थत्वात् केशादीति मतिः पुनः
teṣāmapi tathābhāve 'pratiṣedhāt sfuṭābhatā / jñānarūpatayārthatvāt keśādīti matiḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यविषया केशप्रतिभासमनर्थकम् । ज्ञानरूपतयार्थत्वे सामान्ये चेत् प्रसज्यते
sāmānyaviṣayā keśapratibhāsamanarthakam / jñānarūpatayārthatve sāmānye cet prasajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेष्टत्वाददोषः अर्थरूपत्वेन समानता । सर्वत्र समरूपत्वात् तद्व्यावृत्तिसमाश्रयात्
tatheṣṭatvādadoṣaḥ artharūpatvena samānatā / sarvatra samarūpatvāt tadvyāvṛttisamāśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तद् वस्त्वभिद्येयत्वात् साफल्यादक्षसंहतेः । नामादिवचने वस्तृश्रोतृवाच्यानुबन्धिनि
na tad vastvabhidyeyatvāt sāphalyādakṣasaṃhateḥ / nāmādivacane vastṛśrotṛvācyānubandhini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्बन्धिनि नामादावर्थे स्यासप्रवर्त्तनम् । सारूप्याद् भ्रान्तितो वृत्तिरर्थेचेत् स्यान्न सर्वदा
asambandhini nāmādāvarthe syāsapravarttanam / sārūpyād bhrāntito vṛttirarthecet syānna sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशभ्रान्तिश्च न ज्ञाने तुल्यमुत्पत्तितो धियः । तथाविधाया अन्यत्र तत्रानुपसमाद् धियः
deśabhrāntiśca na jñāne tulyamutpattito dhiyaḥ / tathāvidhāyā anyatra tatrānupasamād dhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यार्थप्रतिभासाया उपाये वाप्रमाणता । विज्ञानव्यतिरिक्तस्य व्यतिरेकाप्रसिद्धितः
bāhyārthapratibhāsāyā upāye vāpramāṇatā / vijñānavyatiriktasya vyatirekāprasiddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञानार्थवत्वाच्चेत् स्वप्नादावन्यथेक्षणात् । अयुक्तम् न च संस्कारान्नीलादिप्रतिभासतः
sarvajñānārthavatvāccet svapnādāvanyathekṣaṇāt / ayuktam na ca saṃskārānnīlādipratibhāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीलाद्यप्रतिघातान्न ज्ञानं तद् योग्यदेशकैः । अज्ञातस्य स्वयं ज्ञानात् नामाद्येतेन वर्णितम्
nīlādyapratighātānna jñānaṃ tad yogyadeśakaiḥ / ajñātasya svayaṃ jñānāt nāmādyetena varṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैवेष्टार्थवती केन चक्षुरादिमतिः स्मृता । अर्थसामर्थ्यदृष्तेश्चेदन्यत् प्राप्तमनर्थकम्
saiveṣṭārthavatī kena cakṣurādimatiḥ smṛtā / arthasāmarthyadṛṣteścedanyat prāptamanarthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृत्तिः स्यादसम्बन्धे ऽप्यर्थसम्बन्धवद् यदि । अतीतानागतं वाच्यं न स्यादर्थेन तत्क्षयात्
pravṛttiḥ syādasambandhe 'pyarthasambandhavad yadi / atītānāgataṃ vācyaṃ na syādarthena tatkṣayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यग्रहणाच्छब्दादप्रसङ्गो मतो यदि । तन्न केवलसामान्याग्रहणाद् ग्रहणे ऽपि वा
sāmānyagrahaṇācchabdādaprasaṅgo mato yadi / tanna kevalasāmānyāgrahaṇād grahaṇe 'pi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतत्समानताव्यक्ती तेन नित्योपलम्भनम् । नित्यत्वाच्च यदि व्यक्तिर्व्यक्तेः प्रत्यक्षतां प्रति
atatsamānatāvyaktī tena nityopalambhanam / nityatvācca yadi vyaktirvyakteḥ pratyakṣatāṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनि ज्ञानजनने यच्छक्तं शक्तमेव तत् । अथाशक्तं कदाचिच्चेदशक्तं सर्वदैव तत्
ātmani jñānajanane yacchaktaṃ śaktameva tat / athāśaktaṃ kadāciccedaśaktaṃ sarvadaiva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता । नित्यत्वादपि किं तस्य कस्तां क्षपयितुं क्षमः
tasya śaktiraśaktirvā yā svabhāvena saṃsthitā / nityatvādapi kiṃ tasya kastāṃ kṣapayituṃ kṣamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्च सामान्यविज्ञानमनुरुन्धन् विभाव्यते । नीलाद्याकारलेशो यः स तस्मिन् केन निर्मितः
tacca sāmānyavijñānamanurundhan vibhāvyate / nīlādyākāraleśo yaḥ sa tasmin kena nirmitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षप्रत्ययार्थत्वान्नाक्षाणां व्यर्थतेति चेत् । सैवैकरूपाच्छब्दादेर्भिन्नाभासा मतिः कुतः
pratyakṣapratyayārthatvānnākṣāṇāṃ vyarthateti cet / saivaikarūpācchabdāderbhinnābhāsā matiḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जातिर्जातिमद्व्यक्तिरूपं येनापराश्रयम् । सिद्धम् पृथक् चेत् कार्यत्वं ह्यपेक्षेत्यभिधीयते
na jātirjātimadvyaktirūpaṃ yenāparāśrayam / siddham pṛthak cet kāryatvaṃ hyapekṣetyabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्पत्तेरपराधीनमपि कार्य स्वहेतुतः । सम्बध्यते कल्पनया किमकार्य कथञ्चन
niṣpatteraparādhīnamapi kārya svahetutaḥ / sambadhyate kalpanayā kimakārya kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्वे तदसम्बद्धं सिद्धातो निःस्वभावता । जातिप्रसङ्गो ऽभावस्य न अपेक्षाभावतस्तयोः
anyatve tadasambaddhaṃ siddhāto niḥsvabhāvatā / jātiprasaṅgo 'bhāvasya na apekṣābhāvatastayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादरूपा रूपाणां नाश्रयेणोपकल्पिता । तद्विशेषावगाहार्थैर्जातिः शब्दैः प्रकाश्यते
tasmādarūpā rūpāṇāṃ nāśrayeṇopakalpitā / tadviśeṣāvagāhārthairjātiḥ śabdaiḥ prakāśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां रूपावभासो यस्तत्त्वेनार्थस्य वा ग्रहः । भ्रान्तिः सानादिकालीनदर्शनाभ्यासनिर्मिता
tasyāṃ rūpāvabhāso yastattvenārthasya vā grahaḥ / bhrāntiḥ sānādikālīnadarśanābhyāsanirmitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थानां यच्च सामान्यमन्यव्यावृत्तिलक्षणम् । यन्निष्ठास्त इमे शब्दा न रूपं तस्य किञ्चन
arthānāṃ yacca sāmānyamanyavyāvṛttilakṣaṇam / yanniṣṭhāsta ime śabdā na rūpaṃ tasya kiñcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यबुद्धौ सामान्येनारूपायामवीक्षणात् । अर्थभ्रान्तिरपीष्येत सामान्यं सापि अभिप्लवात्
sāmānyabuddhau sāmānyenārūpāyāmavīkṣaṇāt / arthabhrāntirapīṣyeta sāmānyaṃ sāpi abhiplavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थरूपतया तत्त्वेनाभावाच्च न रूपिणी । निःस्वभावतयावाच्यं कुतश्चिद् वचनान्मतम्
artharūpatayā tattvenābhāvācca na rūpiṇī / niḥsvabhāvatayāvācyaṃ kutaścid vacanānmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि वस्तुनि वस्तूनामवाच्यत्वं कथञ्चन । नैव वाच्यमुपादानभेदाद् भेदोपचारतः
yadi vastuni vastūnāmavācyatvaṃ kathañcana / naiva vācyamupādānabhedād bhedopacārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतानागते ऽप्यर्थे सामान्यविनिवन्धनाः । श्रुतयो निविशन्ते सदसद्धर्मः कथं भवेत्
atītānāgate 'pyarthe sāmānyavinivandhanāḥ / śrutayo niviśante sadasaddharmaḥ kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपचारात् तदिष्टं चेद् वर्त्तमानघटस्य का । प्रत्यासत्तिरभावेन या पटादौ न विद्यते
upacārāt tadiṣṭaṃ ced varttamānaghaṭasya kā / pratyāsattirabhāvena yā paṭādau na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेरस्खलिता वृत्तिर्मुख्यारोपितयोः सदा । सिंहे माणवके तद्वद् घोषणाप्यस्ति लौकिकी
buddheraskhalitā vṛttirmukhyāropitayoḥ sadā / siṃhe māṇavake tadvad ghoṣaṇāpyasti laukikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र रूढ्यासदर्थो ऽपि जनैः शब्दो निवेशितः । स मुख्यस्तत्र तत्साम्यादू गौणो ऽन्यत्र स्खलद्गतिः
yatra rūḍhyāsadartho 'pi janaiḥ śabdo niveśitaḥ / sa mukhyastatra tatsāmyādū gauṇo 'nyatra skhaladgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा भावे ऽप्यभावाख्यां यथाकल्पनमेव वा । कुर्यादशक्ते शक्ते वा प्रधानादिश्रुतिं जनः
yathā bhāve 'pyabhāvākhyāṃ yathākalpanameva vā / kuryādaśakte śakte vā pradhānādiśrutiṃ janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दोभ्यो यादृशी बुद्धिर्नष्टे ऽनष्टे ऽपि दृश्यते । तादृश्येव सदर्थानां नैतच्छ्रोत्रादिचेतसाम्
śabdobhyo yādṛśī buddhirnaṣṭe 'naṣṭe 'pi dṛśyate / tādṛśyeva sadarthānāṃ naitacchrotrādicetasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यमात्रग्रहणात् सामान्यं चेतसोर्द्धयोः । तस्यापि केवलस्य प्राग् ग्रहणं विनिवारितम्
sāmānyamātragrahaṇāt sāmānyaṃ cetasorddhayoḥ / tasyāpi kevalasya prāg grahaṇaṃ vinivāritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परविशिष्टानामविशिष्टं कथं भवेत् । तथा द्विरूपतायां वा तद् वस्त्वेकं कथं भवेत्
parasparaviśiṣṭānāmaviśiṣṭaṃ kathaṃ bhavet / tathā dvirūpatāyāṃ vā tad vastvekaṃ kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां तदन्यदेव स्याद् यदि रूपं समं तयोः । तयोरिति न सम्बन्धो व्यावृत्तिस्तु न दुष्यति
tābhyāṃ tadanyadeva syād yadi rūpaṃ samaṃ tayoḥ / tayoriti na sambandho vyāvṛttistu na duṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् समानतैवास्मिन् सामान्ते ऽवस्तुलक्षणम् । कार्य चेत् तदनेकं स्यान्नश्चरं च न तन्मतम्
tasmāt samānataivāsmin sāmānte 'vastulakṣaṇam / kārya cet tadanekaṃ syānnaścaraṃ ca na tanmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुमात्रानुबन्धित्वाद् विनाशस्य न नित्यता । असम्बन्धश्च जातीनामकार्यत्वादरूपता
vastumātrānubandhitvād vināśasya na nityatā / asambandhaśca jātīnāmakāryatvādarūpatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच्च वस्तुबलाज्ज्ञानं जायते तसपेक्षते । न संकेत स सामान्यबुद्धुष्वेतद् विभाव्यते
yacca vastubalājjñānaṃ jāyate tasapekṣate / na saṃketa sa sāmānyabuddhuṣvetad vibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याप्यभेदानुगा बुद्धिः काचिद् वस्तुद्वयेक्षणे । संकेतेन विना सार्थप्रत्यासत्तिनिबन्धना
yāpyabhedānugā buddhiḥ kācid vastudvayekṣaṇe / saṃketena vinā sārthapratyāsattinibandhanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यससत्तिर्विना जात्या यथेष्ता चक्षुरादिषु । ज्ञानकार्येषु जातिर्वा यथान्वेति विभागतः
pratyasasattirvinā jātyā yatheṣtā cakṣurādiṣu / jñānakāryeṣu jātirvā yathānveti vibhāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्थाञ्चदपि विज्ञाने तद्रुपानवभासतः । यदि नामेन्द्रियाणां स्याद् द्रष्टा भासेत तद्वपुः
karthāñcadapi vijñāne tadrupānavabhāsataḥ / yadi nāmendriyāṇāṃ syād draṣṭā bhāseta tadvapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपवत्वात् न जातीनां केवलानामदर्शनात् । व्यक्तिग्रहे च तच्छब्दरुपादन्यन्न दृश्यते
rūpavatvāt na jātīnāṃ kevalānāmadarśanāt / vyaktigrahe ca tacchabdarupādanyanna dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोक्तविपरीतं यत् तत् स्वलक्षणमिष्यते । सामान्यं त्रिविधम् तच्च भावाभावोभयाश्रयात्
yathoktaviparītaṃ yat tat svalakṣaṇamiṣyate / sāmānyaṃ trividham tacca bhāvābhāvobhayāśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि भावाश्रयं ज्ञानं भावे भावानुबन्धतः । नोक्तोत्तरत्वाद् दृष्टत्वाद् अतीतादिषु चान्यथा
yadi bhāvāśrayaṃ jñānaṃ bhāve bhāvānubandhataḥ / noktottaratvād dṛṣṭatvād atītādiṣu cānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावधर्मत्वहानिश्चेत् भावग्रहणपूर्वकम् । तज्ज्ञानमित्यदोषो ऽयम् मेयं त्वेकं स्वलक्षरणम्
bhāvadharmatvahāniścet bhāvagrahaṇapūrvakam / tajjñānamityadoṣo 'yam meyaṃ tvekaṃ svalakṣaraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादर्थक्रियासिद्धेः सदसत्ताविचारणात् । तस्य स्वपररूपाभ्यां गतेर्मेयद्वयं मतम्
tasmādarthakriyāsiddheḥ sadasattāvicāraṇāt / tasya svapararūpābhyāṃ gatermeyadvayaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयथाभिनिवेशेन द्वितीया भ्रान्तिरिष्यते । गतिश्चेत् पररूपेण न च भ्रान्तेः प्रमाणता
ayathābhiniveśena dvitīyā bhrāntiriṣyate / gatiścet pararūpeṇa na ca bhrānteḥ pramāṇatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिप्रायाविसंवादादपि भ्रान्तेः प्रमाणता । गतिरप्यन्यथा दृष्टा पक्षश्चायं कृतोत्तरः
abhiprāyāvisaṃvādādapi bhrānteḥ pramāṇatā / gatirapyanyathā dṛṣṭā pakṣaścāyaṃ kṛtottaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषे ऽपि विशेषो ऽर्थक्रियां प्रति
maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ / mithyājñānāviśeṣe 'pi viśeṣo 'rthakriyāṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा तथायथार्थत्वे ऽप्यनुमानतदाभयोः । अर्थक्रियानुरोधेन प्रमाणत्वं व्ययस्थितम्
yathā tathāyathārthatve 'pyanumānatadābhayoḥ / arthakriyānurodhena pramāṇatvaṃ vyayasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिर्यत्रार्थसामर्थ्यादन्वयव्यतिरेकिणी । तस्य स्वतब्त्रं ग्रहणमतो ऽन्यद् वस्त्वतीन्द्रियम्
buddhiryatrārthasāmarthyādanvayavyatirekiṇī / tasya svatabtraṃ grahaṇamato 'nyad vastvatīndriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यादृष्टात्मरूपस्य गतेरन्यो ऽर्थ आश्रयः । तदाश्रयेण सम्बन्धी यदि स्याद् गमकस्तदा
tasyādṛṣṭātmarūpasya gateranyo 'rtha āśrayaḥ / tadāśrayeṇa sambandhī yadi syād gamakastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गमकानुगसामान्यरूपेणैव तदा गतिः । तस्मात् सर्वः परोक्षो ऽर्थो विशेषेण न गम्यते
gamakānugasāmānyarūpeṇaiva tadā gatiḥ / tasmāt sarvaḥ parokṣo 'rtho viśeṣeṇa na gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या च सम्बन्धिनो धर्माद् भूतिर्धर्मिणि ज्ञायते । सानुमानं परोक्षाणामेकान्तेनैव साधनम्
yā ca sambandhino dharmād bhūtirdharmiṇi jñāyate / sānumānaṃ parokṣāṇāmekāntenaiva sādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न प्रत्यक्षरपरिक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य सम्भवः । तस्मात् प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते
na pratyakṣaraparikṣābhyāṃ meyasyānyasya sambhavaḥ / tasmāt prameyadvitvena pramāṇadvitvamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्येकसंख्यानिरासो वा प्रमेयद्वयसर्शनात् । एकमेवाप्रमेयत्वादसतश्चेन्मतं च नः
tryekasaṃkhyānirāso vā prameyadvayasarśanāt / ekamevāprameyatvādasataścenmataṃ ca naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकान्तो ऽप्रमेयत्वे ऽसद्भावस्य निश्चयः । तन्निश्च्यप्रमारणं वा द्वितीयम् नाक्षजा मतिः
anekānto 'prameyatve 'sadbhāvasya niścayaḥ / tanniścyapramāraṇaṃ vā dvitīyam nākṣajā matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावे ऽर्थबलाज्जातेरर्थशक्त्यनपेक्षणे । व्यवधानादिभावे ऽपि जायेतेन्द्रियजा मतिः
abhāve 'rthabalājjāterarthaśaktyanapekṣaṇe / vyavadhānādibhāve 'pi jāyetendriyajā matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावे विनिवृत्तिश्चेत् प्रत्यक्षस्यैव निश्चयः । विरुद्धं सैव वा लिङ्गमन्वयव्यतिरेकिणी
abhāve vinivṛttiścet pratyakṣasyaiva niścayaḥ / viruddhaṃ saiva vā liṅgamanvayavyatirekiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिद्धं च परचैतन्यप्रतिपत्तेः प्रमाद्वयम् । व्यवहारादौ प्रवृत्तश्च सिद्धस्तद्भावनिश्चः
śiddhaṃ ca paracaitanyapratipatteḥ pramādvayam / vyavahārādau pravṛttaśca siddhastadbhāvaniścaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणमविसंवादात् तत् क्वचिद् व्यभिचारतः । नाश्वास इति चेल्लिङ्गदुर्दृष्टिरेतदीदृशम्
pramāṇamavisaṃvādāt tat kvacid vyabhicārataḥ / nāśvāsa iti celliṅgadurdṛṣṭiretadīdṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः कदाचित् सिद्धास्य प्रतीतिर्वस्तुनः क्वचित् । तद्वश्य ततो जातं तत्स्वभावो ऽपि वा भवेत्
yataḥ kadācit siddhāsya pratītirvastunaḥ kvacit / tadvaśya tato jātaṃ tatsvabhāvo 'pi vā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वनिमित्तात् स्वभावाद् वा विना नार्थस्य सम्भवः । यच्च रूपं तयोर्दृष्टं तदेवान्यत्र लक्षणम्
svanimittāt svabhāvād vā vinā nārthasya sambhavaḥ / yacca rūpaṃ tayordṛṣṭaṃ tadevānyatra lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावे स्वनिमित्ते वा दृश्ये दर्शनहेतुषु । अन्येषु सत्स्वदृश्ये च सत्त वा तद्वतः कथम्
svabhāve svanimitte vā dṛśye darśanahetuṣu / anyeṣu satsvadṛśye ca satta vā tadvataḥ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रामाण्ये च सामान्यबुद्धेस्तल्लोप आगतः । प्रेत्यभाववद् अक्षैस्तत् पर्यायेण प्रतीयते
aprāmāṇye ca sāmānyabuddhestallopa āgataḥ / pretyabhāvavad akṣaistat paryāyeṇa pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्च नेन्द्रियशक्त्यादावक्षबुद्धेरसम्भवात् । अभावप्रतिपत्तौ स्याद् बुद्धेर्जन्मानित्तिकम्
tacca nendriyaśaktyādāvakṣabuddherasambhavāt / abhāvapratipattau syād buddherjanmānittikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वलक्षणे च प्रत्यक्षमविकल्पतया विना । विकल्पेन न सामान्यग्रहस्तस्मिस्ततो ऽनुमा
svalakṣaṇe ca pratyakṣamavikalpatayā vinā / vikalpena na sāmānyagrahastasmistato 'numā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमेयनियमे वर्णानित्यता न प्रतीयते । प्रमाणमन्यत् तद्बुद्धुर्विना लिङ्गेन सम्भवात्
prameyaniyame varṇānityatā na pratīyate / pramāṇamanyat tadbuddhurvinā liṅgena sambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषदृष्टे लिङ्गस्य सम्बन्धस्याप्रसिद्धितः । तत् प्रमाणान्तरं मेयबहुत्वाद् बहुतापि वा
viśeṣadṛṣṭe liṅgasya sambandhasyāprasiddhitaḥ / tat pramāṇāntaraṃ meyabahutvād bahutāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणानामनेकस्य वृत्तेरेकत्र वा तथा । विशेषददृष्टेरेकत्रिसंख्यापोहो न वा भवेत्
pramāṇānāmanekasya vṛtterekatra vā tathā / viśeṣadadṛṣṭerekatrisaṃkhyāpoho na vā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयानियमादन्यप्रमेयस्य च सम्भवात् । योजनाद् वर्णसामान्ये नायं दोषः प्रसज्यते
viṣayāniyamādanyaprameyasya ca sambhavāt / yojanād varṇasāmānye nāyaṃ doṣaḥ prasajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नावस्तुरूपं तस्यैव तथा सिद्धेः प्रसाधनात् । अन्यत्र नान्यसिद्धिश्चेन्न तस्यैव प्रसिद्धितः
nāvasturūpaṃ tasyaiva tathā siddheḥ prasādhanāt / anyatra nānyasiddhiścenna tasyaiva prasiddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो हि भावो यथाभूतो स तदृग्लिङ् गचेतसः । हेतुस्तज्जा तथाभूते तस्माद् वस्तुनि लिङिगधीः
yo hi bhāvo yathābhūto sa tadṛgliṅ gacetasaḥ / hetustajjā tathābhūte tasmād vastuni liṅigadhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गलिङ्गिधियोरेवं पारम्पर्येण वस्तुनि । प्रतिवब्धात् तदाभासशून्ययोरप्यवञ्चनम्
liṅgaliṅgidhiyorevaṃ pāramparyeṇa vastuni / prativabdhāt tadābhāsaśūnyayorapyavañcanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्री पाध्यवसायाच्च तयोस्तद्रूपशून्ययोः । तद्रूपावञ्चकत्वे ऽपि कृता भ्रान्तिव्यवस्थितिः
tadrī pādhyavasāyācca tayostadrūpaśūnyayoḥ / tadrūpāvañcakatve 'pi kṛtā bhrāntivyavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् वस्तुनि बोद्धव्ये व्यापकं व्याप्यचेतसः । निमित्तं तत्स्वभावो वा कारणम् तच्च तद्धियः
tasmād vastuni boddhavye vyāpakaṃ vyāpyacetasaḥ / nimittaṃ tatsvabhāvo vā kāraṇam tacca taddhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिषेधस्तु सर्वत्र साध्यते ऽनुपलम्भतः । सिद्धिं प्रमाणैर्वदतामर्थादेव विपर्ययात्
pratiṣedhastu sarvatra sādhyate 'nupalambhataḥ / siddhiṃ pramāṇairvadatāmarthādeva viparyayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टा विरिद्धधर्मोक्तिस्तस्य तत्कारणस्य वा । निषेधे यापि तस्यैव साप्रमाणत्वसूचना
dṛṣṭā viriddhadharmoktistasya tatkāraṇasya vā / niṣedhe yāpi tasyaiva sāpramāṇatvasūcanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथैकस्य धर्मस्य स्वभावोक्त्या परस्य तत् । नास्तित्वं केन गम्येत विरोधाच्चेद् असावपि
anyathaikasya dharmasya svabhāvoktyā parasya tat / nāstitvaṃ kena gamyeta virodhācced asāvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धः केनासहस्थानादिति चेत् तत् कुतो मतम् । दृश्यस्य दर्शनाभावाहिति चेत् साप्रमाणता
siddhaḥ kenāsahasthānāditi cet tat kuto matam / dṛśyasya darśanābhāvāhiti cet sāpramāṇatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् स्वशब्देनोक्तापि साभावस्य प्रसाधिका । यस्याप्रमाणं सावाच्यो निषेधस्तेन सर्वथा
tasmāt svaśabdenoktāpi sābhāvasya prasādhikā / yasyāpramāṇaṃ sāvācyo niṣedhastena sarvathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन तद्विरुद्धार्थकार्योक्तिरुपवर्णता । प्रयोगः केवलं भिन्नः सर्वत्रार्थो न भिद्यते
etena tadviruddhārthakāryoktirupavarṇatā / prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatrārtho na bhidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धं तच्च सोपायमविधायापिधाय च । प्रमाणोक्तिर्निषेधे या न साम्नायानुसारिणी
viruddhaṃ tacca sopāyamavidhāyāpidhāya ca / pramāṇoktirniṣedhe yā na sāmnāyānusāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्त्यादेः सर्ववित्प्रेत्यभावादिप्रतिषेधवत् । अतीन्द्रियाणामर्थानां विरोधस्याप्रसिद्धितः
uktyādeḥ sarvavitpretyabhāvādipratiṣedhavat / atīndriyāṇāmarthānāṃ virodhasyāprasiddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाध्यवाधकभावः कः स्यातां यद्युक्तिसंविदौ । तादृशो ऽनुपलब्धेश्चेद् उच्यतां सैव साधनम्
bādhyavādhakabhāvaḥ kaḥ syātāṃ yadyuktisaṃvidau / tādṛśo 'nupalabdheśced ucyatāṃ saiva sādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिश्चकरं प्रोक्तमीदृक् चानुपलम्भनम् । तन्नात्यन्तपरोक्षेषु सदसत्ताविनिश्चयौ
aniścakaraṃ proktamīdṛk cānupalambhanam / tannātyantaparokṣeṣu sadasattāviniścayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नो ऽभिन्नो ऽपि वा धर्मः स विरुद्धः प्रयुज्जते । यथाग्निरहिमे साध्ये सत्ता वा जन्मबाधनी
bhinno 'bhinno 'pi vā dharmaḥ sa viruddhaḥ prayujjate / yathāgnirahime sādhye sattā vā janmabādhanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वस्त्वेव वस्तूनां साधने साधनं मतम् । तथा वस्त्वेव वस्तूनां स्वनिवृत्तौ निवर्त्तकम्
yathā vastveva vastūnāṃ sādhane sādhanaṃ matam / tathā vastveva vastūnāṃ svanivṛttau nivarttakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन कल्पनान्यस्तो यत्र क्वचन सम्भवात् । धर्मः पक्षसपक्षान्यतरत्वादिरपोदितः
etena kalpanānyasto yatra kvacana sambhavāt / dharmaḥ pakṣasapakṣānyataratvādirapoditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापि व्यापको धर्मो निवृत्तेर्गमको मतः । व्यापकस्वनिवृत्तिश्चेत् परिच्छिन्ना कथञ्चन
tatrāpi vyāpako dharmo nivṛttergamako mataḥ / vyāpakasvanivṛttiścet paricchinnā kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदप्रमाणताभावे लिङ्गं तस्यैव कथ्यते । तदत्यन्तविमूढार्थम् आगोपालमसंवृतेः
yadapramāṇatābhāve liṅgaṃ tasyaiva kathyate / tadatyantavimūḍhārtham āgopālamasaṃvṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावन्निश्चयफलमभावे ऽनुपलम्भनम् । तच्च हेतौ स्वभावे वा दृश्ये दृश्यता मते
etāvanniścayaphalamabhāve 'nupalambhanam / tacca hetau svabhāve vā dṛśye dṛśyatā mate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुमानादनित्यादेर्ग्रहणे ऽयं क्रमो मतः । प्रामाण्यमेव नान्यत्र गृहीतघणान्मतम्
anumānādanityādergrahaṇe 'yaṃ kramo mataḥ / prāmāṇyameva nānyatra gṛhītaghaṇānmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्यास्यानित्यता भावात् पूर्व सिद्धः स चेनिद्रियात् । नानेकरूपो वाच्यो ऽसौ वाच्यो धर्मो विकल्पजः
nānyāsyānityatā bhāvāt pūrva siddhaḥ sa cenidriyāt / nānekarūpo vācyo 'sau vācyo dharmo vikalpajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्याश्रयसंसिद्धौ सामान्यं सिद्धमेव तत् । तदसिद्धौ तथास्यैव ह्यनुमानं प्रवर्तते
sāmānyāśrayasaṃsiddhau sāmānyaṃ siddhameva tat / tadasiddhau tathāsyaiva hyanumānaṃ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचित् तदपरिज्ञानं सदृशापरसम्भवात् । भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत्
kvacit tadaparijñānaṃ sadṛśāparasambhavāt / bhrānterapaśyato bhedaṃ māyāgolakabhedavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ह्यलिङ्गमाबालमसंश्लिष्टोत्तरोदयम् । पश्यन् परिच्छिनत्त्येव दीपादि नाशिनं जनः
tathā hyaliṅgamābālamasaṃśliṣṭottarodayam / paśyan paricchinattyeva dīpādi nāśinaṃ janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावस्वभावभूतायामपि शक्तौ फले दृशः । अनानन्तर्यतो मोहो विनिश्चेतुरपाटवात्
bhāvasvabhāvabhūtāyāmapi śaktau phale dṛśaḥ / anānantaryato moho viniśceturapāṭavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यव विनिवृत्त्यर्थमनुमानोपवर्णनम् । व्यस्यन्तीक्षणादेव सर्वाकारान् महाधियः
tasyava vinivṛttyarthamanumānopavarṇanam / vyasyantīkṣaṇādeva sarvākārān mahādhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यावृत्ते सर्वतस्तस्मिन् व्यावृत्तिविनिव्बन्धनाः । बुद्धयो ऽर्थे प्रवर्त्तन्ते भिन्ने भिन्नाश्रया इव
vyāvṛtte sarvatastasmin vyāvṛttivinivbandhanāḥ / buddhayo 'rthe pravarttante bhinne bhinnāśrayā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाचोदनमाख्याश्च सो ऽसति भ्रान्तिकारणे । प्रतिभाः प्रतिसन्धत्ते स्वानुरूपाः स्वभावतः
yathācodanamākhyāśca so 'sati bhrāntikāraṇe / pratibhāḥ pratisandhatte svānurūpāḥ svabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धो ऽत्राप्यथवा ध्वंसो लिङ्गादनुपलम्भनात् । प्राग्भूत्वा ह्यभवन् भावो ऽनित्य इत्यभिधीयते
siddho 'trāpyathavā dhvaṃso liṅgādanupalambhanāt / prāgbhūtvā hyabhavan bhāvo 'nitya ityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्योभयान्तव्यवधिसत्तासम्बन्धवा चिनी । अनित्यताश्रुतिस्तेन तावन्ताविति कौ स्मृतौ
yasyobhayāntavyavadhisattāsambandhavā cinī / anityatāśrutistena tāvantāviti kau smṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्पश्चादप्यभावश्चेत् स एवानित्यता न किम् । षष्ठयाद्ययोगादिति चेदू अन्तयोः स कथं भवेत्
prākpaścādapyabhāvaścet sa evānityatā na kim / ṣaṣṭhayādyayogāditi cedū antayoḥ sa kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्तासम्बन्धयोर्ध्रौव्यादन्ताभ्यां न विशेषणम् । अविशेषणमेव स्यादन्तौ चेत् कार्यकारणे
sattāsambandhayordhrauvyādantābhyāṃ na viśeṣaṇam / aviśeṣaṇameva syādantau cet kāryakāraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्बन्धान्न भावस्य प्रागभावं स वाञ्छति । तदुपाधिसमाख्याने ते ऽप्यस्य च न सिध्यतः
asambandhānna bhāvasya prāgabhāvaṃ sa vāñchati / tadupādhisamākhyāne te 'pyasya ca na sidhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्ता स्वकारणाश्लेषकरणात् कारणं किल । सा सत्ता स च सम्बन्धो नित्यौ कार्यमथेह किम्
sattā svakāraṇāśleṣakaraṇāt kāraṇaṃ kila / sā sattā sa ca sambandho nityau kāryamatheha kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्याभावः क्रियेतासौ न भावः प्रागभाववान् । सम्बन्धानभ्युपगमान्नित्यं विश्वमिदं ततः
yasyābhāvaḥ kriyetāsau na bhāvaḥ prāgabhāvavān / sambandhānabhyupagamānnityaṃ viśvamidaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादनर्थास्कन्दिन्यो ऽभिन्नार्थाभिमतेष्वपि । शब्देषु वाच्यभेदिन्यो व्यतिरेकास्पदं धियः
tasmādanarthāskandinyo 'bhinnārthābhimateṣvapi / śabdeṣu vācyabhedinyo vyatirekāspadaṃ dhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषप्रत्यभिज्ञानं न प्रतिक्षणभेदतः । न वा विशेषविषयं दॄष्टसाम्येन तद्ग्रहात्
viśeṣapratyabhijñānaṃ na pratikṣaṇabhedataḥ / na vā viśeṣaviṣayaṃ dṝṣṭasāmyena tadgrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदर्शनं तदेवेति सामान्याग्रहणं यदि । निदर्शनत्वात् सिद्धस्य प्रमाणेनास्य किं पुनः
nidarśanaṃ tadeveti sāmānyāgrahaṇaṃ yadi / nidarśanatvāt siddhasya pramāṇenāsya kiṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मृतत्वाददोषश्चेत् तत एवानिदर्शनम् । दृष्टे तद्भावसिद्धिश्चेत् प्रमाणाद् अन्यवस्तुनि
vismṛtatvādadoṣaścet tata evānidarśanam / dṛṣṭe tadbhāvasiddhiścet pramāṇād anyavastuni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वारोपे विपर्यासस्तत्सिद्धेरप्रमाणता । प्रत्यक्षेतरयोरैक्यादेकसिद्धिर्द्वयोरपि
tattvārope viparyāsastatsiddherapramāṇatā / pratyakṣetarayoraikyādekasiddhirdvayorapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.