Pramanavartika 2

सन्धीयमानं चान्येन व्यवसायं स्मृतिं विदुः । तल्लिङ्गापेक्षणान्नो चेत् स्मृतिर्न व्यभिचारतः

sandhīyamānaṃ cānyena vyavasāyaṃ smṛtiṃ viduḥ / talliṅgāpekṣaṇānno cet smṛtirna vyabhicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः

pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣeṇaiva sidhyati / pratyātmavedyaḥ sarveṣāṃ vikalpo nāmasaṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहृत्य सर्वताश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितो ऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साक्षजा मतिः

saṃhṛtya sarvatāścintāṃ stimitenāntarātmanā / sthito 'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate sākṣajā matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्विकल्पयन् किञ्चिदासीन्मे कल्पनेदृशी । वेत्ति चेति न पूर्वोक्तावस्थायामिन्द्रियाद् गतौ

punarvikalpayan kiñcidāsīnme kalpanedṛśī / vetti ceti na pūrvoktāvasthāyāmindriyād gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्र दृष्टौ भेदो हि क्वचिन्नान्यत्र दृश्यते । न तस्माद् भिन्नमस्त्यन्यत् सामान्यं बुद्ध्यभेदतः

ekatra dṛṣṭau bhedo hi kvacinnānyatra dṛśyate / na tasmād bhinnamastyanyat sāmānyaṃ buddhyabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् विशेषविषया सर्वै वेन्द्रियजा मतिः । न विशेषेषु शब्दानां प्रवृत्तावस्ति सम्भवः

tasmād viśeṣaviṣayā sarvai vendriyajā matiḥ / na viśeṣeṣu śabdānāṃ pravṛttāvasti sambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्वयाद् विशेषाणां सङ्केतस्याप्रवृत्तितः । विषयो यश्च शब्दानां संयोज्येत स एव तैः

ananvayād viśeṣāṇāṃ saṅketasyāpravṛttitaḥ / viṣayo yaśca śabdānāṃ saṃyojyeta sa eva taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्येदमिति सम्बन्धे यावर्थौ प्रतिभासिनौ । तयोरेव हि सम्बन्धो न तदेन्द्रियगोचरः

asyedamiti sambandhe yāvarthau pratibhāsinau / tayoreva hi sambandho na tadendriyagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशदप्रतिभासस्य तदार्थस्याविभावनात् । विज्ञानाभासभेदो हि पदार्थानां विशेषकः

viśadapratibhāsasya tadārthasyāvibhāvanāt / vijñānābhāsabhedo hi padārthānāṃ viśeṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुषार्थावभासे ऽपि यं परो ऽस्येति शंसति । स एव योज्यते शब्दैर्न खल्विन्द्रियगोचरः

cakṣuṣārthāvabhāse 'pi yaṃ paro 'syeti śaṃsati / sa eva yojyate śabdairna khalvindriyagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यापृतेन्द्रियस्यान्यवाङ् मात्रेणाविभावनात् । न चानुदितसम्बन्धः स्वयं ज्ञानप्रसङ्गतः

avyāpṛtendriyasyānyavāṅ mātreṇāvibhāvanāt / na cānuditasambandhaḥ svayaṃ jñānaprasaṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसो युगपद्वृत्तेः सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति

manaso yugapadvṛtteḥ savikalpāvikalpayoḥ / vimūḍho laghuvṛttervā tayoraikyaṃ vyavasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पव्यवधानेन विच्छिन्नं दर्शनं भवेत् । इति चेद् भिन्नजातीयविकल्पे ऽन्यस्य वा कथम्

vikalpavyavadhānena vicchinnaṃ darśanaṃ bhavet / iti ced bhinnajātīyavikalpe 'nyasya vā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलातदृष्टिवद् भावपक्षश्चेद् बलवान् मतः । अन्यत्रापि समानं तद् वर्णयोर्वा सकृच्छुतिः

alātadṛṣṭivad bhāvapakṣaśced balavān mataḥ / anyatrāpi samānaṃ tad varṇayorvā sakṛcchutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकृत् सङ्गतसर्वार्थेष्विन्द्रियेष्विह सत्स्वपि । पञ्चभिर्व्यवधाने ऽपि भात्यव्यवहितेव या

sakṛt saṅgatasarvārtheṣvindriyeṣviha satsvapi / pañcabhirvyavadhāne 'pi bhātyavyavahiteva yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा मतिर्मामपर्यन्तक्षणिकज्ञानमिश्रणात् । विच्छिन्नाभेति तच्चित्रं तस्मात् सन्तु सकृद्धियः

sā matirmāmaparyantakṣaṇikajñānamiśraṇāt / vicchinnābheti taccitraṃ tasmāt santu sakṛddhiyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिभासाविशेषश्च सान्तरानन्तरे कथम् । शुद्धे मनोविकल्पे च न क्रमग्रहणं भवेत्

pratibhāsāviśeṣaśca sāntarānantare katham / śuddhe manovikalpe ca na kramagrahaṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽग्रहः सङ्गते ऽप्यर्थे क्वचिदासक्तचेतसः । सक्त्यान्योत्पत्तिवैगुण्याच्चोद्यं वै तद् द्वयोरपि

yo 'grahaḥ saṅgate 'pyarthe kvacidāsaktacetasaḥ / saktyānyotpattivaiguṇyāccodyaṃ vai tad dvayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रवृत्तेरलातादेरन्वयप्रतिघातिनी । चक्रभ्रान्तिं दृगाधत्ते न दृशां घटनेन सा

śīghravṛtteralātāderanvayapratighātinī / cakrabhrāntiṃ dṛgādhatte na dṛśāṃ ghaṭanena sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिदिन्द्रियजत्वादेर्बालधीवदकल्पनाम् । आहुर्बालाविकल्पे च हेतुं संकेतमन्दताम्

kecidindriyajatvāderbāladhīvadakalpanām / āhurbālāvikalpe ca hetuṃ saṃketamandatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां प्रत्यक्षमेव स्याद् बालानामविकल्पनात् । संकेतोपायविगमात् पश्चादपि भवेन्न सः

teṣāṃ pratyakṣameva syād bālānāmavikalpanāt / saṃketopāyavigamāt paścādapi bhavenna saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो व्युत्पन्नसंकेतमस्ति तेन स चेन्मतः । एवमिन्द्रियजे ऽपि स्याद् शेषवच्चेदमीदृशम्

mano vyutpannasaṃketamasti tena sa cenmataḥ / evamindriyaje 'pi syād śeṣavaccedamīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेव साधनं बाले तदेवात्रापि कथ्यताम् । साम्यादक्षधियामुक्तमनेनानुभवादिकम्

yadeva sādhanaṃ bāle tadevātrāpi kathyatām / sāmyādakṣadhiyāmuktamanenānubhavādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषणं विशेष्यञ्च सम्बन्धं लौकिकीं स्थितिम् । गृहीत्वा सङ्कलययैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा

viśeṣaṇaṃ viśeṣyañca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim / gṛhītvā saṅkalayayaitat tathā pratyeti nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा दण्डिनि जात्यादेर्विवेकेनानिरूपणात् । तद्वता योजना नास्ति कल्पनाप्यत्र नास्त्यतः

yathā daṇḍini jātyādervivekenānirūpaṇāt / tadvatā yojanā nāsti kalpanāpyatra nāstyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदप्यन्वयि विज्ञानं शब्दव्यक्त्यवभासि तत् । वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं गोत्वं हि वर्ण्यते

yadapyanvayi vijñānaṃ śabdavyaktyavabhāsi tat / varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ gotvaṃ hi varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानत्वे ऽपि तस्यैव नेअणं नेत्रगोचरे । प्रतिभासद्वयाभावात् बुद्धेर्भेदश्च दुर्लभः

samānatve 'pi tasyaiva neaṇaṃ netragocare / pratibhāsadvayābhāvāt buddherbhedaśca durlabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवायाग्रहादक्षैः सम्बन्धादर्शनं स्थितम् । पटस्तन्तुष्विहेत्यादिशब्दाश्चेमे स्वयं कृताः

samavāyāgrahādakṣaiḥ sambandhādarśanaṃ sthitam / paṭastantuṣvihetyādiśabdāśceme svayaṃ kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गं गवीति लोके स्यात् शृंगे गौरित्यलौकिकम् । गवाख्यपरिशिष्टाङ्गविच्छेदानुपलम्भनात्

śṛṅgaṃ gavīti loke syāt śṛṃge gaurityalaukikam / gavākhyapariśiṣṭāṅgavicchedānupalambhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैस्तन्तुभिरियं शाटीत्युत्तरं कार्यमुच्यते । तन्तुसंस्कारसम्भूतं नैककालं कथञ्चन

taistantubhiriyaṃ śāṭītyuttaraṃ kāryamucyate / tantusaṃskārasambhūtaṃ naikakālaṃ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणारोपतः कश्चिद् एकापोद्धारारो ऽपि वा । तन्त्वाख्यां वर्तयेत् कार्ये दर्शयन् नाश्रयं श्रुतेः

kāraṇāropataḥ kaścid ekāpoddhārāro 'pi vā / tantvākhyāṃ vartayet kārye darśayan nāśrayaṃ śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपकार्योपकारित्वं विच्छेदाद् दृष्टिरेव वा । मुख्यं यदस्खलज्ज्ञानमादिसंकेतगोचरः

upakāryopakāritvaṃ vicchedād dṛṣṭireva vā / mukhyaṃ yadaskhalajjñānamādisaṃketagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानं च जात्यादौ वस्तुनो नास्ति भेदिनि । सर्वत्र व्यपदेशो हि दण्डादेर्नापि सांवृतात्

anumānaṃ ca jātyādau vastuno nāsti bhedini / sarvatra vyapadeśo hi daṇḍādernāpi sāṃvṛtāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुप्रासादमालादिशब्दाश्चान्यानपेक्षिणः । गेहो यद्यपि संयोगस्तन्माला किन्नु तद् भवेत्

vastuprāsādamālādiśabdāścānyānapekṣiṇaḥ / geho yadyapi saṃyogastanmālā kinnu tad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिश्चेद् गेह एकापि मालेत्युच्येत वृक्षवत् । मालाबहुत्वे तच्छब्दः कथं जातेरजातितः

jātiśced geha ekāpi māletyucyeta vṛkṣavat / mālābahutve tacchabdaḥ kathaṃ jāterajātitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मालादौ च महत्त्वादिरिष्टो यश्चौपचारिकः । मुख्याविशिष्टविज्ञानग्राह्यत्वान्नौपचारिकः

mālādau ca mahattvādiriṣṭo yaścaupacārikaḥ / mukhyāviśiṣṭavijñānagrāhyatvānnaupacārikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्यहेतुता तुल्या सा मुख्याभिमतेष्वपि । पदार्थशब्दः कं हेतुमन्यं षट्सु समीक्षते

ananyahetutā tulyā sā mukhyābhimateṣvapi / padārthaśabdaḥ kaṃ hetumanyaṃ ṣaṭsu samīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो यथा रूढितः सिद्धस्तत्साम्याद् यस्तथोच्यते । मुख्यो गौणश्च भावेष्वप्यभावस्योपचारतः

yo yathā rūḍhitaḥ siddhastatsāmyād yastathocyate / mukhyo gauṇaśca bhāveṣvapyabhāvasyopacārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेतान्वयिनी रूढिर्वक्तुरिच्छान्वयी च सः । क्रियते व्यवहारार्थ छन्दःशब्दांशनामवत्

saṃketānvayinī rūḍhirvakturicchānvayī ca saḥ / kriyate vyavahārārtha chandaḥśabdāṃśanāmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुधर्मतयैवार्थास्तादृग्विज्ञानकारणम् । भेदे ऽपि यत्र तज्ज्ञानं तांस्तथा प्रतिपद्यते

vastudharmatayaivārthāstādṛgvijñānakāraṇam / bhede 'pi yatra tajjñānaṃ tāṃstathā pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानान्यपि तथा भेदे भेदप्रत्यवमर्शने । इत्यतत्कार्यविश्लेषस्यान्ब्वयो नैकवस्तुनः

jñānānyapi tathā bhede bhedapratyavamarśane / ityatatkāryaviśleṣasyānbvayo naikavastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तूनां विद्यते तस्मात् तन्निष्ठा वस्तुनि श्रुतिः । बह्यशक्तिव्यवच्छेदनिष्ठाभावे ऽपि तच्छ्रुतिः

vastūnāṃ vidyate tasmāt tanniṣṭhā vastuni śrutiḥ / bahyaśaktivyavacchedaniṣṭhābhāve 'pi tacchrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पप्रतिबिम्बेषु तन्निष्ठेषु निबध्यते । ततो ऽन्यापोहनिष्ठत्वादुक्तान्यापोहकृत् श्रुतिः

vikalpapratibimbeṣu tanniṣṭheṣu nibadhyate / tato 'nyāpohaniṣṭhatvāduktānyāpohakṛt śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतिरेकीव यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् । शब्दात् तदपि नार्थात्मा भ्रान्तिः सा वासनोद्भवा

vyatirekīva yajjñāne bhātyarthapratibimbakam / śabdāt tadapi nārthātmā bhrāntiḥ sā vāsanodbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभिधाने श्रुतिभिरर्थे क्ॐ ऽशो ऽवगम्यते । तस्यागतो च संकेतक्रिया व्यर्था तदर्थिका

tasyābhidhāne śrutibhirarthe koṃ 'śo 'vagamyate / tasyāgato ca saṃketakriyā vyarthā tadarthikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दो ऽर्थांशं कमाहेति तत्रान्यापोह उच्यते । आकारः स च नार्थे ऽस्ति तं वदन्नर्थभाक् कथम्

śabdo 'rthāṃśaṃ kamāheti tatrānyāpoha ucyate / ākāraḥ sa ca nārthe 'sti taṃ vadannarthabhāk katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्यान्वयिनः कार्यमर्थेनान्वयिना स च । अनन्वयी धियो ऽभेदाद् दर्शनाभ्यासनिर्मितः

śabdasyānvayinaḥ kāryamarthenānvayinā sa ca / ananvayī dhiyo 'bhedād darśanābhyāsanirmitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्रूपारोपगत्यान्यव्यावृत्ताधिगतेः पुनः । शब्दार्थो ऽर्थः स एवेति वचने न विरुध्यते

tadrūpāropagatyānyavyāvṛttādhigateḥ punaḥ / śabdārtho 'rthaḥ sa eveti vacane na virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यावभासिनो वैते प्रत्ययाः शब्दनिर्मिताः । अनुयान्तीममर्थाशमिति चापोहकृत् श्रुतिः

mithyāvabhāsino vaite pratyayāḥ śabdanirmitāḥ / anuyāntīmamarthāśamiti cāpohakṛt śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् संकेतकाले ऽपि निर्दिष्टार्थेन संयुतः । स्वप्रतीतिफलेनान्यापोहः सम्बध्यते श्रुतौ

tasmāt saṃketakāle 'pi nirdiṣṭārthena saṃyutaḥ / svapratītiphalenānyāpohaḥ sambadhyate śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्रादृष्ट्यपेक्षत्वात् क्वचित्तद्दृष्ट्यपेक्षणात् । श्रुतौ सम्बध्यते ऽपोहो नैतद् वस्तुनि युज्यते

anyatrādṛṣṭyapekṣatvāt kvacittaddṛṣṭyapekṣaṇāt / śrutau sambadhyate 'poho naitad vastuni yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् जात्यादितद्योगा नार्थे तेषु च न श्रुतिः । संयुज्यते ऽन्यव्यावृत्तौ शब्दानामेव योजनात्

tasmād jātyāditadyogā nārthe teṣu ca na śrutiḥ / saṃyujyate 'nyavyāvṛttau śabdānāmeva yojanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेतस्मरणोपायं दृष्टसंकलनात्मकम् । पूर्वापरपरामर्शशून्ये तच्चाक्षुषे कथम्

saṃketasmaraṇopāyaṃ dṛṣṭasaṃkalanātmakam / pūrvāparaparāmarśaśūnye taccākṣuṣe katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्रगतचित्तो ऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते । तत्संकेताग्रहस्तत्र स्पष्टस्तज्जा च कल्पना

anyatragatacitto 'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate / tatsaṃketāgrahastatra spaṣṭastajjā ca kalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायन्ते कल्पनास्तत्र यत्र शब्दो निवेशितः । तेनेच्छातः प्रवर्त्तेरन् नेक्षेरन् बाह्यामक्षजाः

jāyante kalpanāstatra yatra śabdo niveśitaḥ / tenecchātaḥ pravartteran nekṣeran bāhyāmakṣajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं रूपमितीक्षेत तद्धियं किमितीक्षते । अस्ति चानुभवस्तस्याः सो ऽविकल्पः कथं भवेत्

rūpaṃ rūpamitīkṣeta taddhiyaṃ kimitīkṣate / asti cānubhavastasyāḥ so 'vikalpaḥ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयैवानुभवे दृष्टं न विउकल्पद्वयं सकृत् । एतेन तुल्यकालान्यविज्ञानानुभवो गतः

tayaivānubhave dṛṣṭaṃ na viukalpadvayaṃ sakṛt / etena tulyakālānyavijñānānubhavo gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिर्भवेदतीते च सागृहीते कथं भवेत् । स्याच्चान्यधीपरिच्छेदाभिन्नरूपा स्वबुद्धिधीः

smṛtirbhavedatīte ca sāgṛhīte kathaṃ bhavet / syāccānyadhīparicchedābhinnarūpā svabuddhidhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतमपदृष्टाब्तमलिङ्गञ्चार्थवेदनम् । सिद्धं तत्केन तस्मिन् हि न प्रत्यक्षं न लैङ्गिकम्

atītamapadṛṣṭābtamaliṅgañcārthavedanam / siddhaṃ tatkena tasmin hi na pratyakṣaṃ na laiṅgikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्स्वरूपावभासिन्या बुद्धयानन्तरया यदि । रूपादिरिव गृह्येत न स्यात् तत्पूर्वधीग्रहः

tatsvarūpāvabhāsinyā buddhayānantarayā yadi / rūpādiriva gṛhyeta na syāt tatpūrvadhīgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽविकल्पः स्वविषयो विज्ञानानुभवो यथा । अशक्यसमयं तद्वदन्यदप्यविकल्पकम्

so 'vikalpaḥ svaviṣayo vijñānānubhavo yathā / aśakyasamayaṃ tadvadanyadapyavikalpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यवाचिनः शब्दास्तदेकार्था च कल्पना । अभावे निर्विकल्पस्य विशेषाधिगमः कथम्

sāmānyavācinaḥ śabdāstadekārthā ca kalpanā / abhāve nirvikalpasya viśeṣādhigamaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति चेन्निर्विकल्पं च किञ्चित् तत्तुल्यहेतुकम् । सर्व तथैव हेतोर्हि भेदाद् भेदः फलात्मनाम्

asti cennirvikalpaṃ ca kiñcit tattulyahetukam / sarva tathaiva hetorhi bhedād bhedaḥ phalātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनपेक्षितबाह्यार्था योजना समयस्मृतेः । तथानपेक्ष्य समयं वस्तुशक्त्यैव नेत्रधीः

anapekṣitabāhyārthā yojanā samayasmṛteḥ / tathānapekṣya samayaṃ vastuśaktyaiva netradhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेतस्मरणापेक्षं रूपं यद्यक्षचेतसि । अनपेक्ष्य न चेच्छक्तं स्यात् स्मृतावेव लिंगवत्

saṃketasmaraṇāpekṣaṃ rūpaṃ yadyakṣacetasi / anapekṣya na cecchaktaṃ syāt smṛtāveva liṃgavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यास्तत्संगमोत्पत्तेरक्षधीः स्यात् स्मृतेर्न वा । ततः कालान्तरे ऽपि स्यात् क्वचिद् व्याक्षेपसम्भवात्

tasyāstatsaṃgamotpatterakṣadhīḥ syāt smṛterna vā / tataḥ kālāntare 'pi syāt kvacid vyākṣepasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेणोभयहेतुश्चेत् प्रागेव स्यादभेदतः । अन्यो ऽक्षबुद्धिहेतुश्चेत् स्मृतिस्तत्राप्यनर्थिका

krameṇobhayahetuścet prāgeva syādabhedataḥ / anyo 'kṣabuddhihetuścet smṛtistatrāpyanarthikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथासमितासिद्ध्यर्थमिष्यते समयस्मृतिः । भेदश्चासमितो ग्राह्यः स्मृतिस्तत्र किमर्थिका

yathāsamitāsiddhyarthamiṣyate samayasmṛtiḥ / bhedaścāsamito grāhyaḥ smṛtistatra kimarthikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यमात्रग्रहणे भेदापेक्षा न युज्यते । तस्माच्चक्षुश्च रूपं च प्रतीत्योदेति नेत्रधीः

sāmānyamātragrahaṇe bhedāpekṣā na yujyate / tasmāccakṣuśca rūpaṃ ca pratītyodeti netradhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षाच्च ज्ञानजनने समर्थो विषयो ऽक्षवत् । अथ कस्माद् द्वयाधीनजन्म तत् तेन नोच्यते

sākṣācca jñānajanane samartho viṣayo 'kṣavat / atha kasmād dvayādhīnajanma tat tena nocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीक्ष्य गमकत्वं हि व्यपदेशो नियुज्यते । तच्चाक्षव्यपदेशे ऽस्ति तद्धर्मश्च नियोज्यताम्

samīkṣya gamakatvaṃ hi vyapadeśo niyujyate / taccākṣavyapadeśe 'sti taddharmaśca niyojyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो लिंगस्वभावो ऽत्र व्यपदेशे नियोज्यताम् । निवर्त्तते व्यापकस्य स्वभावस्य निवृत्तितः

tato liṃgasvabhāvo 'tra vyapadeśe niyojyatām / nivarttate vyāpakasya svabhāvasya nivṛttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्चितः समुदायः स सामान्यं तत्र चाक्षधीः । सामान्यबुद्धुश्चावश्यं विकल्पेनानुबद्द्यते

sañcitaḥ samudāyaḥ sa sāmānyaṃ tatra cākṣadhīḥ / sāmānyabuddhuścāvaśyaṃ vikalpenānubaddyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थान्तराभिसम्बन्धाज्जायन्ते ये ऽणवो ऽपरे । उक्तास्ते सञ्चितास्ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मनः

arthāntarābhisambandhājjāyante ye 'ṇavo 'pare / uktāste sañcitāste hi nimittaṃ jñānajanmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणू नां स विशेषश्च नान्तरेणापरनणीन् । तदेकानियमज्ज्ञानमुक्तं सामान्यगोचरम्

aṇū nāṃ sa viśeṣaśca nāntareṇāparanaṇīn / tadekāniyamajjñānamuktaṃ sāmānyagocaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैकायतनत्वे ऽपि नानेकं दृश्यते सकृत् । सकृद्ग्रहावभासः कि वियुक्तेषु तिलादिषु

athaikāyatanatve 'pi nānekaṃ dṛśyate sakṛt / sakṛdgrahāvabhāsaḥ ki viyukteṣu tilādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयुक्तं लाघवञ्चात्र तेष्वेव क्रमपातिषु । किं नाक्रमग्रहस्तुल्यकालाः सर्वाश्य बुद्धयः

prayuktaṃ lāghavañcātra teṣveva kramapātiṣu / kiṃ nākramagrahastulyakālāḥ sarvāśya buddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्चित् तास्वक्रमाभासाः क्रमवत्यो ऽपराश्च किम् । सर्वार्थग्रहणे तस्मासक्रमो ऽयं प्रसज्यते

kāścit tāsvakramābhāsāḥ kramavatyo 'parāśca kim / sarvārthagrahaṇe tasmāsakramo 'yaṃ prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नै कं चित्रपतंगादि रूपं वा दृश्यते कथम् । चित्रं तदेकामिति चेदिदं चित्रतरं ततः

nai kaṃ citrapataṃgādi rūpaṃ vā dṛśyate katham / citraṃ tadekāmiti cedidaṃ citrataraṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकस्वभावं चित्रं हि मणिरूपं यथैव तत् । नीलादिप्रतिभासश्च तुल्यश्चित्रपटादिषु

naikasvabhāvaṃ citraṃ hi maṇirūpaṃ yathaiva tat / nīlādipratibhāsaśca tulyaścitrapaṭādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रावयवरूपं चेत् केवलं दृश्यते तथा । नीलादीनि निरस्यान्यच्चित्रं चित्रं यदीक्षसे

tatrāvayavarūpaṃ cet kevalaṃ dṛśyate tathā / nīlādīni nirasyānyaccitraṃ citraṃ yadīkṣase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यार्थाकारकालत्वेनोपलक्षितयर्द्वयोः । नानार्था क्रमवत्येका किमेकार्थाक्रमापरा

tulyārthākārakālatvenopalakṣitayardvayoḥ / nānārthā kramavatyekā kimekārthākramāparā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्वरूप्याद् धियामेव भावानां विश्वरूपता । तच्चेदनङ्ग केनेयं सिद्धा भेदव्यवस्थितिः

vaiśvarūpyād dhiyāmeva bhāvānāṃ viśvarūpatā / taccedanaṅga keneyaṃ siddhā bhedavyavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजातीनामनारम्भादालेख्यादौ न चित्रधीः । अरूपत्वान्न संयोगश्चित्रो भक्तेश्च नाश्रयः

vijātīnāmanārambhādālekhyādau na citradhīḥ / arūpatvānna saṃyogaścitro bhakteśca nāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकमविचित्रत्वाद् गृहीतेषु क्रमेण च । न चित्रधीसङ्कलनमनेकस्यैकयाग्रहात्

pratyekamavicitratvād gṛhīteṣu krameṇa ca / na citradhīsaṅkalanamanekasyaikayāgrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानार्थैका भवेत् तस्मात् सिद्धातो ऽप्यविकल्पिका । विकल्पयन्नेकमर्थ यतो ऽन्यदपि पश्यति

nānārthaikā bhavet tasmāt siddhāto 'pyavikalpikā / vikalpayannekamartha yato 'nyadapi paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रावभासेष्वथषु यद्येकत्वं न युज्यते । सैव तावत् कथं बुद्धिरेका चित्रावभासिनी

citrāvabhāseṣvathaṣu yadyekatvaṃ na yujyate / saiva tāvat kathaṃ buddhirekā citrāvabhāsinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं वस्तुबलायातं यद् वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा

idaṃ vastubalāyātaṃ yad vadanti vipaścitaḥ / yathā yathārthāścintyante viśīryante tathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं स्यात् सा चित्रतैकस्याम् न स्यात् तस्यां मतावपि । यदीदं स्वयमर्थानां रोचते तत्र के वयम्

kiṃ syāt sā citrataikasyām na syāt tasyāṃ matāvapi / yadīdaṃ svayamarthānāṃ rocate tatra ke vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्नार्थेषु न ज्ञाने स्थूलाभासस्तदात्मनः । एकत्र प्रतिषिद्धित्वाद् बहुष्वपि न सम्भवः

tasmānnārtheṣu na jñāne sthūlābhāsastadātmanaḥ / ekatra pratiṣiddhitvād bahuṣvapi na sambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिच्छेदो ऽन्तरन्यो ऽयं भागो बहिरिव स्थितः । ज्ञानस्याभेदिनौ भिन्नौ प्रतिभासो ह् युपप्लवः

paricchedo 'ntaranyo 'yaṃ bhāgo bahiriva sthitaḥ / jñānasyābhedinau bhinnau pratibhāso h yupaplavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैकस्याप्यभावेन द्वयमप्यवहीयते । तस्मात् तदेव तस्यापि तत्त्वं या द्वयशून्यता

tatraikasyāpyabhāvena dvayamapyavahīyate / tasmāt tadeva tasyāpi tattvaṃ yā dvayaśūnyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भेदाश्रयिणी चेयं भावानां भेदसंस्थितिः । तदुपल्पवभावे च तेषां भेदो ऽप्युपप्लवः

tadbhedāśrayiṇī ceyaṃ bhāvānāṃ bhedasaṃsthitiḥ / tadupalpavabhāve ca teṣāṃ bhedo 'pyupaplavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ग्राह्यग्राहकाकारबाह्यमस्ति च लक्षणम् । अतो लक्षणशून्यत्वान्निःस्वभावाः प्रकाशिताः

na grāhyagrāhakākārabāhyamasti ca lakṣaṇam / ato lakṣaṇaśūnyatvānniḥsvabhāvāḥ prakāśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापारोपधिकं सर्व स्कन्धादीनां विशेषतः । लक्षणं स च तत्त्वं न तेनाप्येते विलक्षणाः

vyāpāropadhikaṃ sarva skandhādīnāṃ viśeṣataḥ / lakṣaṇaṃ sa ca tattvaṃ na tenāpyete vilakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथास्वम्प्रत्ययापेक्षादविद्योपप्लुतात्मनाम् । विज्ञप्तिर्वितथाकारा जायते तिमिरदिवत्

yathāsvampratyayāpekṣādavidyopaplutātmanām / vijñaptirvitathākārā jāyate timiradivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंविदिततत्वा च सा सर्वापरदर्शनैः । असम्भवाद् विना तेषां ग्राह्यग्राहकविप्लवैः

asaṃviditatatvā ca sā sarvāparadarśanaiḥ / asambhavād vinā teṣāṃ grāhyagrāhakaviplavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुपेक्षिततत्त्वार्थैः कृत्वा गजनिमीलनम् । केवलं लोकबुद्ध्यैव बाह्यचिन्ता प्रतन्यते

tadupekṣitatattvārthaiḥ kṛtvā gajanimīlanam / kevalaṃ lokabuddhyaiva bāhyacintā pratanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् । अशक्यदर्शनः तं हि पतत्यर्थे विवेचयन्

nīlādiścitravijñāne jñānopādhirananyabhāk / aśakyadarśanaḥ taṃ hi patatyarthe vivecayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यथा भासते ज्ञानं तत् तथैव प्रकाशते । इति नामैकभावः स्याच्चित्राकारस्य चेतसि

yad yathā bhāsate jñānaṃ tat tathaiva prakāśate / iti nāmaikabhāvaḥ syāccitrākārasya cetasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटादिरूपस्यैकत्वे तथा स्यादविवेकिता । विवेकीनि निरस्यान्यदा विवेकि च नेक्षते

paṭādirūpasyaikatve tathā syādavivekitā / vivekīni nirasyānyadā viveki ca nekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को वा विरोधो बहवः सञ्जातातिशयाः पृथक् । भवेयुः कारणं बुद्धेर्यदि नात्मेन्द्रियादिवत्

ko vā virodho bahavaḥ sañjātātiśayāḥ pṛthak / bhaveyuḥ kāraṇaṃ buddheryadi nātmendriyādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुभावाद् ऋते नान्या ग्राह्यता नाम काचन । तत्र बुद्धिर्यदाकारा तस्यास्तद् ग्राह्यमुच्यते

hetubhāvād ṛte nānyā grāhyatā nāma kācana / tatra buddhiryadākārā tasyāstad grāhyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं वावयवी ग्राह्या सकृत् स्वावयवैः सह । न हि गोप्रत्ययो दृष्टः सास्नादीनामदर्शने

kathaṃ vāvayavī grāhyā sakṛt svāvayavaiḥ saha / na hi gopratyayo dṛṣṭaḥ sāsnādīnāmadarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणप्रधानाधिगमः सहाप्यभिमतो यदि । सम्पूर्णाङ्गो न गृह्येत सकृन्नापि गुणादिमान्

guṇapradhānādhigamaḥ sahāpyabhimato yadi / sampūrṇāṅgo na gṛhyeta sakṛnnāpi guṇādimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवक्षापरतन्त्रत्वाद् विशेषणविशेषययोः । यद्ङ्गभावेनोपात्तं तत् तेनैव हि गृह्यते

vivakṣāparatantratvād viśeṣaṇaviśeṣayayoḥ / yadṅgabhāvenopāttaṃ tat tenaiva hi gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतो वस्त्वन्तराभेदाद् गुणादेर्भेदकस्य च । अग्रहादेकबुद्धिः स्यात् पश्यतो ऽपि परापरम्

svato vastvantarābhedād guṇāderbhedakasya ca / agrahādekabuddhiḥ syāt paśyato 'pi parāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणादिभेदग्रणान्नानात्वप्रतिपद् यदि । अस्तु नाम तथाप्येषां भवेत् सम्बन्धिसङ्करः

guṇādibhedagraṇānnānātvapratipad yadi / astu nāma tathāpyeṣāṃ bhavet sambandhisaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दादीनामनेकत्वात् सिद्धो ऽनेकग्रहः सकृत् । सन्निवेशग्रहायोगादग्रहे सन्निवेशिनाम्

śabdādīnāmanekatvāt siddho 'nekagrahaḥ sakṛt / sanniveśagrahāyogādagrahe sanniveśinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतो विनिवृत्तस्य विनिवृत्तिर्यतो यतः । तद्भेदोन्नीतभेदा सा धर्मिणो ऽनेकरूपता

sarvato vinivṛttasya vinivṛttiryato yataḥ / tadbhedonnītabhedā sā dharmiṇo 'nekarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते कल्पिता रूपभेदाद् निर्विकल्पस्य चेतसः । न विचित्रस्य चित्राभाः कादाचित्कस्य गोचरः

te kalpitā rūpabhedād nirvikalpasya cetasaḥ / na vicitrasya citrābhāḥ kādācitkasya gocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यस्ति सितत्वादि यादृगिन्द्रियगोचरः । न सो ऽभिधीयते शब्दैर्जानयो रूपभेदतः

yadyapyasti sitatvādi yādṛgindriyagocaraḥ / na so 'bhidhīyate śabdairjānayo rūpabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकार्थत्वे ऽपि बुद्धीनां नानाश्रयतया स चेत् । श्रोत्रादिचित्तानीदानीं भिन्नार्थानीति तत् कुतः

ekārthatve 'pi buddhīnāṃ nānāśrayatayā sa cet / śrotrādicittānīdānīṃ bhinnārthānīti tat kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातो नामाश्रयोन्यो ऽन्यः चेतसां तस्य वस्तुनः । एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत्

jāto nāmāśrayonyo 'nyaḥ cetasāṃ tasya vastunaḥ / ekasyaiva kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तेर्दृ श्यपरामर्शेनाभिधानविकल्पयोः । दर्शनात् प्रत्यभिज्ञानं गवादीनां निवारितम्

vṛtterdṛ śyaparāmarśenābhidhānavikalpayoḥ / darśanāt pratyabhijñānaṃ gavādīnāṃ nivāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयाच्चानुमानं यदभिधानविकल्पयोः । दृश्ये गवादौ जात्यादेस्तदप्येतेन दूषितम्

anvayāccānumānaṃ yadabhidhānavikalpayoḥ / dṛśye gavādau jātyādestadapyetena dūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनान्येव भिन्नान्यप्येकां कुर्वन्ति कल्पनाम् । प्रत्यभिज्ञानसंख्यातां स्वभावेनेति वर्णितम्

darśanānyeva bhinnānyapyekāṃ kurvanti kalpanām / pratyabhijñānasaṃkhyātāṃ svabhāveneti varṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वानुभूतग्रहणे मानसस्याप्रमाणता । अदृष्टग्रहणे ऽन्धादेरपि स्यादर्थदर्शनम्

pūrvānubhūtagrahaṇe mānasasyāpramāṇatā / adṛṣṭagrahaṇe 'ndhāderapi syādarthadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणकत्वादतीतस्य दर्शनस्य न सम्भवः । वाच्यमक्षणिकत्वे स्याल्लक्षणं सविशेषणम्

kṣaṇakatvādatītasya darśanasya na sambhavaḥ / vācyamakṣaṇikatve syāllakṣaṇaṃ saviśeṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्पादितक्रिये कञ्चिद् विशेषमसमादधत् । कर्मण्यैन्द्रियमन्यद् वा साधनं किमितीष्यते

niṣpāditakriye kañcid viśeṣamasamādadhat / karmaṇyaindriyamanyad vā sādhanaṃ kimitīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.