Pramanavartika 2

सकृद् भावश्च सर्वासां धियां तद्भावजन्मनाम् । अन्यैरकार्यभेदस्य तदपेक्षाविरोधतः

sakṛd bhāvaśca sarvāsāṃ dhiyāṃ tadbhāvajanmanām / anyairakāryabhedasya tadapekṣāvirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादिन्द्रियविज्ञानानन्तरप्रत्ययोद्भवम् । मनो ऽन्यमेव गृह्णाति विषयं नान्धदृक् ततः

tasmādindriyavijñānānantarapratyayodbhavam / mano 'nyameva gṛhṇāti viṣayaṃ nāndhadṛk tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थान्वयार्थापेक्षैव हेतुरिन्द्रियजा मतिः । ततो ऽन्यग्रहणेस्य नियतग्राह्यता मता

svārthānvayārthāpekṣaiva heturindriyajā matiḥ / tato 'nyagrahaṇesya niyatagrāhyatā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदतुल्यक्रियाकालः कथं स्वज्ञानकालिकः । सहकारी भवेदर्थ इति चेदक्षचेतसः

tadatulyakriyākālaḥ kathaṃ svajñānakālikaḥ / sahakārī bhavedartha iti cedakṣacetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतः प्रागसामर्थ्यात् पश्चाच्चानुपयोगतः । प्राग्भावः सर्वहेतूनां नाति ऽर्थ स्वधिया सह

asataḥ prāgasāmarthyāt paścāccānupayogataḥ / prāgbhāvaḥ sarvahetūnāṃ nāti 'rtha svadhiyā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यातां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम्

bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti ced grāhyātāṃ viduḥ / hetutvameva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्य ह्यनेकहेतुत्वे ऽप्यनुकुर्वदुदेति यत् । तत् तेनाप्यत्र तद्रूपं गृहीतमिति चोच्यते

kārya hyanekahetutve 'pyanukurvadudeti yat / tat tenāpyatra tadrūpaṃ gṛhītamiti cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्यसमयो ह्यात्मा रागादीनामन्नन्यभाक् । तेषामतः स्वसंवित्तिर्न्नाभिजल्पानुषङ्गिणी

aśakyasamayo hyātmā rāgādīnāmannanyabhāk / teṣāmataḥ svasaṃvittirnnābhijalpānuṣaṅgiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेदकाः परस्यापि ते स्वरूपं कथं विदुः । एकार्थाश्रयिणा वेद्या विज्ञानेनेति केचन

avedakāḥ parasyāpi te svarūpaṃ kathaṃ viduḥ / ekārthāśrayiṇā vedyā vijñāneneti kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदतद्रू पिणो भावास्तदतद्रू पहेतुजाः । तत्सुखादि किमज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम्

tadatadrū piṇo bhāvāstadatadrū pahetujāḥ / tatsukhādi kimajñānaṃ vijñānābhinnahetujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्थे सतीन्द्रिये योग्ये यथास्वमपि चेतसि । दृष्टं जन्म सुखादीनां तत् तुल्यं मनसामपि

sārthe satīndriye yogye yathāsvamapi cetasi / dṛṣṭaṃ janma sukhādīnāṃ tat tulyaṃ manasāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्सु सत्सु चैतेषु न जन्माजन्म वा क्वचित् । दृष्टं सुखादेर्बुद्धेर्वा तत् ततो नान्यश्च ते

asatsu satsu caiteṣu na janmājanma vā kvacit / dṛṣṭaṃ sukhāderbuddhervā tat tato nānyaśca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखादिभेदश्च तेसामेव विशेषतः । तस्या एव यथा बुद्धेर्मान्द्यपाटवसंश्रयाः

sukhaduḥkhādibhedaśca tesāmeva viśeṣataḥ / tasyā eva yathā buddhermāndyapāṭavasaṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यार्थस्य निपातेन ते जाता धीसुखादयः । मुल्त्वा तं प्रतिपद्येत सुखादीनेव सा कथन्

yasyārthasya nipātena te jātā dhīsukhādayaḥ / multvā taṃ pratipadyeta sukhādīneva sā kathan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविच्छिन्ना न भासेत तत्संवित्तिः क्रमग्रहे । तल्लाघवाच्चेत् तत्तुल्यमित्यसंवेदनं न किम्

avicchinnā na bhāseta tatsaṃvittiḥ kramagrahe / tallāghavāccet tattulyamityasaṃvedanaṃ na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैकया द्वयज्ञानं नियमादक्षचेतसः । सुखाद्यभावे ऽप्यर्थाच्च जातेस्तच्छक्त्यसिद्धितः

na caikayā dvayajñānaṃ niyamādakṣacetasaḥ / sukhādyabhāve 'pyarthācca jātestacchaktyasiddhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् पृथक् च सामर्थ्ये द्वयोर्नीलादिवत् सुखम् । गृह्येत केवलं तस्य तद्धेत्वर्थमगृह्णतः

pṛthak pṛthak ca sāmarthye dvayornīlādivat sukham / gṛhyeta kevalaṃ tasya taddhetvarthamagṛhṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि संवेदनं युक्तम् अर्थेनैव सह ग्रहे । किं सामर्थ्य सुखादीनां नेष्टा धीर्यत् तदुद्भवा

na hi saṃvedanaṃ yuktam arthenaiva saha grahe / kiṃ sāmarthya sukhādīnāṃ neṣṭā dhīryat tadudbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनार्थेन सुखादीनां वेदने चक्षुरादिभिः । रूपादिः स्त्र्यादिभेदो ऽक्ष्रणा न गृह्येत कदाचन

vinārthena sukhādīnāṃ vedane cakṣurādibhiḥ / rūpādiḥ stryādibhedo 'kṣraṇā na gṛhyeta kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि सत्यन्तरङ्गे ऽर्थे शक्ते धीर्बाह्यदर्शनी । अर्थग्रहे सुखादीनां तज्जानां स्यादवेदनम्

na hi satyantaraṅge 'rthe śakte dhīrbāhyadarśanī / arthagrahe sukhādīnāṃ tajjānāṃ syādavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धियोर्यु गपदुत्पत्तौ तत्तद्विषयसम्भवात् । सुखदुःखविदौ स्यातां सकृदर्थस्य सम्भवे

dhiyoryu gapadutpattau tattadviṣayasambhavāt / sukhaduḥkhavidau syātāṃ sakṛdarthasya sambhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यान्तरे ऽप्युपादाने ज्ञाने दुःखादिसम्भवः । नोपादानं विरुद्धस्य तच्चैकमिति चेन्मतम्

satyāntare 'pyupādāne jñāne duḥkhādisambhavaḥ / nopādānaṃ viruddhasya taccaikamiti cenmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदज्ञानस्य विज्ञानं केनोपादानकारणम् । आधिपत्यं तु कुर्वीत तद्विरुद्वे ऽपि दृश्यते

tadajñānasya vijñānaṃ kenopādānakāraṇam / ādhipatyaṃ tu kurvīta tadvirudve 'pi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्ष्रणोर्यथैक आलोको नक्तञ्चरतदन्ययोः । रूपदर्शनवैगुण्यावैगुण्ये कुरुते सकृत्

akṣraṇoryathaika āloko naktañcaratadanyayoḥ / rūpadarśanavaiguṇyāvaiguṇye kurute sakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सुखादयो ऽर्थानां स्वसंक्रान्तावभासिनाम् । वेदकाः स्वात्मनश्चैषामर्थेभ्यो जन्म केवलम्

tasmāt sukhādayo 'rthānāṃ svasaṃkrāntāvabhāsinām / vedakāḥ svātmanaścaiṣāmarthebhyo janma kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थात्मा स्वात्मभूतो हि तेषां तैरनुभूयते । तेनार्थानुभवख्यातिरालम्बस्तु तदाभता

arthātmā svātmabhūto hi teṣāṃ tairanubhūyate / tenārthānubhavakhyātirālambastu tadābhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चिद् बहिःस्थितानेव सुखादीनप्रचेतनान् । ग्राह्यानाह न तस्यापि सकृद् युक्तो द्वयग्रहः

kaścid bahiḥsthitāneva sukhādīnapracetanān / grāhyānāha na tasyāpi sakṛd yukto dvayagrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखाद्यभिन्नरूपत्वान्नीलादेश्चेत् सकृद् ग्रहः । भिन्नावभासिनोर्ग्राह्यं चेतसोस्तदभेदि किम्

sukhādyabhinnarūpatvānnīlādeścet sakṛd grahaḥ / bhinnāvabhāsinorgrāhyaṃ cetasostadabhedi kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याविशेषे बाह्यस्य भावनातारतम्यतः । तारतम्यञ्च बुद्धौ स्यान्न प्रीतिपरितापयोः

tasyāviśeṣe bāhyasya bhāvanātāratamyataḥ / tāratamyañca buddhau syānna prītiparitāpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखाद्यात्मतया बुद्धेरपि यद्यविरोधिता । स इदानीं कथं बाह्याः सुखाद्यात्मेति गम्यते

sukhādyātmatayā buddherapi yadyavirodhitā / sa idānīṃ kathaṃ bāhyāḥ sukhādyātmeti gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्राह्यग्राहकत्वाच्चेद् भिन्नजातीययोः पुमान् । अग्राहकः स्यात् सर्वस्य ततो हीयेत भोक्तृता

agrāhyagrāhakatvācced bhinnajātīyayoḥ pumān / agrāhakaḥ syāt sarvasya tato hīyeta bhoktṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणतानेन प्रत्युक्ताकार्यकारणे । ग्राह्यग्राहकताभावाद् भावे ऽन्यत्रापि सा भवेत्

kāryakāraṇatānena pratyuktākāryakāraṇe / grāhyagrāhakatābhāvād bhāve 'nyatrāpi sā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् त आन्तरा एव संवेद्यत्वाच्च चेतनाः । संवेदनं न यद् रूपं न हि तत् तस्य वेदनम्

tasmāt ta āntarā eva saṃvedyatvācca cetanāḥ / saṃvedanaṃ na yad rūpaṃ na hi tat tasya vedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतत्स्वभावो ऽनुभवो बैद्धांस्तान् सन्नवैति चेत् । मुक्त्वाध्यक्षस्मृताकारां संवितिं बुद्धिरत्र का

atatsvabhāvo 'nubhavo baiddhāṃstān sannavaiti cet / muktvādhyakṣasmṛtākārāṃ saṃvitiṃ buddhiratra kā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तांस्तानर्थानुपादाय सुखदुःखादिवेदनम् । एकमाविर्भवद् दृष्टं न दृष्टं त्वन्यदन्तरा

tāṃstānarthānupādāya sukhaduḥkhādivedanam / ekamāvirbhavad dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tvanyadantarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गादविभागश्चेदयोगोलकवह् निवत् । भेदाभेदव्यवस्थैवमुच्छिन्ना सर्ववस्तुषु

saṃsargādavibhāgaścedayogolakavah nivat / bhedābhedavyavasthaivamucchinnā sarvavastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिन्नवेदनस्यैक्यं यन्नैवं तद् विभेदवत् । सिध्येदसाधनत्वे ऽस्य न सिद्धं भेदसाधनम्

abhinnavedanasyaikyaṃ yannaivaṃ tad vibhedavat / sidhyedasādhanatve 'sya na siddhaṃ bhedasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नाभः सितदुःखादिरभिन्नो भुद्धिवेदने । अभिन्नाभे विभिन्ने चेद् भेदाभेदौ किमाश्रयौ

bhinnābhaḥ sitaduḥkhādirabhinno bhuddhivedane / abhinnābhe vibhinne ced bhedābhedau kimāśrayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिरस्कृतानां पटुनाप्येकदाभेददर्शनात् । प्रवाहे वित्तिभेदानां सिद्धा भेदव्यवस्थितिः

tiraskṛtānāṃ paṭunāpyekadābhedadarśanāt / pravāhe vittibhedānāṃ siddhā bhedavyavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागुक्तं योगिनां ज्ञानं तेषां तद् भावनामयम् । विधूतकल्पनाजालं स्पष्टमेवावभासते

prāguktaṃ yogināṃ jñānaṃ teṣāṃ tad bhāvanāmayam / vidhūtakalpanājālaṃ spaṣṭamevāvabhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामशोकभयोन्मादचौरस्वप्नाद्युपप्लुताः । अभूतानपि पश्यन्ति पुरतो ऽवस्थितानिव

kāmaśokabhayonmādacaurasvapnādyupaplutāḥ / abhūtānapi paśyanti purato 'vasthitāniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विकल्पानुबद्धस्यास्ति स्युटार्थावभासिता । स्वप्ने ऽपि स्मर्यते स्मार्त न च तत् तादृगर्थवत्

na vikalpānubaddhasyāsti syuṭārthāvabhāsitā / svapne 'pi smaryate smārta na ca tat tādṛgarthavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशुभा पृथिवीकृत्स्नाद्यभूतमपि वर्ण्यते । स्पष्टाभं निर्विकल्पञ्च भावानाबलनिर्मितम्

aśubhā pṛthivīkṛtsnādyabhūtamapi varṇyate / spaṣṭābhaṃ nirvikalpañca bhāvānābalanirmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् भूतमभूतं वा यद् यदेवातिभाव्यते । भावनापरिनिष्पत्तौ तत् स्फ़ुटाकल्पधीफलम्

tasmād bhūtamabhūtaṃ vā yad yadevātibhāvyate / bhāvanāpariniṣpattau tat sfuṭākalpadhīphalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रमाणं संवादि यत् प्राङ् निर्णीतवस्तुवत् । तद् भावानाजं प्रत्यक्षमिष्टम् शेषा उपप्लवाः

tatra pramāṇaṃ saṃvādi yat prāṅ nirṇītavastuvat / tad bhāvānājaṃ pratyakṣamiṣṭam śeṣā upaplavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दार्थग्राहि यद् यत्र तज्ज्ञानं तत्र कल्पना । स्वरूपं च न शब्दार्थस्तत्राध्यक्षमतो ऽखिलम्

śabdārthagrāhi yad yatra tajjñānaṃ tatra kalpanā / svarūpaṃ ca na śabdārthastatrādhyakṣamato 'khilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधं कल्पमाज्ञानमाश्रयोपप्लवोद्भवम् । अविकल्पलमेकं च प्रत्यक्षाभं चतुर्विधम्

trividhaṃ kalpamājñānamāśrayopaplavodbhavam / avikalpalamekaṃ ca pratyakṣābhaṃ caturvidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनक्षजत्वसिद्ध्यर्थमुक्ते द्वे भ्रान्तिदर्शनात् । सिद्धानुमादिवचनं साधनायैव पूर्वयोः

anakṣajatvasiddhyarthamukte dve bhrāntidarśanāt / siddhānumādivacanaṃ sādhanāyaiva pūrvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेतसंश्रयान्यार्थसमारोपविकल्पे । न प्रत्यक्षानुवृत्तित्वात् कदाचिद् भ्रान्तिकारणम्

saṃketasaṃśrayānyārthasamāropavikalpe / na pratyakṣānuvṛttitvāt kadācid bhrāntikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवेयं परोक्षार्थकल्पना स्मरणात्मिका । समयापेक्षीणी नार्थ प्रत्यक्षमध्यवस्यपि

yathaiveyaṃ parokṣārthakalpanā smaraṇātmikā / samayāpekṣīṇī nārtha pratyakṣamadhyavasyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथानुभूतस्मरणमन्तरेण घटादिषु । न प्रत्ययो ऽनुयंस्तच्च प्रत्यक्षात् परिहीयते

tathānubhūtasmaraṇamantareṇa ghaṭādiṣu / na pratyayo 'nuyaṃstacca pratyakṣāt parihīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपवादश्चतुर्थो ऽत्र तेनोक्तमुपघातजम् । केवलं तत्र तिमिरमुपघातोपलक्षणम्

apavādaścaturtho 'tra tenoktamupaghātajam / kevalaṃ tatra timiramupaghātopalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानसं तदपीत्येके तेषां ग्रन्थो विरुध्यते । नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् २९४ ॥ पारम्पर्येण हेतुश्चेदिन्द्रियज्ञानगोचरे । विचार्यमाणे प्रस्तावो मानसस्येह कीदृशः

mānasaṃ tadapītyeke teṣāṃ grantho virudhyate / nīladvicandrādidhiyāṃ heturakṣāṇyapītyayam 294 // pāramparyeṇa hetuścedindriyajñānagocare / vicāryamāṇe prastāvo mānasasyeha kīdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कि वैन्द्रियं यदक्षाणां भावाभावानुरोधि चेत् । तत् तुल्यं विक्रियावच्चेत् सैवेयं किं निषिध्यते

ki vaindriyaṃ yadakṣāṇāṃ bhāvābhāvānurodhi cet / tat tulyaṃ vikriyāvaccet saiveyaṃ kiṃ niṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पादिभ्रान्तिवच्चास्याः स्यादक्षविकृतावपि । निवृत्तिर्न निवर्तेत निवृत्ते ऽप्यक्षविप्लवे

sarpādibhrāntivaccāsyāḥ syādakṣavikṛtāvapi / nivṛttirna nivarteta nivṛtte 'pyakṣaviplave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिदन्यसन्ताने तथैवार्प्येत वाचकैः । दृष्टस्मृतिमपेक्षेत न भासेत परिस्फ़ुटम्

kadācidanyasantāne tathaivārpyeta vācakaiḥ / dṛṣṭasmṛtimapekṣeta na bhāseta parisfuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तस्य जाग्रतो वापि यैव धीः स्फुटभासिनी । सा निर्विकल्पोभयथाप्यन्यथैव विकल्पिका

suptasya jāgrato vāpi yaiva dhīḥ sphuṭabhāsinī / sā nirvikalpobhayathāpyanyathaiva vikalpikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् तस्याविकल्पे ऽपि प्रामाण्यं प्रतिषिध्यते । विसंवादात् तदर्थ च प्रत्यक्षाभं द्विधोदितम्

tasmāt tasyāvikalpe 'pi prāmāṇyaṃ pratiṣidhyate / visaṃvādāt tadartha ca pratyakṣābhaṃ dvidhoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियासाधनमित्येव सर्व सर्वस्य कर्मणः । साधनं न हि तस्य साधनं या क्रिया यतः

kriyāsādhanamityeva sarva sarvasya karmaṇaḥ / sādhanaṃ na hi tasya sādhanaṃ yā kriyā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रानुभवमात्रेण ज्ञानस्य सदृशात्मनः । भाव्यं तेनात्नमा येन प्रतिकर्म विभज्यते

tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ / bhāvyaṃ tenātnamā yena pratikarma vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मभूतो भेदो ऽस्य विद्यमानो ऽपि हेतुषु । भिन्ने कर्मण्यभिन्नस्य न भेदेन नियामकः

anātmabhūto bhedo 'sya vidyamāno 'pi hetuṣu / bhinne karmaṇyabhinnasya na bhedena niyāmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् यतो ऽस्यात्मभेदादस्याधिगतिरित्ययम् । क्रियायाः कर्मनियमः सिद्धा सा तत्प्रसाधना

tasmād yato 'syātmabhedādasyādhigatirityayam / kriyāyāḥ karmaniyamaḥ siddhā sā tatprasādhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वार्थरूपताम् । अन्यः स्वभेदाज्ज्ञानस्य भेदको ऽपि कथञ्चन

arthena ghaṭayatyenāṃ na hi muktvārtharūpatām / anyaḥ svabhedājjñānasya bhedako 'pi kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता । साधने ऽन्यत्र तत्कर्मसम्बन्धो न प्रसिद्धयति

tasmāt prameyādhigateḥ sādhanaṃ meyarūpatā / sādhane 'nyatra tatkarmasambandho na prasiddhayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा च तस्यात्मभूतैव तेन नार्थान्तरं फलम् । दधानं तच्च तामात्मन्यर्थाधिगमनात्मना

sā ca tasyātmabhūtaiva tena nārthāntaraṃ phalam / dadhānaṃ tacca tāmātmanyarthādhigamanātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्यापारमिवाभाति व्यापारेण स्वकर्मणि । तद्वशात् तदव्यवस्थानादकारकमपि स्वयम्

savyāpāramivābhāti vyāpāreṇa svakarmaṇi / tadvaśāt tadavyavasthānādakārakamapi svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा फलस्य हेतूनां सदृशात्मतयोद्भवात् । हेतुरूपग्रहो लोके ऽक्रियावत्त्वे ऽपि कथ्यते

yathā phalasya hetūnāṃ sadṛśātmatayodbhavāt / heturūpagraho loke 'kriyāvattve 'pi kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोचनाक्षसम्बन्धविशेषणधियामतः । नेष्टं प्रामाण्यमेतेषां व्यवधानात् क्रियां प्रति

ālocanākṣasambandhaviśeṣaṇadhiyāmataḥ / neṣṭaṃ prāmāṇyameteṣāṃ vyavadhānāt kriyāṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामुपयोगे ऽपि कारकाणां क्रियां प्रति । यदन्त्यं भेदकं तस्यास्तत् साधकतमं मतम्

sarveṣāmupayoge 'pi kārakāṇāṃ kriyāṃ prati / yadantyaṃ bhedakaṃ tasyāstat sādhakatamaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसामान्यहेतुत्वासक्षाणामस्ति नेदृशम् । तद्भेदे ऽपि ह्यतद्रूपस्यास्येदमिति तत् कुतः

sarvasāmānyahetutvāsakṣāṇāmasti nedṛśam / tadbhede 'pi hyatadrūpasyāsyedamiti tat kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन शेषं व्याख्यातं विशेषणधियां पुनः । अताद्रू प्ये न भेदो ऽपि तद्वदन्यधियो ऽपि वा

etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ viśeṣaṇadhiyāṃ punaḥ / atādrū pye na bhedo 'pi tadvadanyadhiyo 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेष्टो विषयभेदो ऽपि क्रियासाधनयोर्द्वयोः । एकार्थत्वे द्वयं व्यर्थ न च स्यात् क्रमभाविता

neṣṭo viṣayabhedo 'pi kriyāsādhanayordvayoḥ / ekārthatve dvayaṃ vyartha na ca syāt kramabhāvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यसाधनताभावः सकृद्भावे धिय्ॐ ऽशयोः । तद्व्यवस्थाश्रयत्वेन साध्यसाधनसंस्थितिः

sādhyasādhanatābhāvaḥ sakṛdbhāve dhiyoṃ 'śayoḥ / tadvyavasthāśrayatvena sādhyasādhanasaṃsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मनापि सम्बद्धं कैश्चिदेवावगम्यते । धर्मेः स नियमो न स्यात् सम्बन्धस्याविशेषतः

sarvātmanāpi sambaddhaṃ kaiścidevāvagamyate / dharmeḥ sa niyamo na syāt sambandhasyāviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभेदे ऽपि भेदो ऽयं यस्मात् तस्य प्रमाणता । संस्काराच्चेदताद्रू प्ये न तस्याप्यव्यवस्थितेः

tadabhede 'pi bhedo 'yaṃ yasmāt tasya pramāṇatā / saṃskārāccedatādrū pye na tasyāpyavyavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाकरणयोरैक्यविरोध इति चेद् असत् । धर्मभेदाभ्युपगमाद् वस्त्वभिन्नमितीष्यते

kriyākaraṇayoraikyavirodha iti ced asat / dharmabhedābhyupagamād vastvabhinnamitīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम्प्रकारा सर्वैव क्रियाकारकसंस्थितिः । भावस्य भिन्नानभिमतेष्वप्यारोपेण वृत्तितः

evamprakārā sarvaiva kriyākārakasaṃsthitiḥ / bhāvasya bhinnānabhimateṣvapyāropeṇa vṛttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्थसंविद् यदेवेदं प्रत्येक्षं प्रतिवेदनम् । तदर्थवेदनं केन ताद्रू प्याद् व्यभिचारि तत्

kārthasaṃvid yadevedaṃ pratyekṣaṃ prativedanam / tadarthavedanaṃ kena tādrū pyād vyabhicāri tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सो ऽनुभवः क्वास्य तदेवेदं विचार्यते । सरूपयन्ति तत् केन स्थूलाभासं च ते ऽणवः

atha so 'nubhavaḥ kvāsya tadevedaṃ vicāryate / sarūpayanti tat kena sthūlābhāsaṃ ca te 'ṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्नार्थरूपता तस्य सत्यां सा व्यभिचारिणी । तत्संवेदनभावस्य न समर्था प्रसाधने

tannārtharūpatā tasya satyāṃ sā vyabhicāriṇī / tatsaṃvedanabhāvasya na samarthā prasādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि संवेद्यलक्षणम् । संवेद्य स्यात् समानार्थ विज्ञानं समनन्तरम्

tatsārūpyatadutpattī yadi saṃvedyalakṣaṇam / saṃvedya syāt samānārtha vijñānaṃ samanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं दृष्टं श्रुतं वेदम् इति यत्रावसायधीः । न तस्यानुभवः सैव प्रत्यासत्तिर्विचार्यते

idaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ vedam iti yatrāvasāyadhīḥ / na tasyānubhavaḥ saiva pratyāsattirvicāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यदर्शनयोर्येन तस्य तद् दर्शनं मतम् । तयोः सम्बन्धमाश्रित्य द्रष्टुरेष विनिश्चयः

dṛśyadarśanayoryena tasya tad darśanaṃ matam / tayoḥ sambandhamāśritya draṣṭureṣa viniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा स तस्यानुभवः स् च नान्यस्य कस्यचित् । प्रत्यक्षप्रतिवेद्यत्वमपि तस्य तदात्मता

ātmā sa tasyānubhavaḥ s ca nānyasya kasyacit / pratyakṣaprativedyatvamapi tasya tadātmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्यो ऽनुभाव्यस्तेनास्ति तस्य नानुभवो ऽपरः । तस्यापि तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं सैव प्रकाशते

nānyo 'nubhāvyastenāsti tasya nānubhavo 'paraḥ / tasyāpi tulyacodyatvāt svayaṃ saiva prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलादिरूपस्तस्यासौ स्वभावो ऽनुभवश्च सः । नीलाद्यनुभवात् ख्यातः स्वरूपानुभवो ऽपि सन्

nīlādirūpastasyāsau svabhāvo 'nubhavaśca saḥ / nīlādyanubhavāt khyātaḥ svarūpānubhavo 'pi san

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशमानस्तादात्म्यात् स्वरूपस्य प्रकाशकः । यथा प्रकाशो ऽभिमतस्तथा धीरात्मवेदिनी

prakāśamānastādātmyāt svarūpasya prakāśakaḥ / yathā prakāśo 'bhimatastathā dhīrātmavedinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याश्चार्थान्तरे वेद्ये दुर्घटौ वेद्यवेदकौ । अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते

tasyāścārthāntare vedye durghaṭau vedyavedakau / avedyavedakākārā yathā bhrāntairnirīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा । तथा कृतव्यवस्थेयं केशादिज्ञानभेदवत्

vibhaktalakṣaṇagrāhyagrāhakākāraviplavā / tathā kṛtavyavastheyaṃ keśādijñānabhedavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तदा न सञ्चोद्यग्राह्यग्राहकलक्षणा । तदान्यसंविदो ऽभावात् स्वसंवित् फलमिष्यते

yadā tadā na sañcodyagrāhyagrāhakalakṣaṇā / tadānyasaṃvido 'bhāvāt svasaṃvit phalamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि बह्यो ऽनुभूयेत को दोषो नैव कश्चन । इदमेव किमुक्तं स्यात् स बाह्यो ऽर्थो ऽनुभूयते

yadi bahyo 'nubhūyeta ko doṣo naiva kaścana / idameva kimuktaṃ syāt sa bāhyo 'rtho 'nubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि बुद्धिस्तदाकारा सास्त्याकारविशेषिणी । सा बाह्यादन्यतो वेति विचारमिदमर्हति

yadi buddhistadākārā sāstyākāraviśeṣiṇī / sā bāhyādanyato veti vicāramidamarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनोपाधिरहितस्याग्रहात तद्ग्रहे ग्रहात् । दर्शनं नीलनिर्भासं नार्थो बाह्यो ऽस्ति केवलम्

darśanopādhirahitasyāgrahāta tadgrahe grahāt / darśanaṃ nīlanirbhāsaṃ nārtho bāhyo 'sti kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् किञ्चिदेवान्तर्वासनायाः प्रबोधकम् । ततो धियां विनियमो न बाह्यार्थव्यपेक्षया

kasyacit kiñcidevāntarvāsanāyāḥ prabodhakam / tato dhiyāṃ viniyamo na bāhyārthavyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् द्विरूपमस्त्येकं यदेवमनुभूयते । स्मर्यते चोभयाकारस्यास्य संवेदनं फलम्

tasmād dvirūpamastyekaṃ yadevamanubhūyate / smaryate cobhayākārasyāsya saṃvedanaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा नुष्पन्नत्द्भाव इष्टो ऽनिष्टो ऽपि वा परः । विज्ञप्तिहेतुर्विषयस्तस्याश्चानुभवस्तथा

yadā nuṣpannatdbhāva iṣṭo 'niṣṭo 'pi vā paraḥ / vijñaptiheturviṣayastasyāścānubhavastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सविषयं ज्ञानं ज्ञानांशे ऽर्थव्यवस्थितेः । तदा य आत्मानुभवः स एवार्थविनिश्चयः

yadā saviṣayaṃ jñānaṃ jñānāṃśe 'rthavyavasthiteḥ / tadā ya ātmānubhavaḥ sa evārthaviniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदीष्टाकार आत्मा स्यादन्यथा वानुभूयते । इष्टो ऽनिष्टो ऽपि वा तेन भवत्यर्थः प्रवेदितः

yadīṣṭākāra ātmā syādanyathā vānubhūyate / iṣṭo 'niṣṭo 'pi vā tena bhavatyarthaḥ praveditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यमाने ऽपि बाह्ये ऽर्थे यथानुभवमेव सः । निश्चितात्मा स्वरूपेण नानेकात्मत्वदोषतः

vidyamāne 'pi bāhye 'rthe yathānubhavameva saḥ / niścitātmā svarūpeṇa nānekātmatvadoṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि बाह्यं न विद्येत क्स्य संवेदनं भवेत् । यद्यगत्या स्वरूपस्य बाह्यस्यैव न किं मतम्

yadi bāhyaṃ na vidyeta ksya saṃvedanaṃ bhavet / yadyagatyā svarūpasya bāhyasyaiva na kiṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्युपाये ऽपि भेदेन न स्यादनुभवो द्वयोः । अदृष्टावरणात् स्यात् चेन्न नामार्थावशो गतिः

abhyupāye 'pi bhedena na syādanubhavo dvayoḥ / adṛṣṭāvaraṇāt syāt cenna nāmārthāvaśo gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमनेकात्मकं भावमेकात्मत्वेन दर्शयत् । तददृष्टं कथं नाम भवेदर्थस्य दर्शकम्

tamanekātmakaṃ bhāvamekātmatvena darśayat / tadadṛṣṭaṃ kathaṃ nāma bhavedarthasya darśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टानिष्टावभासिन्यः कल्पना नाक्षधीर्यदि । अनिष्टादावसन्धानं दृष्टं तत्रापि चेतसाम्

iṣṭāniṣṭāvabhāsinyaḥ kalpanā nākṣadhīryadi / aniṣṭādāvasandhānaṃ dṛṣṭaṃ tatrāpi cetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रमेये बाह्ये ऽपि युक्तं स्वानुभवः फलम् । यतः स्वभावो ऽस्य यथा तथैवार्थविनिश्चयः

tasmāt prameye bāhye 'pi yuktaṃ svānubhavaḥ phalam / yataḥ svabhāvo 'sya yathā tathaivārthaviniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्थाभासतैवास्य प्रमाणं न तु सन्नपि । ग्राहकात्मापरार्थत्वाद् बाह्येष्वर्थेषपेक्षते

tadarthābhāsataivāsya pramāṇaṃ na tu sannapi / grāhakātmāparārthatvād bāhyeṣvartheṣapekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् यथा निविष्टो ऽसावर्थात्मा प्रत्यये तथा । निश्चीयते निविष्टो ऽसावेवमित्यात्मसंविदः

yasmād yathā niviṣṭo 'sāvarthātmā pratyaye tathā / niścīyate niviṣṭo 'sāvevamityātmasaṃvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यर्थसंवित् सैवेष्टा यतो ऽर्थात्मा न दृश्यते । तस्माद् बुद्धिनिवेश्यार्थः साधनं तस्य सा क्रिया

ityarthasaṃvit saiveṣṭā yato 'rthātmā na dṛśyate / tasmād buddhiniveśyārthaḥ sādhanaṃ tasya sā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा निविशते सो ऽर्थो यतः सा प्रथते तथा । अर्थस्थितेस्तदात्मत्वात् स्वविदप्यर्थविन्मता

yathā niviśate so 'rtho yataḥ sā prathate tathā / arthasthitestadātmatvāt svavidapyarthavinmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् विषयभेदो ऽपि न स्वसंवेदनं फलम् । उक्तं स्वभावचिन्तायां तादात्म्यादर्थसंविदः

tasmād viṣayabhedo 'pi na svasaṃvedanaṃ phalam / uktaṃ svabhāvacintāyāṃ tādātmyādarthasaṃvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथावभासमानस्य तादृशो ऽन्यादृशो ऽपि वा । ज्ञानस्य हेतुरर्थो ऽपीत्यर्थस्येष्टा प्रमेयता

tathāvabhāsamānasya tādṛśo 'nyādṛśo 'pi vā / jñānasya heturartho 'pītyarthasyeṣṭā prameyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाकथञ्चित् तस्यार्थरूपं मुक्त्वावभासिनः । अर्थग्रहः कथम् सत्यं न जाने ऽहमपीदृशम्

yathākathañcit tasyārtharūpaṃ muktvāvabhāsinaḥ / arthagrahaḥ katham satyaṃ na jāne 'hamapīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागो ऽपि बुद्ध् यात्मविपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते

avibhāgo 'pi buddh yātmaviparyāsitadarśanaiḥ / grāhyagrāhakasaṃvittibhedavāniva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्राद्यु पप्लुताक्षाणां यथा मृच्छकलादयः । अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि

mantrādyu paplutākṣāṇāṃ yathā mṛcchakalādayaḥ / anyathaivāvabhāsante tadrūparahitā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव दर्शनात् तेषामनुपप्लुतचक्षुषा । दूरे यथा वा मरुषु महानल्पो ऽपि दृश्यते

tathaiva darśanāt teṣāmanupaplutacakṣuṣā / dūre yathā vā maruṣu mahānalpo 'pi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथानुदर्ह्सनं चेयं मेयमानफलस्थितिः । क्रियते ऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम्

yathānudarhsanaṃ ceyaṃ meyamānaphalasthitiḥ / kriyate 'vidyamānāpi grāhyagrāhakasaṃvidām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथैकस्य भावस्य नानारूपावभासिनः । सत्यं कथं स्युराकारास्तदेकत्वस्य हानितः

anyathaikasya bhāvasya nānārūpāvabhāsinaḥ / satyaṃ kathaṃ syurākārāstadekatvasya hānitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्यान्यत्वहानेश्च नाभेदो रूपदर्शनात् । रूपाभेदं च पश्यन्तो धीरभेदं व्यवस्यति

anyasyānyatvahāneśca nābhedo rūpadarśanāt / rūpābhedaṃ ca paśyanto dhīrabhedaṃ vyavasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः । यस्मादेकमनेकं च रूपं तेषां न विद्यते

bhāvā yena nirūpyante tadrūpaṃ nāsti tattvataḥ / yasmādekamanekaṃ ca rūpaṃ teṣāṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधर्म्यदर्शनाल्लोके भ्रान्तिर्नामोपजायते । अतदात्मनि तादात्म्यव्यवसायेन नेह तत्

sādharmyadarśanālloke bhrāntirnāmopajāyate / atadātmani tādātmyavyavasāyena neha tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदर्शनाज्जगत्यस्मिन्नेकस्यापि तदात्मनः । अस्तीयमपि या त्वन्तरुपप्लवसमुद्भवा

adarśanājjagatyasminnekasyāpi tadātmanaḥ / astīyamapi yā tvantarupaplavasamudbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.