विषयेन्द्रियमात्रेण न दृष्टमिति निश्चयः । तस्माद् यतो ऽयं तस्यापि वाच्यमन्यस्य दशनम्
viṣayendriyamātreṇa na dṛṣṭamiti niścayaḥ / tasmād yato 'yaṃ tasyāpi vācyamanyasya daśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Pramanavartika 2
स्मृतेरप्यात्मवित् सिद्धा ज्ञानस्यान्येन वेदने । दीर्घादिग्रहणं न स्याद् बहुमात्रानवस्थितेः
smṛterapyātmavit siddhā jñānasyānyena vedane / dīrghādigrahaṇaṃ na syād bahumātrānavasthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्थितावक्रमायां सकृदाभासनान्मतौ । वर्णः स्याद्क्रमो ऽदीर्घः क्रमवानक्रमां कथम्
avasthitāvakramāyāṃ sakṛdābhāsanānmatau / varṇaḥ syādkramo 'dīrghaḥ kramavānakramāṃ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकुर्यादसंश्लिष्यन् वर्णभागः परस्परम् । आन्त्यं पूर्वस्थितादूर्ध्व वर्धमानो ध्वनिर्भवेत्
upakuryādasaṃśliṣyan varṇabhāgaḥ parasparam / āntyaṃ pūrvasthitādūrdhva vardhamāno dhvanirbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्रमेण ग्रहादन्ते क्रमवद्धीश्च नो भवेत् । धियः स्वयं च न स्थानं तदूर्ध्वविषयास्थितेः
akrameṇa grahādante kramavaddhīśca no bhavet / dhiyaḥ svayaṃ ca na sthānaṃ tadūrdhvaviṣayāsthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाने स्वयं न नश्येत् सा पश्चादप्यविशेषतः । दोषो ऽयं सकृदुत्पन्नाक्रमवर्णस्थितावपि
sthāne svayaṃ na naśyet sā paścādapyaviśeṣataḥ / doṣo 'yaṃ sakṛdutpannākramavarṇasthitāvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृद्यत्नोद्भवाद् व्यर्थः स्याद् यत्नश्चोत्तरोत्तरः । व्यक्तावप्येष वर्णानां दोषः समनुषज्यते
sakṛdyatnodbhavād vyarthaḥ syād yatnaścottarottaraḥ / vyaktāvapyeṣa varṇānāṃ doṣaḥ samanuṣajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकया तद्ग्रहणे यान्त्या धीः सानुभूयते । न दीर्घग्राहिका सा च तन्न स्याद् दीर्घधीस्मृतिः
anekayā tadgrahaṇe yāntyā dhīḥ sānubhūyate / na dīrghagrāhikā sā ca tanna syād dīrghadhīsmṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथक् पृथक् च बुद्धीनां संवित्तौ तद्ध्वनिश्रुतेः । अविच्छिन्नाभता न स्याद् घटनं च निराकृतम्
pṛthak pṛthak ca buddhīnāṃ saṃvittau taddhvaniśruteḥ / avicchinnābhatā na syād ghaṭanaṃ ca nirākṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विच्छिन्नं शृण्वतो ऽप्यस्य यद्यविच्छिन्नविभ्रमः । ह्रस्वद्वयोच्चारणे ऽपि स्यादविच्छिन्नविभ्रमः
vicchinnaṃ śṛṇvato 'pyasya yadyavicchinnavibhramaḥ / hrasvadvayoccāraṇe 'pi syādavicchinnavibhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विच्छिन्ने दर्शने चाक्षादविच्छिन्नाधिरोपणम् । नाक्षात् सर्वाक्षबुद्धीनां वितथत्वप्रसङ्गतः
vicchinne darśane cākṣādavicchinnādhiropaṇam / nākṣāt sarvākṣabuddhīnāṃ vitathatvaprasaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वान्त्यो ऽपि हि वर्णात्मा निमेषतुलितस्थितिः । स च क्रमादनेकाणुसम्बन्धेन नितिष्ठति
sarvāntyo 'pi hi varṇātmā nimeṣatulitasthitiḥ / sa ca kramādanekāṇusambandhena nitiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाण्वत्ययकालश्च कालो ऽल्पीयान् क्षणो मतः । बुद्धिश्च क्षणिका तस्मात् क्रमाद् वर्णान् प्रपद्यते
ekāṇvatyayakālaśca kālo 'lpīyān kṣaṇo mataḥ / buddhiśca kṣaṇikā tasmāt kramād varṇān prapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वर्णे ऽपि रुपादावविच्छिन्नावभासिनी । विच्छिन्नाप्यन्यथा बुद्धिः सर्वा स्याद् वितथार्थिका
iti varṇe 'pi rupādāvavicchinnāvabhāsinī / vicchinnāpyanyathā buddhiḥ sarvā syād vitathārthikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घटनं यच्च भावानामन्यत्रेन्द्रियविभ्रमात् । भेदालक्षणविभ्रान्तं स्मरणं तद् विकल्पकम्
ghaṭanaṃ yacca bhāvānāmanyatrendriyavibhramāt / bhedālakṣaṇavibhrāntaṃ smaraṇaṃ tad vikalpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य स्पष्टावभासित्वं जल्पसंसर्गिणः कुतः । नाक्षग्राह्ये ऽस्ति शब्दानां योजनेति विवेचितम्
tasya spaṣṭāvabhāsitvaṃ jalpasaṃsargiṇaḥ kutaḥ / nākṣagrāhye 'sti śabdānāṃ yojaneti vivecitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विच्छिन्नं पश्यतो ऽप्यक्षैर्घटयेद् यदि कल्पना । अर्थस्य तत्संवित्तेश्च सततं भासमानयोः
vicchinnaṃ paśyato 'pyakṣairghaṭayed yadi kalpanā / arthasya tatsaṃvitteśca satataṃ bhāsamānayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाधके सति सन्न्याये विच्छिन्न इति तत् कुतः । बुद्धीनां शक्तिनियमादिति चेत् स कुतो भतः
bādhake sati sannyāye vicchinna iti tat kutaḥ / buddhīnāṃ śaktiniyamāditi cet sa kuto bhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगपद् बुद्ध्यदृष्टेश्चेत् तदेवेदं विचार्यते । तासां समानजातीये सामर्थ्यनियमो भवेत्
yugapad buddhyadṛṣṭeścet tadevedaṃ vicāryate / tāsāṃ samānajātīye sāmarthyaniyamo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि सम्यग्लक्ष्यन्ते विकल्पाः क्रमभाविनः । एतेन यः समक्षे ऽर्थे प्रत्यभिग़्यानकल्पनाम्
tathā hi samyaglakṣyante vikalpāḥ kramabhāvinaḥ / etena yaḥ samakṣe 'rthe pratyabhiġyānakalpanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टावभासां प्रत्यक्षां कल्पयेत् सो ऽपि वारितः । केशगोलकदीपादावपि स्पष्टावभासनात्
spaṣṭāvabhāsāṃ pratyakṣāṃ kalpayet so 'pi vāritaḥ / keśagolakadīpādāvapi spaṣṭāvabhāsanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीतभेदे ऽप्यध्यक्षा धीः कथं तादृशी भवेत् । तस्मान्न प्रत्यभिज्ञानाद् वर्णाद्येकत्वनिश्चयः
pratītabhede 'pyadhyakṣā dhīḥ kathaṃ tādṛśī bhavet / tasmānna pratyabhijñānād varṇādyekatvaniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वानुभूतस्मरणात् तद्धर्मारोपणाद् विना । स एवायमिति ज्ञानं नास्ति तच्छक्षजे कुतः
pūrvānubhūtasmaraṇāt taddharmāropaṇād vinā / sa evāyamiti jñānaṃ nāsti tacchakṣaje kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चार्थज्ञानसंवित्त्योर्युगपत् सम्भवो यतः । लक्ष्येते प्रतिभासो दौ नार्थार्थज्ञानयोः पृथक्
na cārthajñānasaṃvittyoryugapat sambhavo yataḥ / lakṣyete pratibhāso dau nārthārthajñānayoḥ pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह्यर्थाभासि च ज्ञानमर्थो बाह्यश्च केवलः । एकाकारमतिग्राह्ये भेदभावप्रसङ्गतः
na hyarthābhāsi ca jñānamartho bāhyaśca kevalaḥ / ekākāramatigrāhye bhedabhāvaprasaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूपलक्षेण भेदेन यौ संवित्तौ न लक्षितौ । अर्थार्थप्रत्ययो पश्चात् स्मर्येते तौ पृथक् कथम्
sūpalakṣeṇa bhedena yau saṃvittau na lakṣitau / arthārthapratyayo paścāt smaryete tau pṛthak katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेणानुभवोत्पादे ऽप्यर्थार्थमनसोरयम् । प्रतिभासस्य नानात्वचोद्यदोषो दुरुद्धरः
krameṇānubhavotpāde 'pyarthārthamanasorayam / pratibhāsasya nānātvacodyadoṣo duruddharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थसंवेदनं तावत् ततो ऽर्थाभासवेदनम् । न हि संवेदनं शुद्धं भवेदर्थस्य वेदनम्
arthasaṃvedanaṃ tāvat tato 'rthābhāsavedanam / na hi saṃvedanaṃ śuddhaṃ bhavedarthasya vedanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि नीलाद्याकार एक एकं च वेदनम् । लक्ष्यते न तु नीलाभे वेदने वेदनं परम्
tathā hi nīlādyākāra eka ekaṃ ca vedanam / lakṣyate na tu nīlābhe vedane vedanaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानान्तरेणानुभवो भवेत् तत्रापि हि स्मृतिः । दृष्टा तद्वेदनं केन तस्याप्यन्येन चेद् इमाम्
jñānāntareṇānubhavo bhavet tatrāpi hi smṛtiḥ / dṛṣṭā tadvedanaṃ kena tasyāpyanyena ced imām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मालां ज्ञानविदां को ऽयं जनयत्यनुबन्धिनीम् । पूर्वा धीः सैव चेन्न स्यात् सञ्चारो विषयान्तरे
mālāṃ jñānavidāṃ ko 'yaṃ janayatyanubandhinīm / pūrvā dhīḥ saiva cenna syāt sañcāro viṣayāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां ग्राह्यलक्षणप्राप्तामासन्नां जनिकां धियम् । अगृहीत्वोत्तरं ज्ञानं गृह्णीयादपरं कथम्
tāṃ grāhyalakṣaṇaprāptāmāsannāṃ janikāṃ dhiyam / agṛhītvottaraṃ jñānaṃ gṛhṇīyādaparaṃ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनि ज्ञानजनने स्वभावे नियतां च ताम् । को नामान्यो विबध्नीयाद् बहिरंगे ऽन्तरङ्गिकाम्
ātmani jñānajanane svabhāve niyatāṃ ca tām / ko nāmānyo vibadhnīyād bahiraṃge 'ntaraṅgikām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्याः सन्निहितो ऽप्यर्थस्तां विबध्नन् हि न प्रभुः । धियं नानुभवेत् कश्चिदन्यथार्थस्य सन्निधौ
bāhyāḥ sannihito 'pyarthastāṃ vibadhnan hi na prabhuḥ / dhiyaṃ nānubhavet kaścidanyathārthasya sannidhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चासन्निहितार्थास्ति दशा काचिदतो धियः । उत्खातमूला स्मृतिरप्युत्सन्नेत्युज्ज्वलं मतम्
na cāsannihitārthāsti daśā kācidato dhiyaḥ / utkhātamūlā smṛtirapyutsannetyujjvalaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतादिविकल्पानां येषां नार्थस्य सन्निधिः । सञ्चारकरणाभावाद् उत्सीदेदथचिन्तनम्
atītādivikalpānāṃ yeṣāṃ nārthasya sannidhiḥ / sañcārakaraṇābhāvād utsīdedathacintanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मविज्ञानजनने शक्तिसंक्षयतः शनैः । विषयान्तरसञ्चारो यदि सैवार्थधीः कुतः
ātmavijñānajanane śaktisaṃkṣayataḥ śanaiḥ / viṣayāntarasañcāro yadi saivārthadhīḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिक्षये पूर्वाधियो न हि धीः प्राग्धिया विना । अन्यार्थासक्तिविगुणे ज्ञाने ज्ञानोदयागतेः
śaktikṣaye pūrvādhiyo na hi dhīḥ prāgdhiyā vinā / anyārthāsaktiviguṇe jñāne jñānodayāgateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृद्विजातीयजातावप्येकेन पटीयसा । चित्तेनाहितवैगुण्यादालायान्नान्यसम्भवः
sakṛdvijātīyajātāvapyekena paṭīyasā / cittenāhitavaiguṇyādālāyānnānyasambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नापेक्षेतान्यथा साम्यं मनोवृत्तेर्मनो ऽन्तरम् । मनोज्ञानक्रमोत्पत्तिरप्यपेक्षा प्रसाधनी
nāpekṣetānyathā sāmyaṃ manovṛttermano 'ntaram / manojñānakramotpattirapyapekṣā prasādhanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकत्वान्मनसो ऽन्यम्मिन् सक्तस्यान्यागतेर्यदि । ज्ञानान्तरस्यानुदयो न कदाचित् सहोदयात्
ekatvānmanaso 'nyammin saktasyānyāgateryadi / jñānāntarasyānudayo na kadācit sahodayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समवृत्तौ च तुल्यत्वात् सर्वदान्यागतिर्भवेत् । जन्म वात्ममनोयोगमात्रजानां सकृद् भवेत्
samavṛttau ca tulyatvāt sarvadānyāgatirbhavet / janma vātmamanoyogamātrajānāṃ sakṛd bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैव चेत् क्रियैकः स्यात् किं दीपो ऽनेकदर्शनः । क्रमेणापि न शक्तं स्यात् पश्चादप्यविशेषतः
ekaiva cet kriyaikaḥ syāt kiṃ dīpo 'nekadarśanaḥ / krameṇāpi na śaktaṃ syāt paścādapyaviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन देहपुरुषाबुक्तौ संस्कारतो यदि । नियमः स कुतः पश्चात् बुद्धेश्चेदस्तु सम्मतम्
anena dehapuruṣābuktau saṃskārato yadi / niyamaḥ sa kutaḥ paścāt buddheścedastu sammatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ग्राह्यतान्या जननाज्जननं ग्राह्यलक्षणम् । अग्राह्यं न हि तेजो ऽस्ति न च सौक्षम्याद्यनंशके
na grāhyatānyā jananājjananaṃ grāhyalakṣaṇam / agrāhyaṃ na hi tejo 'sti na ca saukṣamyādyanaṃśake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्राह्यताशक्तिहानिई स्यात् नान्यस्य जननात्मनः । ग्राह्याताया न खल्वन्यज्जननं ग्राह्यलक्षणे
grāhyatāśaktihāniī syāt nānyasya jananātmanaḥ / grāhyātāyā na khalvanyajjananaṃ grāhyalakṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षान्न ह्यन्यथा बुद्धे रूपादिरूपकारकः । ग्राह्यातालक्षनादन्यस्तभावनियमो ऽस्य कः
sākṣānna hyanyathā buddhe rūpādirūpakārakaḥ / grāhyātālakṣanādanyastabhāvaniyamo 'sya kaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेरपि तदस्तीति सापि सत्त्वे व्यव्स्थिता । ग्राह्युपादानसंवित्ती चेतसो ग्राह्यलक्षणम्
buddherapi tadastīti sāpi sattve vyavsthitā / grāhyupādānasaṃvittī cetaso grāhyalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपादेश्चेतसश्चैवम्विशुद्धधियं प्रति । ग्राह्यलक्षणचिन्तेयमचिन्त्या योगिनां गतिः
rūpādeścetasaścaivamviśuddhadhiyaṃ prati / grāhyalakṣaṇacinteyamacintyā yogināṃ gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सूक्ष्मादिभावेन ग्राह्यमग्राह्यतां व्रजेत् । रूपादि बुद्धेः किं जातं पश्चाद् यत् प्राङ् न विद्यते
tatra sūkṣmādibhāvena grāhyamagrāhyatāṃ vrajet / rūpādi buddheḥ kiṃ jātaṃ paścād yat prāṅ na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सति स्वधीग्रहे तस्माद् यैवानन्तरहेतुता । चेतसो ग्राह्यता सैव ततो नार्थान्तरे गतिः
sati svadhīgrahe tasmād yaivānantarahetutā / cetaso grāhyatā saiva tato nārthāntare gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानेकशक्त्यभावे ऽपि भावो नानेककार्यकृत् । प्रकृत्यैवेति गदितम् नानेकस्मान्न चेद् भवेत्
nānekaśaktyabhāve 'pi bhāvo nānekakāryakṛt / prakṛtyaiveti gaditam nānekasmānna ced bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न किञ्चिदेकस्मात् सामग्रयाः सर्वसम्भवः । एकं स्यादपि सामग्र्योरित्युक्तं तदनेककृत्
na kiñcidekasmāt sāmagrayāḥ sarvasambhavaḥ / ekaṃ syādapi sāmagryorityuktaṃ tadanekakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थ पूर्वञ्च विज्ञानं गृह्णीयद् यदि धीः परा । अभिलापद्वयं नित्यं स्याद् दृष्टक्रममक्रमम्
artha pūrvañca vijñānaṃ gṛhṇīyad yadi dhīḥ parā / abhilāpadvayaṃ nityaṃ syād dṛṣṭakramamakramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वापरार्थभासित्वाच्चिन्तादावेकचेतसि । द्विर्द्विरेकं च भासेत भासनादात्मतद्धियोः
pūrvāparārthabhāsitvāccintādāvekacetasi / dvirdvirekaṃ ca bhāseta bhāsanādātmataddhiyoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयान्तरसञ्चारे यद्यन्त्यं नानुभूयते । परानुभूतवत् सर्वाननुभूतिः प्रसज्यते
viṣayāntarasañcāre yadyantyaṃ nānubhūyate / parānubhūtavat sarvānanubhūtiḥ prasajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानुभूत प्रत्यक्षं नानुभूतं परैर्यदि । आत्मानुभूतिः सा सिद्धा कुतो येनैवमुच्यते
ātmānubhūta pratyakṣaṃ nānubhūtaṃ parairyadi / ātmānubhūtiḥ sā siddhā kuto yenaivamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तिहेत्वप्रसिद्धिः स्यात् न व्यक्तेर्व्यक्तमिच्छतः । व्यक्त्यसिद्धवपि व्यक्तं यदि व्यक्तमिदं जगत्
vyaktihetvaprasiddhiḥ syāt na vyaktervyaktamicchataḥ / vyaktyasiddhavapi vyaktaṃ yadi vyaktamidaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.